Skip to content

Внимание ! Мы в Одноклассниках

Элиэнэ

Элиэнэ эбэкэм үргүөрүн үрдүгэр,
Кэрискэ мырааным кэрдиитин иһигэр,
Тунаарар Туймаадам таманын киинигэр,
Туругуран тураҕын, Якутскай куоратым!

И.Чаҕылҕан

Учуонайдарбыт, өрүспүт тоҕо “Элиэнэ” диэн ааттаммытын туһунан үөрэтэн тураллар. Кинилэр сүрүн санаалара бу курдук:

Некоторые специалисты считают, что это сложное слово  эвено-эвенкийского происхождения. Река в эвенском языке называется ули, а в эвенкийском – йэнээ. По всей вероятности, первыми из тунгусских племен Лену заселили эвены, отсюда и ее эвенское название – Ули, т.е. река. А потом прибыли эвенки, оттеснили эвенов. Но название великой реки Ули переняли и стали называть ее Ули йэнээ, т.е. Ули-река. Прибывшие позднее якуты Ули йэнээ, подчинив законам фонетики своего языка, стали произносить как Элиэнэ или Елюенэ, а русские превратили это слово в Лену.

Багдарыын Сүлбэ

Өрүспүтүн “Елена” диэн аатынан, Тобольскай воеводата Матвей Годунов 1621 сыллаахха киллэрбит. Бу өрүс туһунан кини Илтик диэн ааттаах эбэҥки киһититтэн истибит. Онон, ол киһи бу ааты “Ули йэнээ” диэбит буолуон сөп. Ол гынан баран, маннык суруйуу эмиэ баар:

По версии П.Л.Казаряна, доктора исторических наук, известия о новых землях вызвали большой интерес в Москве и 2 марта 1622 года в Тобольск к воеводе Матвей Михайловичу Годунову от царя и великого князя Михаила Федоровича последовала грамота, в которой ему «…и велеть бы из Мангазеи послать в те буляшские земли на Оленью реку и на большую Лин реку, и велети б тех буляшских люден переписявать имяны с прозвищи и под государеву высокую руку к шерти привести,… Да что у нас учнет делатца, и кого имянны служилых людеи в те новые землицы пошлем, и кто б именем служилых людеи к государю служба и раденье будет, и нам о том подлинно писать к государю, чтоб государю про то было ведомо и служилых бы людеи служба была незабвенна».

Манна тоҕо эрэ “Елена”  (Улийэнээ) буолбакка “Лин” диэбиттэр. “Ули” да, “йэнээ” да диэбэтэхтэр. Онтон сиэттэрэн, сорохтор бу ааты “Илин” (восток) диэнтэн таһаараллар. Оннук буолуон эмиэ сөп курдук эрээри, “илин” – сахалыы тыл. Оттон казактар өрүспүт туһунан, аан маҥнай эбэҥки киһититтэн истибиттэр. Маныаха эбии, сахалар Лена өрүс арҕаа диэки биэрэгэр эрэ буолбакка, илин өттүгэр эмиэ олорбуттара. Онон, өрүс аатын ол диэки олорооччу сахалар, хайдах да Илин өрүс, диэн ааттыыр кыахтара суох этэ.

Казактарга өссө маннык сурах баар эбит:

В то же время в Мангазее и в русских зимовьях на Енисее начали распространяться известия о другой большой реке к востоку от Енисея. Вот что было записано со слов местного «князьца» (старейшины) в декабре 1619 г.: «… та река великая, а имени он не знает, а ходят тою рекою суда большие, и колокола на них великие есть… и из пушек с тех… судов стреляют…»

Ити кэмҥэ саарбах соҕус сурах. Ол да буоллар, сахалар атын ыаллыы омуктартан ордук сайдыылаахтарын туһунан кэпсиир. Сайдыылаах омук хайдах да буолтун иһин, улуу өрүстэрин бэйэлэрэ биэрбит ааттаарынан ааттаан олорбут буолуохтаахтар. Ол аат билигин умнуллубут. Сурук-бичик тэнийэ илигинээҕи кэмҥэ оннук буолара чуолкай.

Онон, “Элиэнэ” диэн аат, сахалыы төрүттээх этэ, диэн санааттан бэйэм сабаҕалааһыммын суруйуом.

Биһиэхэ билигин туттуллубат буолан эрэр “элээн” диэн тыл баар. Маны тылдьыппыт маннык быһаарар:

элээн

светлая полоса, полоска; сон элээнэ светлая полоска на пальто

Атын тыл быһаарыытыгар, өссө маннык баар:

бүгүйэх (Якутский → Русский)

I выгиб, изгиб; элээн бүгүйэх буола-буола бара турар тянется бесконечно длинное извилистое озеро.
II овод; ср. тигээйи

Бу, “элээн бүгүйэх буола-буола бара турар”, диэн күөл туһунан этиигэ “элээн” туох суолталааҕый? Ама, “элгээн” диэни сыыһа суруйбуттара буолуо дуо?

Өссө итинтэн ураты, ыт атааҕын элээнэ, диэн баар – ыт атаҕын туһата суох бэһис тарбаҕа.

Булчуттар, ыттара улааттаҕына сүүрэригэр, элээнэ онно-манна (маска-мутукка, дулҕаҕа, хаарга) иҥнэн атаҕын бааһырдыбатын туһугар, төрөөбүтэ нэдиэлэ буолбутун кэннэ быһан кэбиһэллэр.

Бу быһаарыылартан көрдөххө “элээн” диэн, сүрүн маассаттан арахсан тахсар балаһаны (полоса) ааттыыр курдуктар. Ол курдук, “тыа элээнэ”, “кумах элээн” курдук этиилэр бааллар. Холобур, кумах элээн (песчаная коса) көстүүтэ бу баар.

Ойуур элээнэ манна маарынныыр

Ойуур элээн туһунан, билигин үгүстэр истибэтэхтэрэ буолуо. Онон Пекарскай тылдьытыттан быһа тардан аҕалабын:

“Сис кытыытынан бэс мас элээннээн үүммүт” диэн.

Аны Элиэнэбит картатын көрөбүт.

https://i0.wp.com/media.ykt.ru/upload/photo/2016/02/01/mini/Risunok1.jpeg?w=555

 

Манна өрүс уута кумахха элээнни анньан киирбитэ элбэх. Онтон ол элээн, уу түспүтүн кэннэ, икки өттүнэн быстан хааллаҕына, оннук күөлү “элгээн” диэн ааттанар. Билигин “протока” диэни, сахалыы “өрүс тас үөһэ”, “боротуоха”, “салаа” диибит. Былыргылар ханнык аатынан ааттыы сылдьыбыттара биллибэт. Баҕар, “полоса” өйдөбүлүнэн, “элээн” дии сылдьыбыттара буолуо. Онон былыр, маннааҕы сахаттан “ханан олохтооххунуй?” диэн ыйыттахтарына, “өрүс элээнин диэки” диэн сөп буоллаҕа. Эбэтэр, оҕолорун соруйуохтарын сөп: “элээҥҥэ киирэн уута баһан таҕыс эрэ”, – диэн. Оттон Эбэлэрин сүрүн үөһүн туох диэн аатыы сылдьыбыттара эмиэ соччо биллибэт. Саха сиэринэн харыстаан “Эбэбит” дииллэрэ чахчы. Кэлбит-барбыт дьон, “элээн” диэни иһиттэхтэринэ, өрүстэрин аата эбит, диэн өйдөөбүт буолуохтарын сөп.

“Элээн” өйдөбүлүттэн сиэттэрэн, саха омук төрүтэ буолбут, номоххо кэпсэнэр Эллэй Боотур аатын туһунан эмиэ куолулаан ааһыахха сөп. Эллэй – уруу-аймах дьонуттан быстан кэлэн, төрөөн-ууһаан тэнийбит киһи. Ол аата, төрүттэриттэн-уустарыттан элээннээн арахсан кэлэн манна олохсуйдаҕа.

Ити аакка маарынныр ааттаах уонна эмиэ дойдутуттан-дьонуттан араҕан, хоту дойдуга олохсуйбут киһи туһунан кэпсээн, историяҕа эмиэ баара биллэр. Г.Ксенофонтов “Урааҥхай сахалар” диэн кинигэтиттэн:

Онон Эллэй, Элгэс диэн ааттары, былыр оннук ойдон кэлбит дьоҥҥо биэрэллэрэ буолаарай?

  Төрдө

Оставить комментарий

Войти с помощью: