Skip to content

Внимание ! Мы в Одноклассниках

Марха улууһун 200 сыла туолуутугар. Нэһилиэктэр.

  • Түҥ былыр Элиэнэ уонна Бүлүү икки ардыгар Витим өрүскэ дылы Мэйик, Ньөөрүктээйи, Хара, Дьаархаттар диэн сахалыы тыллаахтары кытта Майааттар, Нерүмнэллэ, Бүлэннэр, Момогирдар, Нюрмагаттар диэн эвэнки тыллаахтар, Оноонди, Ханаачыйа диэн юкагир тыллаахтар, Солоҕотттор, Үгүлээттэр, Кэбээйилэр диэн эбээн тыллаахтар буккуһа олорбуттар. Бу балар Саха сирин былыргы олохтоохторо дэнэллэр. Кэнники генетика ученайдара дакаастаабыттарынан юкагирдар 1000 сыл анараа өттүгэр кэлбиттэр, эбэнкилэр 700 – 800 сыл анараа өттүгэр кэлбиттэр. Ол аата саамай былыргы Саха сирин олохтоохторунан сахалар уонна эбээннэр буолаллар.
    Түөрт төгүл элбэх араас омук кэлиитэ буолбут. Саамай хойут нуучча кэлиэн иннинэ түүр тыллаах Хаҥыл Хаҥаластар кипчаактар кэлбиттэр. Олор иннилэригэр аҕай монгол тыллаахтар.
    Дьаархаттар бэйэлэрин Аар Айыы аймаҕабыт дэнэллэр. Генетика ону утарбат.
    1630 сыллаахха Дьаархаттар эрэ бааллар. Атыттары кочевые диэбиттэр.
    1770 сыл иннигэр 4 буолас баар эбит. Боотулуу, Дьаархан, Нөөрүктээйи, Чочу.
    1770 сыллаахха Дьаархантан арахсан Бордоҥ буолаһа үөскүүр.
    Үөһээ Бүлүү симиэбийэтин историятыгар төнүннэххэ, 1771 сыллаахха 9 буолас (урут нэһилиэк буолас диэн ааттанара) киирбит эбит: Боотулуу, Бордоҥ I, Бордоҥ II, Бордоҥ III, Дьаархан I, Дьаархан II, Дьаархан III, Нөөрүктээйи, Чочу. Бордоҥнор уонна Дьаарханнар киэҥ сиргэ тарҕанан олорор буолан үстүү аҥы арахсыбыттар.
    1771 сыл кэнниттэн симиэбийэ сиригэр (территориятыгар) улуустар үөскээбиттэр. Үс улуус Үөһээ Бүлүү, Орто Бүлүү, Сунтаар улуустара баар буолбуттар. Буоластар ахсааннара уларыйа-тэлэрийэ турбут.
    1776 сыллаахха Дьаархан сириттэн быһан ылан Дьөҥкүүдэ тулатыгар Хаҥалас буолаһа эбиллибит. Сорох Дьөҥкүүдэ тулатыгар олорор Дьаархаттар аҕа уустара сирдэрин кытта Хаҥалас буолаһыгар көспүттэр.
    1808 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар 14 буолас баара.
    1813, 1816 сылларга кураан, аччык дьыллар буолбуттар. От кыайан үүммэккэ элбэх сүөһү өлбүт. Улуус олоҕо улаханнык алдьаммыт, быстыбыт, дьадайбыт буолан үөрэх тэрилтэтин-оскуоланы (училищены) кыайан аһар кыахпыт суох диэн бары кинээстэр, чаччыыналар илии баттааннар 1816 сыллаахха Үөһээ Бүлүү чааһынай комиссарыгар Ефимовка сурук түһэрбиттэр. Онон өр бириэмэҕэ Үөһээ Бүлүүгэ оскуола аһыллыбатаҕа.
    1817 сыллаахха 13 буолас баара: 2 Дьаархан, 2 Бордоҥ, 2 Үөдүгэй, Чочу, Нам, Өргүөт, Боотулуу, Мэйик, Үөдэй, Хаҥалас. Дьаархан сириттэн быһан ылан Түүкээн аттыгар Үөдэй буолаһа эбиллибит.
    Олунньу 24 күнүгэр 1824 сыллаахха Үөһээ Бүлүү 5 буоластаах 2338 дууһалаах, Марха улууһа 8 буоластаах 5093 дууһалаах икки аҥы арыхсыбыттара.
    1828 сыллаахха Хаҥаластан туспа арахсан Акана буолаһа тэриллибит.
    1835 сыллаахха Дьаарханнартан арахсан Бэстээх уонна Тыалыкы буолаһа үөскүүллэр. Бордоҥтон Сүлэ буолаһа арахсар.
    1836 сыллаахха Боотулуу нэһилиэгиттэн Чуукаар арахсан Марха улууһугар киирбит. Таркаайы Дьаархантан арахсан туспа буолас буолбут.
    Старосталар (кинээстэр), кулубалар уобалас начальнигынан, кэлин 1857 сылтан саҕалаан губернаторынан бигэргэтиллэллэрэ, ол кэнниттэн эрэ дуоһунастарын толорууга киирэр бырааптаахтара. Үрдүк сололорун, чыыннарын-хааннарын туоһулуур куортук ылаллара. Ол аата иилинэр кылгас кынчаал курдук биилээх сэби-сэбиргэли илдьэ сылдьаллара. Кинээстэр (старосталар), чаччыыналар, кулубалар улахан ытыктабылынан туһаналлара. Нэһилиэнньэ сөбүлүүр, ытыктыыр кинээстэрэ (старостата), чаччыыналара, кулубата хас да төгүл талыллаллара, сороҕор үйэлэрин тухары үлэлииллэрэ. Кинилэр дуоһунастарын оҕолоро, бырааттара, сиэннэрэ, атын да чугас аймахтара салгыыллара.
    Буоластары (нэһилиэктэри), улуустары сахалар аҕа уустарын баһылыктара дьаһайаллара. Кинилэри олохтоох нэһилиэнньэ тойоттор дииллэрэ, нууччалар докумуоннарыгар кинээстэр диэн суруйаллара, 1860 сылтан ыла кинээстэр, старосталар диэн ааттаммыттара.
    1860 сыллаахха Аканаттан арахсан Өҥөлдьө туспа нэһилиэк буолбут.
    30.05.1890 сыллаахха II-Дьаархантан арахсан Малдьаҕар нэһилиэгэ тэриллибит.
    06.1897 сыллаахха Таркаайыттан арахсан Хорула нэһилиэгэ тэриллибит.
  • 06.09.1898 сыллаахха Дьаархаттартан төрүттээх Ырыа, Бурҕаа, Күтүр, Одьулуун аҕатын уустара Хаҥалас нэһилиэгиттэн арахсан 2-с Хаҥалас нэһилиэгин тэрийбиттэр. Ырыа аҕатын ууһун төрүт кыстыгын сирэ Эбэ кытыыта, былыргы аата уларыйан 1956 сылтан Акана бөһүөлэгэ буолан турар.
    1891, 1892 сылларга кураан эргийэн от кыайан үүммэккэ элбэх сүөһү өлбүт.
    1898 уонна 1900 сылларга Үөһээ Бүлүү оройуонун сорох нэһилиэктэригэр араас уларыйыылар тахса сылдьыбыттар. Боотулуу нэһилиэгэ тоҕо эрэ Марха улууһугар киирэ сылдьыбыт курдук.
    Герасим Алексеевич Васильев бэлиэтээбитин уларыппакка киллэрэбин:
    Айымньылаахтык үлэлээбит кулубаларынан буолаллар: Петр Слепцов, Константин Валь (кини Үөһээ Бүлүүнү кытта холбоһон олорбут саҕаттан кулуба), Павел Мухоплев, Павел Мордовской – Мандар Байбал, Евсей Иванов, Петр Петрович Слепцов, Николай Попов уонна Степан Прокопьевич Алексеев – Боһуут.
    Мин манна эбии Николай Семенович Донскойу ааттыыбын, Саха сириттэн элбэх киһи дворян буола сатаабытын аһарбатахтара. Соҕотох Донской эрэ ыраахтааҕыттан Владимирскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Маннык мэтээлинэн наҕараадаламмыт киһи дворян сололонор.
    Нэһилиэктэр старосталарыттан уһуннук ситиһиилээхтик үлэлээбиттэр: Үөдэй старосталара Павел Самсонов (1849-1878), Сүлэ старостата Григорий Егоров (1836-1848), Хаҥалас старосталара Константин Валь (1806-1824), Николай Валь (1824-1835), 1817 сылтан старшина, 1830-1832 сс. кулуба, Иннокентий Семенов (1848-1874), II- Дьаархан старостата Алексей Ноговицын (1827-1869), Таркаайы нэһилиэгин старостата Федор Павлович Мордовской (1851-1862) сс., I-Дьаархан нэһилиэгин старосталара Павел Мордовской (1830-1848), Алексей Петрович Уткин (1913-1916), Мэҥэдьэк нэһилиэгин старостата Данил Гоголев (1835-1861), кини аҕата Антон Гоголев Бордоҥ нэһилиэгин старостата (1826-1835), Алексей Гоголев Мэҥэдьэк старостата (1861-1872), Бэстээх нэһилиэгин старосталара Степан Семенов (1825-1847), Прокопий Алексеев (1877-1895), Акана нэһилиэгин старосталара Михаил Александров (1828-1855), Николай Иннокентьев (1901-1902) сс. 83 саастааҕар хаттаан быыбардаммыт, II-Хаҥалас старостата Егор Иванович Андреев (1904-1913), Аһыыкай нэһилиэгин старостата Василий Ефимович Кривогорницын (1859-1865).
    Манна эбэн эттэхпинэ били кулубаларым испииһэгэр 5 кулубаннан 1832-1833 сылларга Иннокентий Семенов буолуон сөп.
    1868-1871 сылларга Акана нэһилиэгин (волоһын) кинээһэ, старостата Николай Иннокентьев, кулубалыы сылдьыбыт Ньукулааһа Кулуба.
    1855-1877 с. Сүлэ старостата Евсей Иванов.
    Кулубалар, кинээстэр, старосталар, старшиналар хамнас ылбат этилэр. Сыл түмүгүнэн отчуоттарын кэнниттэн, бэрт дуона суох хамнаһы төлүү түһэллэрэ.
    Суруксукка сылга 660 солкуобай хамнас көрүллэр эбит. Үөһээ Бүлүүнү кытта бииргэ эрдэхтэринэ суруксутунан Данил Шадрин үлэлээбит. Петр Слепцовка саха киһитэ Андрей Черепанов үтүө суобастаахтык үлэлээбит. Хаҥаластан төрүттээх Яков Габышев 1865-1880 сылларга, ол кэнниттэн Саха сирин маҥнайгы большевик кыыһа, революционерка Дора Жиркова аҕата Самуил Жирков (1880-1917) суруксуттаабыттар.
    Герасим Васильев бэлиэтээбитинэн: 1899 сыллааҕы смета быһыытынан государственнай нолуоктары хомуйуу – 17108 солкуобай. Улуус сыллааҕы ороскуота Управаны тутан олорорго 1565 солкуобай, ол иһигэр суруксут хамнаһа 660 солкуобай.
    Управа саҥа типовой дьиэтин кулуба Степан Прокопьевич Алексеев – Боһуут биир сыл иһинэн 1913 с. бэс ыйын 29 күнүгэр туттаран бүтэрбит. Тутууну II-Хаҥалас старостата Егор Иванович Андреев наймылаһан туппут, Управа тутарга нэһилиэнньэттэн сиэртибэ хомуйбуттар. Ыаллар 1, 2, 3 солкуобайы биэрбиттэр. II-Хаҥалас, Үөдэй, Акана, Таркаайы, Аһыыкай, Дьаархан, Бэстээх, I-Хаҥалас, Өҥөлдьө, Хорула олохтоохторо актыыбынайдык кыттыбыттар. Боһуут бэйэтэ 1000 солкуобайы, уола Бэстээх старостата Михаил Алексеев, I-Хаҥалас старостата Михаил Борисов, Аһыыкай старостата Семен Криговорницын 25 солкуобай сиэртибэлээбиттэр. Онон Управа 19м*9м, 8 хостоох типовой дьиэтин государствоттан харчы ылбакка общественность күүһүнэн туппуттар.
    II-Х
  • аҥалас – билигин Түмүк нэһилиэгэ,
    Бэстээх – билигин Чаппанда нэһилиэгэ,
    Аһыыкай – Хоро нэһилиэгэ Үөһээ Бүлүү.
    Тыалыкы – билигин Октябрьскай нэһилиэк.
    Сахса Тар. Олунньу 26 күнэ 2023 сыл.

Оставить комментарий

Войти с помощью: