Skip to content

Внимание ! Мы в Одноклассниках

Марха улууһун 200 сыла туолуутугар. Акана.

  • Аканалар төрүттэрэ. Бу Бүлүүгэ кэлэн олохсуйбут хаҥаластар аан маҥнай Дьөҥкүүдэ күөл илин өттүгэр олорбуттар. Онтон Акана диэн ааттаах киһи, улаатан баран, бэйэтин аймахтарыттан тэйэн, Дьөҥкүүдэ күөл арҕаалыы-хоту өттүгэр туораан олохсуйбут, элбэх оҕону-урууну төрөппүт. Олортон, Быһах, Бооллу, Хардаҕас, Мохсоҕол диэн ааттара биллэр. Онтон сэдиптээн ити Акана нэһилиэгэ үөскээбитэ диир буолаллара. Дьэ, бу Акана диэн ааттаах киһи, Дьөҥкүүдэ арҕаалыы-хоту баһыгар тахсан, төрөөн-ууһаан киһи- сүөһү төрдө буолбутун кэннэ, хойутуу (ону ким чуолкайын билбитэ баарай, оттон былыргы сэһэн быһыытынан) эмиэ Дьокуускай диэкиттэн биир күрүөйэх киһи кэлэн олохсуйбут. Ол маннык эбитэ үһү. Былыргы сахалар ырдыынан эргинэллэр эбит. Оччоҕо Дьокуускай диэки атыыһыттарга ындыыһытынан, арыт итэҕэллээх киһинэн сылдьан, эргинэр-урбанар, барар-кэлэр сытыы киһи баар эбит. Ол киһи, оннооҕу Дьокуускайдааҕы аата биллибэт, манна, Аканаҕа, күрээн кэлэн баран Саалаах диэн ааттаммыт. Дьэ, бу Саалаах арай биирдэ, Дьокуускай атыыһыттарыттан үп-мал бөҕө ырдынан, итэҕэллээх киһи буолан, Маачаҕа Чөҥөчөк арыыта диэн сиргэ эргинэ барбыт. Кини били Дьокуускай атыыһыттара итэҕэйбит үптэрин-баайдарын, Маачаҕа илдьэн эргиммэккэ эрэ, бүтүннүү ыҥырдан Бүлүүгэ күрээн тахсыбыт. Дьокуускай атыыһыттара Маачаҕа ыыппыт итэҕэллээх киһилэрин сүтэрэн кэбиспиттэр, кини Бүлүүгэ кэлэн, билиҥҥи Акана нэһилиэгин сиригэр, олохсуйбутун билбэтэхтэр. Хойут кинини көрдөөн, сураан да сылдьыбыт сурахтара иһиллибэт. Ол туһунан былыргыны билэр сэһэнньиттэр кэпсээбэт этилэр. Дьокуускай атыыһыттарын бу итэҕэллээх киһилэрэ туран, Бүлүүгэ, кэлэн, били ырдынан кэлбит баайын, сэдиптээн ыал буолар, олохсуйар. Кини, кэлээт да, саа оҥоруунан дьарыктаммыт. Онон кинини Саалаах диэн ааттыыр буолбуттар. Саалаах биир охтоох сааны оҥордо да, биир тыйы манньатын ылар эбит. Онон кини Бүлүүгэ аатын билбэт буола байбыт. Бэл бу Саалаах, аһары байа сатаан баран, сылгытын үс төгүл ойуунунан кыйдаппыта эбитэ үһү. Арай хойут, улахан муус сут дьыл буолан, кини сылгытын сураҕыппыта үһү. Саалаах Бүлүүгэ кэлэн, хас да ойох устатыгар, арай биир уоллааҕа үһү. Ол уолун Бүгүмээн диэн ааттыыллар. Бу Бүгүмээн бэрт элбэх оҕоломмут, аҕа ууһун баһылыга буолбут. Ара уустаһыы баар эрдэҕинэ, Акана нэһилиэгэр Бүгүмээн диэн халыҥ aҕa ууһа бу соторутааҥҥа дылы баара…
    (Д. Г. Григорьев Тимир киһи кэпсээнэ. 1964 с. сэтинньи ый 15 күнэ. Степанов Н.Т. суруйуута.)Учууталым Егор Николаевич Иванов, 1988 сыллаахха алтынньы ыйга Амурскай уобаласка алта ый производственнай практикаҕа үлэлээн баран каникулбар Аканаҕа кэлэ сырыттахпына уола Сергей Егорович Благовещенскайга ыал буолан игирэ кыыстаммытарыгар подарок ыытаары кэлэ сылдьан, чаайдыы олорон кэпсээбитэ.
    Арай партийнай тэрилтэ секретарынан талыллан саҥа улэлээн эрдэхпинэ, оройуонтан биллэрэн археологтары арыаллыыр буоллум.
    Сыаллара соруктара, Аккыыда уола Акана диэн чахчы хаппыт, куурбут оҕонньор эбэтэр түүрдүү Акыын – диэн тойуксут киһини ааттаабыттарын чуолкайдааһын.
    Сирдьиппит Иванов Павел Акимович, сэрии ветерана. Контораҕа мустан райком тентебэй УАЗик массыынатынан Хоту Бэрэ Кулуһуннааҕар тиийдибит. Байбал миэхэ сир аһатарда ылаар диэбитэ, бачча куйааска бу сөп буолуо диэн, икки кыһылы ылбытым. Ойуур саҕатыгар вышка аннынан тохтоотубут. Киһи уҥуохтара да дии санаабат оллуругар боллуругар тиийэн, Байбал кыра уот оҕото оттон алгыстаата. Бытыылкабын хостоон биэрбиппэр мыынна, саатар үрүҥ да буолбатах диэн. Мин да тоҕо водка ылбатаҕым буолла, ол кэмҥэ маҕаһыыҥҥа испиир эмиэ атыыга баара.
    Арай Байбалым, дьэ оҕонньор бэйэҥ көрө истэ сытаҕын, бу туора уллуҥах Ньукулай уола Дьөгүөр сирдээн аҕалла, диэн баран куруускаҕа көп гына кутуллубут кыһылын уокка кутта, уот күөдьүйэрин оннугар умуллан сыккыраан хаалла. Кими этэрий диэбитим миигин этэр эбит. Тобоҕу куруускаларга кутаттаан иһэн баран лаппаакылары ылан хаһан бардыбыт. Байбал тэйиччиттэн көрөн турар. Саҥа кырыһын алдьатан хаһан эрдэхпитинэ, суоппар уол, көрөҕүт дуо, дьиэтэ.
    Өйдөөн көрбүппүт, ылан туора бырахпыт буорбут, төттөрү барар эбит. Ким эрэ төттөрү көмөрүн курдук.
    Аан бастаан ким куоппутун өйдөөбөппүн, массыынабыт диэки сүүрэн иһэн мин төһө да эдэр, уһун уҥуохтаах, бэйэбин кыанар киһи буолларбын тиһэх буолан хаалбыт эбиппин. Ходуһаҕа тахсаат, аны ким эрэ кэлэн хатыйбытын курдук сирэйбинэн баран түстүм. Дьоммун ыҥырабын, тохтуур санаалара суох, сыыллан инним диэки бара сатыыбын, атаҕым олуона баҕайытык туора көрө сылдьар, итиитигэр ыарыытын билбэппин.
    Дьонум массыынаҕа тиийэн киирэн олорон баран, дьэ төннөн миигин ыллылар. Лаппаакылары ким да сылгылаабата, оннук хаалбыттара. Сайыны быһа эрэйдэнэн, атаҕым кыайан оспокко, анаан минээн тиийэн уот оттон көрдөһөн баран биирдэ киһи буолбутум…
    Бу Акана диэн дьиҥнээх олоро сылдьыбыт киһи буоларын биир дойдулаахпыт историческай наука доктора, профессор Сафронов Федот Григорьевич бэйэтин үлэтигэр, кыраайы үөрэтээччи Степанов Николай Тарасович хомуйбут үһүйээннэрин, архив дөкүмүөннэрин чинчийэн баран, бигэргэппит. Федот Григорьевич Ньурба нэһилиэктэрэ чахчы дьиҥнэхтик олоро сылдьыбыт дьон ааттарынан ааттаммыттар диэбит. Ол иһигэр Акана.
    Архив докуменнарыгар билигин нэһилиэккэ ааттарын биэрбит төрүттэрбит бааллар.
    Акана нэһилиэгин төрүтэ буолбут Акын Одукеев Хаҥаластан көһөн кэлбит үтүө дьоннор ааттарыгар баар.
    Аҕата Одукей (Окудей) Ныкин – Ньыкаа уола Өккөөдөй аан маҥнай Россия судаарыстыбатыгар баҕа өттүнэн киирэргэ андаҕар биэрбит тойоттор истэригэр сурулла сылдьар.
    Одукей (Өккөөдөй) Ныкин убайа Еюк (Өйүк) – Хаҥаластар кинээстэрэ, бырааттара Оргузей (Оргуһуох), Оттуй, Дерга (Дьэргэ), Тогохта (Туоһахта) бары тохсунньу ыйга 1642 сыллаахха ыраахтааҕыҕа бэриниилээх буоларга андаҕар биэрбиттэр.
    Ол сыл олунньуга өрө турууга Одукей Никын кыттыбыт. Сорох суруйууларга Уһун Ойуун ыйаан өлөрүллүбүт 23 өрө турааччылар ортолоругар киирэ сылдьар. Сорох номохторго үс төгүл ыйаабыттара, моонньо уһаан сиргэ тиийэн иһэрин иһин атын сиргэ олороругар үүрбүттэр дэнэр. Бу 23 киһини ыйаан өлөрбүттэр диэн бу кэлин суруллубут, ол иннинээҕи былыргы сурукка 20 киһини ыйаатылар диэн отчуоту көрөн аһарбытым. Кимнээҕи ыйаабыттара суох этэ, андаҕардарын кэспит дьону ыйаабыттар.
    Сорох үһүйээҥҥэ Уһун Ойууну тоҥус удаҕана тилиннэрбит диэн кэпсэнэр. Уһун Ойуун – Өккөөдөй (Одукей Никын) билиҥҥитэ Акана нэһилиэгин сиригэр көһөн кэлэн олохсуйан кырдьан баран дабыныгар көппүт. Иккистээн, үһүстээн төннөр аналым суох диэн араҥастамматах, сиргэ көмүллүбүт. Туруйа Хаһыырбыт диэн алаас булгунньаҕар кистэнэ сытар. Дьөҥкүүдэ үһүйээннэрэ диэн суруйуубар суруйбуппун хатылыы барбаппын.
    Кини биир дьиктитэ суруктаах баҕаналары туруортарар эбит. Маак Хайыҥа үрэх үрдүттэн булан ойуулаабыта кинигэтигэр баар.
    1936 сыллаахха, Саха сирэ Россия колонията этэ – диэн 17 үйэтээҕи архивка ордубут докуменнарга олоҕуран дакаастаабыттара. Ону булан архив докуменнарын хаһа олорон биир дьиктини эмиэ булан ыллым. Тыһаҕас күөлүн аттыгар олорор, дьаһаах төлөөбөт сахаларга, Дьокуускайтан барар ордук чугас диэн Өккөөдөй уола Өрсүк Одукеев сахалыы сурук ыыппыт. Сорох буукубалара көстүбэт буолбут сурукка, араас бэлиэлэри туруортаабыттар ону мин итинник өйдөөтүм.
    Ол таһынан Болтоҥо Тимиряев туһунан анаан минээн 1836 сыллаахха үөрэппиттэр эбит. Уонна мин өйдөөбүппүнэн, бултуур сирдэригэр промышленниктар киирэн бултуулларыттан сылтаан айдаан тахсыбыт эбит. Тоҥус Болтоҥону Хаҥалас хонуутугар (Туймаадаҕа) олохсутарга уураахтаабыттарын дойдутугар күрээбит. Өрө туруу буолбута 4 сыл ааспытын кэннэ, түөрт сыллааҕыта биэс киһини өлөрөн сыылкаҕа барбыт Тоҥус Болтоҥо бырааттарын кытта манна дойдутугар кэлэн сүгүн олорбот диэн Өрсүк үҥсүүтэ баар. (7188 сыллааҕы – билиҥҥиннэн 1680 сыл). Онно көрдөөн булбатахтар. Кэлин сүүрбэ үс сыл буолан баран 1703, 1704 сылларга Тоҥус Болтоҥо дьаһаах төлөөбүт.
    Аны атын дьиктитэ Бүлүү тардыытыгар ити кэмҥэ түөрт уон (промышленниктары) кэлии булчуттары дьаһаах төлөөбөт сахалар, тоҥустар кыргыбыттарын, халаабыттарын ким да ирдэһэ барбатах.
    Бекетов Бүлүүгэ Барҕа өрүскэ кыайан тиийбэтэх. Ол гынан баран хаһаактар икки төгүл сэрии хомунан Барҕа өрүскэ бара сатаабыттар, уонна иккиэннэригэр аараттан төннүбүттэр. Бастакы сырыыларыгар 1633 сыллаахха икки этэрээт холбоһон бара сатаабыт, онтон саллан барбатахтар, ол оннугар икки аҥы арахсан биир этэрээт Эдьигээҥҥэ барбыт, иккис Алдан, Амма өрүстэргэ барбыт. Иккис сырыыларыгар 1643 сылаахха өссө элбэх буолан хомунан барбыттар ол гынан баран Түҥ өрүс тоҥустарыттан дьаһаах, аманаат ылан кэлбиттэр. Тоҕо Барҕа өрүскэ тиийбэтэхтэрин быһаарбатахтар.
    Ити сылларга Өлүөнэ икки Бүлүү икки ардыгар, дьаһаах төлөөбөт сахалар, тоҥустар кыргыбыттарын түмүгэр икки сүүс хаһааҕы, промышленнигы сүтэрдибит диэн отчуоттаабыттар.
    Сахалар өрө турууларын саба баттааһыҥҥа үс сүүс Бөтүҥнэри кириэппэскэ уоттаан өлөрдүбүт диэн суруйбут отчуоттарын түбэһэн аахпытым. Ол кэмҥэ атын сирдэргэ түөрт уон уонна отут киһилээх кириэппэстэри уоттаталаабыттар.
    Андаҕар биэрбит Саха кинээстэрэ сыыйа баайа дьаһаах, түһээн хомуйуутугар кыттыһан испиттэр. Биирдиилээн нууччалыы билэр аманааттар баар буолбуттар, сахалыы билэр нууччалар эмиэ бааллар эбит.
    Атынан дьону таһарга түһээн элбээбитигэр, сорох үтүө дьоммут билигин Бүлүүгэ баран олохсуйдулар, олортон эмиэ сылгы ылыахха диэн көрдөһүү-үҥсүү суруйбуттар. Үҥсүү суруйааччылар ортолоругар Хаҥаластар ааттарыттан Бөдьөкө уола Маһары уонна Өккөөдөй уола Өрсүк бааллар. Бүлүүгэ баран олохсуйбут Хаҥаластар үтүө дьоннорун иһигэр Өккөөдөй уола Акана суруллубут. 1642 сыллаахха дьаһааҕын таһынан биир биэни биэрбит.
    Биир улаханнык кэрэхсээбитим Маһарылаах, урут биһиги Өлүөхүмэ уоһуттан Енисейка дылы атынан таһаҕас таһыытын дьаһайан олорбуппут, билигин дьоммут аҕыйаан кыайтарбат буолла диэбиттэр. Киэҥ сири дьаһайаллар эбит Хаҥаластар. Ол ону дьаһайар үтүө дьон ортотугар Өккөөдөй уолаттарыттан Акын Одукеев –Акана, Орсюйко Одукеев – Өрсүк бааллар. Өрсүк аата Хаҥаластар ыраахтааҕыга дьаһааҕы куччатын диэн 1664 сыллааҕы көрдөһүү суруктарыгар киирэ сылдьар. Өрсүк Бүлүүгэ хойут көһөн кэлбит үһүйээнин архив чахчылыыр.
    Клан Тыгына выделялся по сравнению с другими прежде всего своей многочисленностью, богатством скотом, его люди занимали лучшие земли. Из восьми сыновей Мугджана к приходу русских в документальных источниках упоминаются пять. Кроме Тыгына известны имена Ники (Семена), Сергуя Старого, Чегуная-шамана и Гадакая. Каждый возглавлял свое многочисленное семейство. Например, у Ники родилось шесть сыновей: Оттуй, Одукей, Еюк, Тогокта, Булканей, Оргузей. Сам же Тыгын имел 11 сыновей: Бозеко, Откурай, Кузагай, Чабда, Ивак, Етеня, Челяй, Чомчо, Тюсюк, Тесен, Куржегас [9]. Всего по ранним русским источникам восстанавливаются имена более 90 взрослых мужчин в трех поколениях от Мугджана по нисходящей линии. Это про них казачий атаман И. Галкин писал в 1634 г.: «кангаласские князцы людны и всею землею владеют, и иные многие князцы их боятца» [10].
    Мунньан Дархан уола Ньыкаа уолаттара Оргуһуох – Оргузей, Оттуй, Туоһахта, Ньыкаа, Өккөөдөй – Уһун Ойуун. Уһун Ойуун уолаттара Акана, Өрсүк Бүлүүгэ кэлэн олохсуйан саҥа нэһилиэктэри төрүттээбиттэр. Маны таһынан Тыгын сиэннэрэ, Түһүк, Кырдьаҕас, Чабда, Ибээк уолаттара Бүлүүгэ көһөн олохсуйбуттар. Мунньан Дархан уонна Тыгын сиэннэрэ Ньурба, Сунтаар Хаҥаластарын, Акана, Үөдэй, Аһыыкай нэһилиэктэрин төрүттээбиттэрин архив дөкүмүөннэрэ бигэргэтэллэр.
    1828 сыллаахха Аканаттан төрүттээхтэр ахсааннара үксээн Хаҥалас нэһилиэгиттэн арахсан, аймахтыы буолбут, ыаллыы олохсуйбут Дьаархан уонна Дирбиэн аҕатын ууһуттан арахсыбыт аҕа уустара холбоһон туспа саҥа Акана нэһилиэгин төрүттээбиттэр.
    Аны Дьаархаттар үтүө дьоннорун Хаҥаластар аймахтара диэн хас да сиргэ бэлиэтээбиттэр. Олор истэригэр Быркынаа, Ала Кырсын, Тойук Булгудах уолаттара бааллар.

    Ватсабка анаан кылгатан Сахса Тар
    Атырдьах ыйын 20 күнэ 2023 сыл.

Оставить комментарий

Войти с помощью: