Skip to content

Внимание ! Мы в Одноклассниках

СЭТТЭТЭ МЭЭРЭЙДЭЭ, БИИРДЭ БЫС …

Былыр-былыргыттан бары норуоттар киһиэхэ көстүбэт дьикти күүстээх ахсааннар бааллар диэн итэҕэйэллэр. Оннук этитиилээх, аптаах чыыһыланан сахалар 3, 7, 9 буолар диэн итэҕэйэллэрэ. Үс дойду, үс кут-сүр, үс күлүк… Чыыһыла диэн математикаҕа сүрүн өйдөбүл эрэ. Ол курдук олох былыр сэттэ чыыһыла саамай улахан сыыппара бэлиэтэ эбит.

Былыргы Египеккэ сэттэ чыыһыланы «Айыы, тутуу чыыһылата» диэн ааттыыллара. Күнү-дьылы сэттэлиинэн ааҕыы киһи-аймах үөскүөҕүттэн ыла, инньэ таас үйэттэн саҕаламмыт эбит дииллэр археолог учуонайдар. Ол аата, 30-40 тыһыынча сыллааҕыттан ыла. Ол кэмнээҕи археологическай булумньуларга сэттэлии ахсааннаах араас суол бэлиэлэрэ (насечки, спирали, витки, ямки, зигзаги) баар буолаллар эбит. «Тоҕо» диэн баран, учуонайдар ыйтан ый хонугун ааҕыыттан бэлиэтээһинтэн эбит диэн түмүккэ кэлбиттэр. Билэргит курдук ый 28 хонуктаах, 14 хонугунан туолар. Дьон сыыйа-баайа ити 14 хонугу ааҕарга табыгастаах буоллун диэн икки гыммыттар – сэттэ хонук тахсар. Сэттэлии гыныы, сэттэҕэ сүгүрүйүү саҕаланнаҕа ол. Туох барыта сэттэлээх.

Сэттэ – аптаах үрдүк Айыылартан айдарыылаах ахсаан. Ол урдук Айыылар илэ бэйэлэрин кытта биир сомоҕо буолан сырыттахтарына тугу да тулуппат, муҥутуур, айар-тутар күүстэнэллэр диэн эбит. Саха биллиилээх фольклориһа, кыраайы чинчийээччитэ Н.Т. Степанов суруйарынан, ол маннык эбит: «СЭТТЭНИ ЫЙ ФАЗАТЫНАН көрөн быһаарар ситэтэ суох буолуо. Сэттэни киһи өссө халандаары оҥосто илигиттэн ытыктыыр буолуохтаах. Былыр ханнык баҕарар норуот киһитэ кыыл аҥардаах общиннай тутулунан олорор эрдэҕиттэн араас кыыллары өлөрөн сиирэ биллэр. Ол өлөрбүт кыылын көрдөҕүнэ бэйэтигэр ордук маарынныыр өттүлэрдээх, ордук үүтүнэн иитиллэр кыылларын төбөлөрүгэр баар ону ону-маны билгэлиир уорганнарын ахсаана биир. Киһи төбөтүгэр баар икки иһиллиир уоргана (кулгааҕа), икки көрөр уоргана (хараҕа), икки сытырҕалыыр үүттээх (мунна) уонна амсайар аһыыр уоргана (айаҕа, тыла) биир үүттээх. Ол аата төбөҕө (баска) сэттэ үүт баар. Оннук уорганнар син биир үрдүкү үүтүнэн иитиллэр кыылларга барыларыгар баарын бэлиэтии көрөр. Онон сахаҕа СЭТТЭ олус ытыктанар чыыһыла. Сахаларга эрэ буолуо дуо, араас омуктарга үксүлэригэр. Төбөҕө сэттэ үүт баара учуокка ылыллыахтаах. Ол иһин урут сахалар оҕолоругар туох эмэ олус наадалааҕы, кэс тылы, аман өһү, дьаҥсайар буоллахтарына: «ТООЙУОМ, ТОХТОО БОЛҔОЙ, СЭТТЭ ҮҮККҮНЭН ИСТЭН-КӨРӨН СЭРБЭЙЭН ОЛОР» – диир этилэр. Ол аата, төбөҕөр билгэлээн бил, иһит, көр диэн суолтаны этэр эбээт итинтин».

Маны «Сэттэ үүккүнэн ситэри иһит, то5ус үүккүнэн толору болҕой, үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн иһит» – диэн сомоҕо домохпутунан бигэргэтэн биэриим. Өссө чопчулаан биир сомо5о домо5у аҕалабын: «Сэттэни ыл», – диэн тугу этэллэрин. Тылдьыт ааптара итини; «Улаханнык мөх, саҥар», – диэн ис хоһоонноох диэбит. Күн сардаҥалара призма нөҥүө сэттэ дьүһүҥҥэ арахсар. Син ол кэриэтэ, Аал уот иччилэрэ эмиэ сэттэ ааттааҕа биллэр: Бырдьа Бытык, Саалыыр Чанчык, Чүүччү Кыламан, Күл Тэллэх, Көбүөрүнньүк Суорҕан, Хатан Тэмиэрийэ, Аан Уххан Эһэбит диэн туран алҕаатаххына, сэттиэн бэттэх мичик аллайаллара быдан күүһүрэр. Хомойуох иһин, үгүс алгысчыттар бу сиэри-туому тутуспаттар. Аал Уот иччилэрин сороҕун эрэ ааттыы түһээт алҕаабытынан бараллар, ситэри барыларын ааттаабаттар. Онон алгысчыт аатын-суолун түһэн биэрэр. Аны туран арылы өҥнөөх кустукпут тоҕо эрэ сэттэ өҥнөөх ээ… Оттон нэдиэлэбит сэттэ куннээҕэ кимиэхэ баҕарар өйдөнөрө буолуо (ый туолуутун чиэппэрэ). Муусукаҕа сэттэ нуота баар.

Түүҥҥү халлааҥҥа тыһыынчанан ааҕыллар бачымах сулустартан Хомуос сулустар бөлөхтөрө (Большая Медведица) ала чуо сырдыктар уонна харахха тута быраҕыллаллар. Оттон Пифагор аатырбыт головоломката (Танграм – 7 фигурок мастерства) эмиэ сэттэ чаастан турара түбэһиэхчэ буолбатах. Сир шара сэттэ тус-туспа ааттаах континеннартан турарын бары да билэн эрдэххит. Тоҕо эрэ аҕыс буолбатах. Оттон бүтэһигэр, аан дойду сэттэ дьиктилэриттэн бары да буолбатар сэргии, сэҥээрэ аахтаххыт буолуо диэн сэрэйэ саныыбын.

Түмүктээн эттэххэ, биһиги күннээҕи олохпутугар сэттэ чыыһыла суолтата олус улахан. Бу чыыһыланы күннээҕи олохпутугар-дьаһахпытыгар күн аайы кэриэтэ көрсөбүт эрээри, сороҕор суолта биэрбэппит баар суол. Чыыһылата суох – олох суох эбит. Кырдьык сэттэ чыыһыла чахчы да алыыптаах, Үрдүк Айыылартан быһаччы айдарыылаах чыыһыла буоларын, мантан инньэ дьиҥнээхтик билэрбит, суолтаҕа уурарбыт эрэйиллэр. Аан дойду кулукутун тутан турар сэттэ күлүүс тыл баар дииллэрэ кырдьык быһыылаах. Көрбүттээҕэр сэрэйбит ордук.

 

***

Атамай уола

Оставить комментарий

Войти с помощью: