Skip to content

Внимание ! Мы в Одноклассниках

Марха улууһун 200 сыла туолуутугар.

  • Марха улууһун кулубалара.
    Ньурба хаһыат 1999 сыл бэс ыйын 10 күнүнээҕи 67 (7914) нүөмэригэр учууталым, педагогическай наука кандидата, кыраайы үөрэтээччи Герасим Иванович Васильев, “Улууспут 1824-1917 сылларга” диэн ыстатыйата тахсыбыта. Манна Марха улууһа тэриллиэҕиттэн Советскай былаас олохтонуор диэри кэмҥэ улууспут, нэһилиэктэрбит хайдах салаллан, дьаһанан олорбуттарын суруйбут.
    Герасим Иванович дьоһуннаах үлэтин кэҥэтэн, саҥа көстүбүт матырыйаалларынан эбэр кэм тиийэн кэллэ.
    1760-1770 сылларга сахалартан дьаһааҕы хомуйарга аналлаах үс симиэбийэ (зимовье): (Үөһээ Бүлүү, Орто Бүлүү, Алын Бүлүү (сороҕор Усть-Бүлүү) диэн ааттанар симиэбийэлэр баар буолбуттар. Маныаха дылы Бүтэй Бүлүүттэн кэлин көһөн кэлбит Хаҥаластар, Үөдэйдэр уонна Бордоҥнор аҕыйах эр дьонноро дьаһаах төлүүллэрэ. Дьаһаахтарын Өлүөхүмэҕэ баран туттараллара. Үөһээ Бүлүү симиэбийэтэ бу үс Бүлүү симиэбийэтин үлэтин-хамнаһын дьаһайар киин буолар. «Иркутскай губернияны (Саха сирэ бу губерния састаабыгар киирэр) провинцияларга, воеводстволарга, комиссарстволарга саҥардан хайытыы туһунан» диэн 1775 с. тохсунньу 31 күнүгэр сокуон тахсар. Иркутскай губернияҕа икки провинция тэриллэр, ол иһигэр Саха сиригэр воеводство, биэс комиссарство үөскүүр, олортон биирдэрэ Үөһээ Бүлүү комиссарствота. Бу саҥа тэриллибит комиссарство баһылыга чааһынай комиссар диэн наһаа боростуойдук ааттанар. Оннук дуоһунаска Үөһээ Бүлүү комиссарствотыгар өр бириэмэҕэ Иван Васильевич Заболоцкай диэн чиновник үлэлээбит. Кини атын дуоһунаска өрө таһаарыллан үлэлиир бириэмэтигэр Иван Ефремович Ефимов үлэлии сылдьыбыт. 5-6 сыл буолан баран И.В.Заболоцкай атын дуоһунаһы кытта тэҥҥэ эмиэ чааһынай комиссарынан үлэлээбит.Үөһээ Бүлүү комиссарыгар Бүлүү умнаһын бары старосталара (кинээстэрэ), чаччыыналара (старшиналара) бүттүүн бас бэринэллэр эбит, Иркутскай губерния, Саха сирин уобалаһын дьаһалларын бу үс симиэбийэ иһигэр тэриллибит буоластарга (волости) чааһынай комиссар тириэрдэр эбит.
    1771 сыллаахха 9 буолас (урут нэһилиэк буолас диэн ааттанара) киирбит эбит: Боотулуу, 3 Бордоҥ, 3 Дьаархан, Нөөрүктээйи, Чочу.1771 сыл кэнниттэн симиэбийэ сиригэр (территориятыгар) улуустар үөскээбиттэр. Үс улуус Үөһээ Бүлүү, Орто Бүлүү, Сунтаар улуустара баар буолбуттар. Буоластар ахсааннара уларыйа-тэлэрийэ турбут. 1808 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар 14, 1817 сыллаахха 13 буолас баара: 2 Дьаархан, 2 Бордоҥ, 2 Үөдүгэй, Чочу, Нам, Өргүөт, Боотулуу, Мэйик, Үөдэй, Хаҥалас.

    Орто Бүлүү улууһугар 1808 сылга 12, 1820 сылга 13 буолас баара: 3 Тоҕус, 2 Кырыкый, Модут, Тыайа, Мукучу, Лүүчүн, Дьөппөҥ, Өргүөт, Куокуй диэн буоластар.

    Сунтаар улууһугар 1796 сылга 8, 1805-1821 сылларга 9 буолас баар эбит.

    Үөһээ Бүлүү улууһун кулубалара
    1. 1771 сыл. Байам Боччуяров. Үөһээ Бүлүү улууһун маҥнайгы кулубата. Арыылаахха билиҥҥитэ Киров сэлиэнньэтигэр олорбут. Муоһааны эбэтин уҥуоргу өттүгэр көмүллэ сытар. Дьаархаттар арахсыахтарын инниннээҕи кэмҥэ, аҕа ууһун кинээһинэн өр сылларга үлэлээбит. Кини үлэлиир кэмигэр оттуур ходуһалары Мирон Черкашкин тэрийбит хамыыһыйата эридьиэстээбит, аҕа ууустарынан сыһыартаабыт.
    2. Байам кэнниттэн, кимнээх кулубалаабыттара ситэ чуолкайдана илик. Степан Шарапов – Үөһээ Бүлүү сыла чуолкайа суох.
    3. 1806-1807 сылларга Константин Валь – Хаҥалас нэһилиэгэ.
    4. 1807-1815 сылларга Александр Жирков – Орто Бүлүү улууһун кулубата? Икки улуус холбоһо сылдьыбыттар дуу?
    5. 12.1815-03.1816 сылларга Семен Ноговицын – Өргүөт кинээһэ, солбуйбут быһыылаах.
    6. 29.03.1816-1918 сылларга – Константин Валь – Хаҥалас нэһилиэгэ.
    7. 23.10.1818-28.01.1824 сылларга Петр Лебедкин Үөдүгэй нэһилиэгэ.
    Ахсынньы 30 күнүгэр 1923 сыллаахха мунньахтаан арахсарга уураахтыыллар. Боротокуолларын Исправникка ыыталлар. Тохсунньу 28 күнүгэр 1824 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһа икки аҥы арахсарга сөбүлэһэллэр. Олунньу 24 күнүгэр 1824 сыллаахха Саха сирин уобалаһын Үөһээ Бүлүү улууһа икки аҥы арахсарын туһунан Уурааҕа тахсар. Билиҥҥиннэн олунньу 12 күнэ. Үөһээ Бүлүү улууһугар салгыы 28.01.1824 – 1825 сылга дылы

  • Петр Лебедкин Үөдүгэй нэһилиэгин кинээһэ кулубалаабыт.
    Саҥа тэриллибит Марха улууһун кулубалара.
    1. 28.01.1824 – 22.08.1825 сылларга Петр Слепцов – Дьаархан. 1805-1815 кинээс онтон волос старостата. Кулуба солотуттан ууратыллан баран старостаннан 1848 сылга дылы талыллан үлэлээбит.
    Нэһилиэктэр волос диэн ааттанар, кинээс диэн оннугар староста диэн суруллар буолбут.
    Маны эмиэ чуолкайа суох дии саныыбын. Архивка 1926 сыллаахха Марха улууһун кулубата Петр Слепцов сөбө суох быһыыта диэн дьыала баар.
    2. 22.08.1825 -21.07.1826 сылларга Үөдэй кинээһэ Павел Самсонов кулуба эбээһинэһин толорбут.
    3. 21.07.1826 -1830 сылларга Константин Валь – Хаҥалас нэһилиэгэ.
    4. 1830-1831 сылларга Николай Валь, Константин уола.
    5. 1831-1833 сылларга кимэ чуолкайдана илик.
    6. 1833-1838 сылларга Данил Попов II-с Бордон старостата.
    7. 1838-1847 сылларга Павел Мухоплев – 1836 сылтан II –с Дьаархан старостата, 1852 сылтан старшина, 1853 сылтан староста.
    8. 1847-1848 сылларга Григорий Егоров – 1836 сылтан Сүлэ старостата, 18.12.1848 өлбүт.
    9. 1848-1850 Павел Мордовской – Мандар Байбал, 1830-1848 Дьаархан старостата.
    10. 1850-1854 сылларга Алексей Ноговицын, 1827 сылтан II –с Дьаархан старостата, 1869 сылтан староста, 5 дууһалаах “Бөргөмдө” күөлү бас билэрэ.
    11. 1854-1863 сылларга Евсей Иванов – 1855-1877 с. Сүлэ старостата.
    12. 1863-1865 сылларга Павел Мордовской – Мандар Байбал, Дьаархантан арахсыбыт Таркаайы нэһилиэгин старостата. XI.1868 өлбүт. Ат уоппукка көмүллэ сытар.
    13. 1865-1866 сылларга – Павел Мухоплев, II –с Дьаархан.
    14. 1866-1867 сылларга – Федот Степанов, Сүлэ старшината, 1832-1840-1844 сылларга быыбарынай.
    15. 1867-1870 сылларга – Федор Павлович Мордовской, 1857-18862 сылларга Таркаайы нэһилиэгин старостата, 1886 с. өлбүт.
    16. 1870-1873 сылларга Семен Данилович Попов – II-с Бордон старостата.
    17. 1873-1877 сылларга Петр Петрович Слепцов – Татыйык кулуба, 1867-1874 сылларга Дьаархан старостата, 1877 сыллаахха Марха оскуолатын Хатыҥ-Сыһыыга астарбыт.
    18. 1878-1979 сылларга Филипп Егоров – Сүлэ.
    19. 1880-1883 сылларга Аким Ноговицын – II –с Дьаархан, 1882 с. староста, 1836 сыллааҕы төрүөх, 1890 сылга баар, үөрэхтээх киһи эбит.
    20. 1883 сыл кылгастык Филипп Егоров – Сүлэ.
    21. 1883-1885 сылларга Николай Иннокентьев – Ньукулааскы кулуба. 1868-1871, 1901-1905 сылларга Акана нэһилиэгин (волоһын) кинээһэ, старостата. Мойуһуой аҕатын ууһуттан төрүттээх. 1834 сыллааҕы төрүөх, былааска 16 сыл үлэлээбит.
    22. 1885-1894 сылларга кимнээх үлэлээбиттэрэ чуолкайдана илик эбит.
    23. 1894- 1900 сылларга Николай Григорьевич Попов – II-с Бордон, 1898 сыллаахха үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
    24. 1.01.1901 -1907 сылларга Николай Семенович Донской – 1886-1900 сылларга Малдьаҕар старостата. 1898 сыллаахха Николай ыраахтааҕыттан Владимирскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Бу маннык мэтээли ылбыт сахалартан соҕотох. Уолаттара Николай Донской -I Саха республикатын Сиргэ дьыалатыгар бастакы наркома, Николай Донской -II Саха республикатыгар Үөрэх бастакы наркома.
    25. 1907-1910 сылларга Иван Степанович Ноговицын, 1903-1912 сылларга II –с Дьаархан старостата.
    26. 1910-1912 сылларга Степан Прокопьевич Алексеев – Боһуут кулуба, Бэстээх, 1895-1904 сылларга быыбарынай, 1916 сыллаахха өлбүт.
    Степан Прокопьевич 1913 сылга салгыы кулубаннан талыллан баран көрдөһүү суруйан уурайбыт. Ыраахтааҕыттан сэттэ мэтээллээх.
    27. 1913-1917 сылларга Марха улууһун тиһэх кулубата Алексеев Николай Степанович – Боһуут Куолата. Гражданскай сэрии кэмигэр Саха сиригэр соҕотох биир эрэ улуус бэйэ-бэйэни сэймэктээһиҥҥэ кыттыспатаҕа. Ол Марха улууһа.
    1915 сыллаахха Марха улууһа икки аҥы арахсыбыта. Марха уонна Ньурба улууһа диэҥҥэ. 1917 сыллаахха революция кэмигэр төттөрү холбоспуттара.
    1850 сыллааха дылы Улуус киинэ ханнык нэһилиэк кинээһэ (старостата) кулуба буолбут сиригэр буолбутунан көрөн буолара. Кулуба буолбут киһи олорор дьиэтин таһыгар туруорбах балаҕаны, эбэтэр ампаар дьиэни туттарар эбит. Петр Слепцов кулуба буолбутугар, 1824 сыллаахха, улуус киинэ Муоһааныга Хо
  • һой арыытыгар баар эбит. Онтон Хаҥалаһынан, Омолдоонунан, Ньурбанан эргийтэлээн Дьаархаҥҥа 1850 сылга кэлэн олохсуйбут.
    22 н.ф. 1 он. 758 дь кэпсииринэн улуус кулубата Сүлэ нэһилиэгин старостата Федот Степанов, онтон кини кэнниттэн кулубанан талыллыбыт Омолдоон нэһилиэгин старостата Алексей Ноговицын уонна Ньурбатааҕы бааһынайдар обществоларын (Куочай) старостата Михаил Габышев 1850 с. Муус устар 20 күнүгэр, Марха улууһун Управатын Ньурбаттан Марха өрүс биэрэгэр көһөрөргө көрдөспүттэр. Ньурба ол саҕана Сүлэ сирэ. Ону Бүлүү уокуругун исправнига 1850 с. Сэтинньи 1 к. Управаны Марха өрүс биэрэгэр Хомустаахха көһөрөргө сөбүлэспит. Онон улуус управата ити миэстэҕэ 1929 сылга, оройуоннааһын буолуор диэри 79 сыл устата үлэлээбитэ.
  • Сахса Тар. Олунньу 12 күнэ 2023 сыл.

    Тохсунньу 9 күнүгэр 1930 сыллаахха билиҥҥи границатыгар Мэгэдьэк оройуона диэн ааттаммыта.
    1938 сыллаахха Ньурба оройуона диэн уларытыллыбыта. 1963 сыллаахха Ньурба уонна Сунтаар оройуоннара холбоһон Ленинскэй оройуон диэн ааттаммыттара. Икки сылынан 1965 сыллаахха Сунтаар арахсан барбыта. Олунньу 5 күнүгэр 1992 сыллаахха саҥаттан Ньурба оройуона диэн ааттаммыта.

Оставить комментарий

Войти с помощью: