Skip to content

Внимание ! Мы в Одноклассниках

6. Бүтэй Бүлүү.

  1. Тойону отунан маһынан оҥорботтор. Үөһэттэн айыллан, ыйдарыллан кэлбит киһи тойон буолар. Ол гынан баран эн салайан, дьаһайан олороруҥ бэйэҕиттэн эрэ тутулуктаах. Былааска ким эмэ көмөтүнэн кэлбит буоллаххына, үйэлээх сааһыҥ тухары ол дьон кулута буолуоҥ. Кинилэр тылларыттан тахсыбат ньыкаа буолаҕын. Онтон норуотуҥ талан таһаарбыт буоллаҕына, суох буолбутуҥ да кэннэ, эн үтүө аатыҥ, дьонуҥ-сэргэҥ туһугар үлэлээбит үлэҥ, үйэлэри уҥуордаан, атыттарга холобур буола угуйа туруо.
    Атыыр Кулуба.
    Бастакы сыарҕа суолун кытта, үгэс буолбутун курдук, Үөһээ Бүлүү улууһун кулубата Бүөтүр Лэбиэткин улуус нэһилиэктэрин туругун билсиһэ кэрийдэ. Хас биирдии нэһилиэккэ хонон ааһара сатамматын билэр буолан кыахтаах уонна кыайан дьаһаахтарын төлөөбөт эрэ нэһилиэктэргэ хонон өрөөн ааһар идэлээх. Сыл ахсын Дьаархан нэһилиэгин кинээһэ Бүөтүр Силэпсиэп дьиэтин быһа ааспат, хонон өрөөн ааһар.
    Күүтүүлээх күндү ыалдьыт көрсүһүүтүн малааһынын кэнниттэн икки Бүөтүр түгэх хоско киирэн сөбүлээн оонньуур дуоматтарын хостоотулар. Саха ууһа сэлии кыыл муоһуттан үрүҥ хара ньыкаалары уонна хороохторун сиэдэрэйдээн оҥорбута элбэхтик туттуллан килэбичигэс буолбуттар.
    Саха дуомата 81 үрүҥ хара тэҥ өрүттээх түөрт муннуктартан турар остуолугар 41 хара түөрт муннуктарынан ньыкаалары хамнатан оонньонор. Икки уһун дьуруулаах дуоска. Бастакы эрээккэ биэс, иккис эрээккэ түөрт, барыта тоҕустуу ньыкаа турар. Боростуой дьон үксүн талахтан, хатыҥтан ньыкаалары оҥороллор. Иккилии хороохтоох буолаллар. Ньыкаа утарылааччытын утары баар уһук муннукка тиийдэҕинэ биирдэ хорооҕунан солбуйаллар уонна дуомат буолар. Атын тиһэххэ тиийбит ньыкаа дуомат буолбат, төттөрү хаамар бырааптанар. Аны эрдэ оонньуу саҕаланыыта быраабылаларын кэпсэтэллэр. Туппут торуоска, кэппит сэлээппэ, эмэһэҕэ силлээһиннээх эҥин диэн быһаарсаллар.
    Саха дуоматыгар биир ньыкааны сиэри турар буоллаххына эбэһээт сиэнэр диэн буолбатах. Сиэ суоххун эмиэ сөп. Ол гынан баран ол эмиэ ноолоох. Сиэри гыннаххына, утарыһылааччыҥ атын ньыкаатын уган биэриэҕэ, онтон эн хайа эрэ өттүн талан сиэбитиҥ кэннэ, сиэбэтэх ньыкааҕын эмэһэҕэ силлээн босхо туура тутан ылыаҕа. Алҕаска кыайан хаамар кыаҕа суох ньыкааҕын таарыйан кээстэххинэ, утарылаһааччыҥ ыйан биэрбит ньыкаатын хаамтаран хотторууга киирэн биэриэххин сөп. Ньыкааларгын көннөрөргөр көннөрөбүн диэн этэн баран биирдэ көннөрүллэр.
    Уруккуттан биллэр үчүгэй дуобатчыт эдэр киһини кытта оонньууругар, түһэн баран иккитэ, үстэ төннөрүн көҥүллүөн сөп.
    Бэйэ бэйэлэриттэн сэрэнсэн хайалара да кутталлаах хардыыны оҥорбокко утарыта хаамсан истилэр. Хараннан оонньуур кулуба Бүөтүр маннык оонньууга үрүҥ хаамыыта эрдэ бүтэр диэн холкутуйан хаалан эрдэттэн бэлэмнэммит угаайыга киирэн биэрдэ. Үрүҥнэр ньыкааны сиэри гыммыттарыгар кини эмиэ ону үтүктэн хара ньыкааны сиэри гынна. Ону кэтэһэн олорбут дьиэлээх Бүөтүр ньыкааны сиэбэккэ хардары анньан уган биэрдэ. Икки ньыкааттан биирин сиэтэҕинэ иккис ньыкаатын эмэһэҕэ силлээн туура тутан ылар эбит. Аны ыксаан муннукка турар кыайан хаамар кыаҕа суох ньыкаатын тутан кэбистэ. Онон дьиэлээх ыйан биэрбит ньыкаатын хаамтарарыгар тиийдэ. Бүттэҕэ ол.
    Иккистээн оонньообокко олох дьаһах туһунан кэпсэтэн бардылар. Сааба Мөрсүөйэп үбүлээн хастара сылдьар Ньурба эбэтин хоруутун дьылҕатын кэпсэттилэр. Уута үчүгэйдик түстэҕинэ уолбатыйан кырыстаннаҕына аны аҕыйах сылынан от элбэх үүнэригэр эрэннилэр. Улуус улахана бэрт буолан, Марха, Бүлүү өрүһүн туорааһыннарын таһынан аны үрэхтэр уулара киирэр кэмигэр кэлбит дьаһал туоларыгар улахан мэһэй буолалларын, хайдах гынан аччатыахха сөбүн кыайан тобулбатылар.
    Дьаархан буолаһын кинээһэ Петр Слепцов, Муоһааны эбэ күһүҥҥү муҥхатыгар чугас сытар аҕыс нэһилиэк кинээстэрин ыҥыттаран дьиэтигэр хонноро сытан балыктатта. Киэһээ дьиэтигэр тахсан Үөһээ Бүлүүттэн арахсан туспа барар ордугун туһунан сүбэлэстилэр. Айыы Аар Хаан аймаҕыттан – Дьаарханнар, Ньурба, Хорула, Бэстээх, Тыалыкы, Кукаакы, Таркаайы нэһилиэктэрэ, Хаҥаластартан – Хаҥалас, Акана, Өҥөлдьө, Ньыкаттан- Аһыыкай, Үөдэй нэһилиэктэрэ, Мальдьагар,
  2. Бордоҥ эмиэ Эллэйтэн төрүттээхтэрин, Сүлэ, Мэгэдьэк Дыгын кыыһын оҕолоро буолалларын ыйан туран, биир аймах тэнийэн туспа барбыттарын санатан, түмсэн бииргэ бардахтарына сайдыы барыаҕын туһунан кэпсэттилэр. Үөһээ Бүлүү нэһилиэктэрэ үксүлэрэ Омоҕойтон уонна Хоро оҕонньортон төрүттээхтэр. Билигин оҕолору үөрэтэр оскуола суох, таҥара дьиэлэрэ аҕыйахтар.
    Үөһээ Бүлүү кулубата Петр Лебедкин кыстыгар Ороһуга, 1823 сыл ахсынньы 30 күнүгэр улуус 13 волостарын кинээстэрэ, чаччыыналара түмсэн мунньахтаабыттара. Улуус сирэ киэҥинэн 330 биэрэстэннэн тэнийэн сытарынан, салайарга уустуктардаах, дьаһал кэмигэр тиийбэтинэн, улууһу икки аҥы араарарга уураах ылыммыттара. Утарылаһар тойон суоҕа, эрдэттэн кэпсэтии барбыт буолан, кинээстэр, чаччыыналар аҕа уустарын кырдьаҕастарын кытта сүбэлэспиттэрин эппиттэрэ. Үөһээ Бүлүү улууһа Ороһуга кииннээх, биэс волостаах, 2332 дууһалаах, Марха улууһа Муоһааныга кииннээх, 8 волостаах 5093 дууһалаах буолуохтаах. Бу уураахтарын Бүлүү уокуругун ыспыраабынньыга Иван Васильев, Саха сирин уобаластааҕы салалтата бигэргэтэригэр көрдөспүттэр. 1824 сыл тохсунньу 28 күнүгэр Саха уобалаһын начальнигар саҥа талыллыбыт кулубалары уонна быыбарынайдары бигэргэтэр туһунан Бүлүү уокуругун ыспыраабынньыга Иван Васильев көрдөһүү түһэрбит. Онно этиллэр: «Үөһээ Бүлүү улууһун кулубата Лебедкин икки быыбар буолбутун туһунан сибидиэнньэ киллэрдэ. 13 волостар кинээстэрэ уонна чаччыыналара бэйэлэрэ сөбүлэһэн, нэһилиэктэрин ыйан туран, икки улууска хайдыстылар. Мин урукку курдук биир кулубата талыаҕыҥ диэн өйдөтөлүү сатаабыппын ылымматылар. Икки кулубаны уонна иккилии быыбарынайдары таллылар», – диэн улууһу хайытыыны, талыллыбыт кулубалары бигэргэтэрбитигэр үҥэн сүктэн туран көрдөстүлэр. Мин бэйэм улуус икки улууска хайдыспытын утарбаппын, үлэ-хамнас барыыта ордук ситиһиилээх буолуоҕа.
    Бирикээс: «Марха улууһугар талыллыбыт кулубаны Дьаархан волоһун ыстаарыстатын Петр Слепцову, быыбарынайдары Үөдэй волоһын ыстаарыстатын Павел Самсонову уонна Бордоҥ волоһын ыстаарыстатын Сааба Мөрсөөйөбү бигэргэтэлииргэ. Уобалас начальнигын бигэргэтиитигэр 1824 сыл тохсунньу 29 күнүгэр киллэрилиннэ.
    Начальник 1824 сыл олунньу 2 күнүгэр бигэргэттэ».
    Бу бирикээскэ олоҕуран олунньу 24 күнүгэр 824 сыллаахха Саха сирин уобалаһын Үөһээ Бүлүү улууһа икки аҥы арахсарын туһунан Уурааҕа тахсар. Билиҥҥиннэн олунньу 12 күнэ.
    1824 сыл олунньу 24 күнүттэн, Марха улууһа Муоһааны эбэҕэ, Хатыҥ-Сыһыыга кииннээх, 8 волостаах 5093 дууһалаах, Петр Слепцов кулубалаах, туспа улуус аатын сүкпүтэ.
    Ньурба улуу күөлүн көһөрүү кэнниттэн элбэх оттуур сир тахсыбыта. Уу түспүтүн кэннэ иккис сылыттан от хойуутук үүнэн элбэх оттуур ходуһата суох кырыымчык дьон өрө тыыммыттара. Истиһэ истиһэ Ньурбаҕа көһөн кэлээччи элбээбитэ. Марха улууһун ньэһилиэнньэтэ элбээбитэ. Улуус олохтооҕун элбэх өттө Марха уҥуор Бүлүү биэрэгэр, Ньурба күөлүн оннугар көспүтэ.
    Илин Сибиир кылаабынай дьаһалтатын 1822 сыл от ыйын 22 күнүгэр ылыллыбыт, 1824 сыл от ыйын 13 күнүгэр бигэргэтиллибит бэйэлэрэ земскэй сууттаах управалары тэрийэр туһунан Устаабка олоҕуран 1825 сыл ыам ыйын 26 күнүгэр Марха улууһун кулубата Петр Слепцов, суруксут Андрей Черепанов Бүлүү уокуругун дьаһалтатыгар Марха улууһугар Степной думаны от үлэтин иннигэр тэрийэр туһунан көрдөһүү түһэрбиттэрэ.
    Саҥа тэриллэр Степной думаҕа дьокутааттар талыллыахтаахтар, олор сокуону бэйэлэрэ ылыныахтаахтар, түһээни бэйэлэрэ быһаарыахтаахтар, сууттаах, хаайыы дьиэлээх буолуохтаахтар диэн туруорсубуттар.
    Дьокуускай кириэстээх сууттара таһыыр сокуонун таһааралларын улаханнык утарбыттар. Оччотооҕута буруйданар киһини кэтэҕин аһыттан ылан таҥнары баттаан бараннар, үстэн тоҕуска дылы тимир чуумпурунан таһыйалларын, кылгас кэмҥэ хаайыыннан солбуйарга эппиттэр. Уол оҕо сүүрбэ биир сааһын туоллаҕына биирдэ эрэ өлбүгэ сирдэнэрэ, маны төрөөтүн, сүрэхтэнээтин кытта сирдэниэхтээх диэбиттэр. Ыраахтааҕы дьаһааҕа сыл түмүгэр кыайан төлөммөккө хааллаҕына, үстэн тоҕуска дылы бырыһыаннаан ылалларын тохтоторго туруорсубуттар.
    Степной Дума Дьокуускайга оло
  3. хтонуон иннинэ, Саха сиригэр аан бастаан Марха улууһун кулубата Петр Слепцов степной думаны олохтуу сатаабыта.
    Бүлүү уокуругун дьаһалтатын салайааччылара 1825 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр «Көрдөһүүгүт сокуоннайа суох, бэрт түргэнник быһаарыыгытын ыытыҥ» диэн эппиэттээбиттэр. Дьокуускай тойотторо «Бу киһи сатаан олордуо суох, дьоҥҥо биллэрбэккэ ат кутуругар состорон, куоракка киллэрэн суох гыныахха» – диэн отут хаһаагы ыыппыттар. Хаһаактар Алын Бүлүү кулубата Лаҥсай кырдьаҕас олоҕор Хампаҕа кэлэн тохтоон сынньаммыттар. Петр Слепцову ыйыталаспыттар, сааммыттар. Лаҥсай биллибэтинэн, ааттаах сүүрүк атын биэрэн Таркаайыга Хооһой арыытыгар, илдьит киһи ыыппыт.
    Бүөтүр Силипсиэп бөҕө дьону мунньан, ат олгуобуйатын саҕа уутугар хаппыт хатыҥнарынан сэбилэнэн күүппүттэр. Хаһаактар тиийэн кэлбиттэригэр, улахан ампаарын иһигэр киирэн хатаммыт. Бөҕө дьон кулубаларын биэрбэтэхтэр. Хаһаактары аһаталаан баран төттөрү үүрбүттэр, аттарын сынньатан баран төттөрү барбыттар. Дьокуускайга тиийэн хаһаактар тойонноро пятидесятник Жирков үҥсүбүт: «Марха улууһун кулубата Петр Слепцов дьоннору түмэн мунньахтаабыт уонна казактары утары сэриилэһэргэ ыҥырбыт. Казактар айанныылларыгар биир да көлөнү биэрбэккэ сорудахтаабыт. Улуус суруксута Андрей Черепановы атын сиргэ илдьэри утарда».
    Саха уобалаһын начальнигын бирикээһинэн 1825 сыл атырдьах ыйын 22 күнүгэр Марха улууһун кулубата Петр Слепцов, дьон хам бааччы олоҕун аймаабытын иһин дуоһунаһыттан уһулбут. Павел Самсоновка кулуба эбээһинэһин толороругар соруйбут.
    Дьаһаах хомуйар суруксут Тимофей Петров, 2 Дьаархан волоһын старостата (нэһилиэк кинээһэ) Степан Кардашевскай, Бордоҥ старостата Егор Копылов, 1 Дьаархан старостата кулуба Петр Слепцов, Старшина (чаччыына) Иван Морщинцев, 2 Бордоҥ старостата Попов, старшина Александр Корякин, быыбарынайдар Сааба Мөрсөөйөп, Павел Самсонов, Хаҥалас старостата Николай Валь, Үөдэй старшината Кривогорницын управа дьыалатын тутуһарга сылдьыбыттар.
    Бүөтүр Силипсиэп төһө да кулуба солотуттан уһулуннар, 1805 сылтан 1829 сылга дылы Дьаархан нэһилиэгин олохтоохторо старосталыырыттан (кинээстиириттэн) уураппатахтар.
    Саҥа улууһу тэрийии тугу аҕалбытай. Таҥара дьиэлэрин тутуу тэтимэ элбээбитэ. Хатыҥ Сыһыыга Иннокентьевскай таҥара дьиэтэ Таркаайы, Акана, Хорула нэһилиэгин олохтоохторун сиэртибэлэринэн 1861 сылтан тутуллан 1870 сыл үлэҕэ киирбитэ. Ол кэнниттэн Үөдэйгэ Иоанн-Златоустовскай аатынан таҥара дьиэтэ 1876 сыллаахха, Чаппандаҕа Сиэллээх тумуска 1895 сыллаахха сибэтии гыныллыбыттара. Онно анаан суоллар соломмуттара. Архыырай аартыга диэн бадарааннаах сиргэ мас тэлгэтэн, буор кутуллан, күөллэр хорууларыгар күргэлэр тутуллубуттара.
    Ол саҕанааҕы айан суола Үөдэйтэн Мас Арыыннан, Ойбон эбэннэн, Киэҥ Үрэҕинэн, Нуучча күөлүнэн, Өтөөкүнү нөҥүө өттүнэн Хатыҥ Сыһыыга тахсара. Хатыҥ Сыһыыттан Марха өрүскэ, биэс биэрэстэ ыраахтаах Бараан аартыгынан тахсаллара.
    Ыаллар алааһынан тарҕанан олороллоро. Кыстыктара, сайылыктара тус туһунан дьиэлээх буолара. Үгүс сүөһүлээх ыал күһүн отордуур сирдэригэр эмиэ дьиэлээх буолара. Күһүҥҥү дьиэтэ суохтар туос ураһаларга олороллоро.
    Ыраах Тайҕаҕа көмүс көстөн Бодойбо бириискэлэрэ үлэлээн барбыттара. Марха улууһун олохтоохторо ордор астарын, малларын көмүсчүттэргэ илдьэн эргинэр буолбуттара. Тайҕаттан иистэнэр массыыналары, сэппэрээтэрдэри, алтан сылабаардары ылан кэлэллэрэ элбээбитэ. Тайҕаҕа дьол көрдүү, үлэлии барааччылар элбээбиттэрэ.
    Сахса Тар.
    От ыйын 28 күнэ 2019 сыл.

5. Бүтэй Бүлүү.

4. Бүтэй Бүлүү

3. Бүтэй Бүлүү

2. Бүтэй Бүлүү. Харабыл.

1.Сахалар историялара.

Оставить комментарий

Войти с помощью: