Skip to content

Внимание ! Мы в Одноклассниках

КЫЫС БУОЛАР КЫРЫЫСТААХ?

Саха эр киһитэ кэргэнигэр дьиэ ис-тас үлэтигэр көмөлөһөр, оҕотун тэҥҥэ көрсөр. Бу биһиги дьолбут эбит.

Онтон аймахтыы казах омугар бу чааһынан хайдаҕый? Кыра бириэмэ иһигэр бэйэм кэтээн көрүүбүнэн да, алтыһар дьахталларым кэпсээннэриттэн да иһиттэххэ, манна билиҥҥээҥҥэ диэри ойоххо, кийииккэ сыһыан хаҕыс соҕус курдук.

Биллэн турар, казахтар бары оннук буолбатахтар, аныгылыы көрүүлээх эр дьон кинилэр да истэригэр баар буоллаҕа. Ол эрээри Астана, Казахстан киин куората буоларын быһыытынан, манна араас түҥ былыргылыы абыычайдарын тутуһан олорор ыраах кытыы нэһилиэктэртэн дьон кэлэн олохсуйар, бу дьон уопсай хартыынаны алдьатыахтарын сөп.

Сарсыарда, киэһэ аайы кыра оҕолору уһуйааҥҥа, оскуолаҕа ийэлэр эрэ таһалларын көрөбүн. Оптуобуска ыга анньыһыы, онно эбиитин эп-эдэр кыргыттар оҕо көтөҕүүлээх тураллар. Бары кыыһынан төрөөбөтөхтөрө чуолкай, эрдэрэ үлэлэригэр ханан, тугунан айаннаан тиийэллэрэ буолла диэн санаа киирэр, ама бэйэлэрэ эрэ массыналарыгар олорон барбатылар ини.

Уопсайынан, былыр-былыргыттан казах дьиэ кэргэнигэр эр киһи оҕо иитиитигэр орооспот дииллэр. Киэһэ үлэтиттэн сылайан кэллэҕинэ, оҕолор мэһэйдиэ, айдаарыа суохтаахтар. Оҕолор хайдах сылдьалларын туһунан аҕаҕа ийэ тиэрдэр, кини бэйэтэ оҕолордуун кэпсэтэрэ улахан наадата суох. Ол иһин оҕо аҕатыттан толло улаатар уонна ийэтин чугастык ылынар эбит. Маннык сыһыан куһаҕан өрүттээҕин кэлин бэйэлэрэ да билинэн көннөрүнэ сатыыр буолбуттар.

Холобур, төрөппүттэр иккиэн кырдьан ийэлэрэ аҕаларынааҕар эрдэ анараа дойдулуур түгэнигэр, үйэтин тухары оҕолорун кытары аҕыйахта айах атан кэпсэппит оҕонньор улаатан хаалбыт оҕолорун кытта хайдах, туох туһунан кэпсэтэрин да билбэт буолар эбит. Төһө да оҕолоро кинини үчүгэйдик көрбүттэрин-истибиттэрин иһин, кырдьаҕас соҕотохсуйан өр барбат дииллэр.

Маны мэктиэлиир биир кэпсэтиини ахтан ааһыым. Тэрилтэбитигэр табаахтыыр хос баар. (Бу диэн эттэххэ, ый курдук үлэлээтим да, биир да казах дьахтара онно кэлэрин-барарын көрө иликпин, мин уонна нуучча дьахталлара эрэ тиэстэбит). Саҥа дьыллааҕы бырааһынньык кэннэ табаахтыы тиийбитим биир эдэр уол олорор. Бырааһынньыгынан эҕэрдэлээн кэпсэттэ. Биэс оҕолоохпун, айдааннара бэрт, өрөбүллэрбэр сүгүн сынньатыа суохтар диэн гостиницаҕа куотан чуумпуга бэйэм бэйэбэр сытарым эчи үчүгэйин диир. Мин аһара сөхтүм да, биллэрбэтим, атын манастыырга бэйэм устааптаах киирбэппин бэккэ билэбин. Испэр арай сөҕө санаатым: оччотугар кэргэнин оҕолортон сынньатар туһунан киниэхэ өй киирбэтэ дуу диэн.  Ол кини аҕыйах күнү тулуйбат буоллаҕына, кэргэнэ эрэйдээх үйэтин тухары хайдах тулуйан олороро буолла. Ол эрээри кабинеппар тиийэн кыргыттарга эдэр аҕаны кытары кэпсэтиибин үллэһинним, хайдах да испэр тутан хаалар кыах суох курдуга. Дьонум тугу да хардарбатылар, баҕар кыбыстыбаттара буолуо дуу.

Маны таһынан казах эр дьоно бастакы оҕолорунан уолу эрэ баҕараллар, алҕас кыыс төрөөн хааллаҕына дьылҕа-хаан атаҕастабылын курдук ылыналларын курдук кэпсээн баар. Оннук төрөөн хаалбыт кыыс аҕатын билиниитин ыла сатаан, кыра эрдэҕиттэн бэйэтин дьиҥ ис санаатын аахсыбакка улаатан, кэлин бэйэтин суолун булунарыгар уустук буолан тахсара ахсаана суох быһыылаах.

Мин биир оннук кыыһы билэбин. Cааһа түөрт уона, эр да, оҕо да суох. Олоҕун ыал бастакы кыыһа буолан төрөөбүт буруйун боруостуурга анаабыт. Бэйэтин умнан туран төрөппүттэригэр балыстарын киһи-хара гынарга, үөрэхтииргэ, ыал буолалларыгар, кинилэри дьиэлииргэ-уоттуурга көмөлөһөн чороҥ соҕотох хаалбыт. Кэлиҥҥи кэм доруобуйата айгыраан, хойутаан да буоллар дьоҥҥо «суох» дииргэ саҥа үөрэнэ сатыыр, коучтары, психологтары кэрийэр.

Кийииккэ тоҥ сыһыан туһунан биирдэ саастаах дьахтар кэпсээнин истэн турардаахпын:

– Ийэбит кырдьан кийииттэрин отой сатаан туппат буолбут, онон туһанан сүрэҕэ суохтара дэлби бэргээбит. Хата мин уоппускабар тиийэн кинилэри үчүгэйдик дьаһайталыыбын. Мин кэлэрбин иһиттилэр да, эрдэттэн дьиэлэрин-уоттарын өрө тардыммытынан бараллар. Тиийдэ тиийээт дьиэлэрин кэрийтэлии сылдьан эбэһээт бэрэбиэркэлиибин, дьэ боруобалаан кыра да быылы булуум эрэ, отой кэһэтэлиибин!

Сордоохтор мин хаһан куораппар төннөрбүн кэтэһэллэр быһылаах, – диэн өссө күлэр.

Дьэ, бу манныгы көрөн-истэн салла сырыттахпына, аҕыйах хонуктааҕыта биир дьахтар этэр:

– Эйигин тастыҥ убайбын кытары билcиһиннэриэхпин баҕарабын, – диэтэ.
– Ол тоҕо баччааҥҥы дылы ыал буолбакка сылдьар? – диэн сэрэхэчийэбин.
– Ойохтоох, үс оҕолоох этэ да, уол ийэтэ өлбүтүн кэннэ кийиит дьиэ ис-тас үлэтин кыайбакка оҕолорун быраҕан туран куоппута. Үлэни барытын хотунугар сэлээннэн олордоҕо, ол иһин куоттаҕа, сүрэҕэ суох буо, – диир.

Эбиитин  “Кукушка” диэн хос саҥарааһыннаах.

Мин билэрбинэн мусульманнарга эр-ойох араҕыстаҕына оҕо аҕатынаан хаалар, дьахтар баҕарбытын да иһин ылар кыаҕа суох. Ыал арахсыыта хаһан баҕарар иһэ истээх буолар, аҥардас дьахтары эрэ буруйдуур сыыһа. Онон чуут-чаат эмискэ соччото суох эргэ тиксиэхпин хата этэҥҥэ: “Ты что, дорогая, какая из меня жена мусульманина?” – диэн быыһанным.

Онон түмүктээн эттэххэ, Исламҥа кыыһы, дьахтары иккис суортаах дьон курдук көрөллөрө биһиэхэ, атын итэҕэллээх дьоҥҥо, соһуччу. Саха итэҕэлэ саамай демократичнай итэҕэл диэн өссө төгүл бэлиэтиигин. Ийэни, дьахтары өрө тутуу, Таҥара табатын курдук төгүрүччү симээн, кыыс оҕону – норуот анала, ол аата бүтүн норуоту таҥар күүс буоларын билэн өбүгэлэрбит маанылыыллара.  Дьиҥинэн, казахтар түүр омук сыдьаана буолалларын быһыытынан, бастакы Ийэ итэҕэллэрэ – Тенгрианство этэ буоллаҕа.

***

Анжелика МОТОСОВА, 

Астана, Казахстан. 

Оставить комментарий

Войти с помощью: