Skip to content

Внимание ! Мы в Одноклассниках

Марха улууһун 200 сыла туолуутугар.

  • Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Россия бочуоттаах архивиһа Степанова Наталия Степановна саҥа кинигэтэ таҕыста. История Вилюйских якутов (XVII- начало XVIII вв.) Выпуск I. Бордонские якуты.
    Элбэх сыл Россия киин архивтарын кэрийэн 54 докумены кинигэтигэр киллэрбит, ол онтон 43 урукку өттүгэр бэчээккэ тахса илик матырыйааллары булан киллэрбит. Сунтаар улууһун Бордоҥ нэһилиэгэ хаһан үөскээбитин билээри 99 дьыаланы сакаастаан ылан көрбүт, уонна 22 докумуону электронно сакаастаабыт.
    Ол түмүгэр урукку өттүгэр кэпсэнэн кэлбит үһүйээннэр сорохторо оруннаахтарын, сорохторо оруна суохтарын дакаастаабыт. Бу кинигэҕэ Бордоҥнор эрэ буолбакка атын аҕа уустара Бүлүүгэ көһөн кэлбиттэрэ кытары киирбит. Наталия Степановна өссө аныгы кинигэ Дьаархаттар тустарынан буолуо диэн эттэ.
    Мин бу кинигэттэн Хаҥаластартан аан бастаан кимнээх көһөн кэлбиттэрин чинчийбит үлэлэрбин чиҥэтиэм. Хаһан эрэ эмиэ ханнык эрэ научнай үлэҕэ аан маҥнай Бүлүүгэ көспүт аҕыйах Хаҥалас киһитэ дьаһаах төлүүрүн туһунан көрөн ааспытым. Онно төһө да Бүлүү өрүскэ көстөллөр дьаһаахтарын Дьокуускайга төлөөбүттэрин туһунан баара.
    Аан маҥнай кинигэ кэннигэр ааттара баар ыйынньыкка олоҕуран суруйуом. Дьон аатын кинигэҕэ хайдах суруллубутунан киллэрэбин.
    Беюкан Тунуев – Еюк Никин күтүөтэ.
    Бозеко (Боизеко) Тыгын уола. Бозеков Мазары – Хаҥалас кинээһэ. Быртык – Хаҥалас кинээһэ Еюк племяннигэ. Дерга – Хаҥалас кинээһэ Еюк быраата. Еюк Никин – Хаҥаластар кинээстэрэ. (Дыгын сиэнэ, Ньыкаа уола).
    Одукей- Еюк Никин быраата. Одукеев Орсюк (Эрсюк), Одукеев Акын – Одукей уолаттара. Оргузей – Еюк Никин быраата. Оргун – Хаҥаластар ойууннара. Орсюя – Одукей уола. Отконов Дакузяй (Дакия) – Хаҥалас сахата. Откурай – Тыгын уола. Оттуй – Еюк Никин быраата. Оттуев Дюбсюн (Дюпсюн), Оттуев Тевелга – Оттуй уолаттара. Очей Иноков – Хаҥаластар кинээстэрэ. Тогокта Никин – Еюк Никин быраата. Тугузий – Тыгын сиэнэ. Чабдин Дерсюкай (Дерюкай) – Хаҥалас сахата.
    Маһары Бозеков Бүлүүгэ кэлэн барар эбит. Дьаһаах төлөбүрүн уонна сылгы хомууругар анаан.
    Дьөҥкүүдэҕэ көһөн кэлэн олохсуйбут маҥнайгы Хаҥаластар чахчы Дыгын эт хаан аймахтара эбиттэр. Ырыа Быркынаа сиэннэрэ буолбатахтар эбит. Мин этэрим суруйарым кырдьыктааҕа таҕыста.
    1860 сыл тохсунньу 31 күнүгэр ыраахтааҕы Федор Алексеевич Маһары Бозековка кинээс солотун иҥэрбитэ.
    1681 сыл кулун тутар ыйга Хаҥаластан кинээс Маһары Бозеков, Эрсючко Одукеев, Тевелечко Оттуев, Ньөрүктээйи буолаһыттан Немеречко Тетков, Нелечко Буя, Малдьагар нэһилиэгиттэн Давакачко Мандураков ыраахтааҕы аатыгар көрдөһүү үҥсүү суруйбуттар: Элиэнэҕэ олорор эрдэхтэринэ биһигини кытта тэҥҥэ баһыылка таһарга, судаарыстыба сулууспатыгар кыттыгастаах, билигин Бүлүүгэ көспүт биһиги аймахтарбыт, Үтүө дьон атынан көмөлөспөттөр. Ынахтаахтар, аттаахтар ол гынан баран кыра дьаһааҕы төлүүллэр. Онон сүүрбэ ыҥыырдаах аты кинилэртэн хомуйарбытын көҥүллээ.
    Көрдөһүү суруктарын бэйэлэрин аҕа уустарын знамятынан (аҕа ууһун бэлиэтэ) бигэргэппиттэр. Маһары –Ат; Эрсючк – Ат; Тевелечково – Охтоох саа; Немеречково – Охтоох саа; Нелечково – Охтоох саа; Давакачково – Ат; Беличково – Дүҥүр.
    Элиэнэҕэ олорор эрдэхтэринэ сулууспалаахтары атынан хааччыйарга кыттыспыт Үтүө дьоннор. Бүлүүгэ олоро көспүт үтүө дьоннор ааттара: Бордон буолаһыттан: Кадяга уонна Ирген Дегудеревтар, Лонколок Торчекин (Ийтустай кини Турчекин), Сюля Осюргин, Бутукай Тебинеев (Тевнигеев), Быртык Бойдонов (Боижонов), Баку Чаканов (Чакинов), Дергел Буянков (Жергел Буянкаев).
    Дьаархан буолаһыттан: Балдун (Далдый) Куреяков, Кырсын Быкин (Букин), Торонек Тарбоков, Тюбяй (Тюбей) Булгудаков, Болте (Бэте) Кукзин, Тюбяк Быркинин. (Манна Таркай Быркини аата суох). Дьаархаттарбын кэлин Наталия Степановна кинигэтэ таҕыстаҕына салгыы ырытыаҕым.
    Хаҥалас буолаһыттан: Быяли Тонекаев, Дакузяй Отконов, Дюбсюн Оттуев, Акын Одукеев, Дерсюкай Чабдин.
    Бордоҥнор сэттэ аты, биир баайтаһын биэни биэрбиттэр. Дьаарханнар үөһээ суруллубут дьонтон ураты Таркай Быркини эбии ат биэрбит. Тюбек Ибаков оннугар бырааттара Тюмюк уонна Дорончай ат биэрбиттэр. Түөрт аты, биир баайтаһын биэни уонна икки биэни биэрбиттэр.
    Хаҥалас буолаһын үтүө дьоно көрдөөбүт аттарын ситэри биэрбэтэхтэр. Акын Одукеев биэ, Дакия Отконов ат, Дерюкай Чабдин ат, Бычик Тонекаев бояр уола Матвей Ярыгин иккистээн ат ылаары гыммытыгар сылгыларын уонна сүөһүлэрин кытта дьонунаан күрээн хаалбыт. (Дюпсюн Оттуев туһунан суруллубатах.
    Бу Дюпсюн Оттуев били Балтаҥа Тимиряев өрө турааччыларын иһигэр баар этэ.)
    Биэс аты кытта баайтаһын биэлэри Өлүөхүмэҕэ Степан Лаврентьевка биэрбиттэр. Ордубут сылгылары сайын Дьокуускайдаппыттар.
    Кинигэҕэ суруллубут докуменнарга олоҕурдахха Түүлээх Дүҥүрдээх Түлүөн Ойуун диэн Бордоҥнор төрүттэринэн ааҕыллар киһи дьиҥнээҕэ икки киһи эбит. Түүлээх – диэн Түһүргэ уола хойукка дылы Гурбенскай буоласка суруллар эбит. Кэлин Бордоҥ буолбут. Түлүөн Малдьаҕартан Бордоҥҥо көспүт. Мин маны эрдэ Багдарыын Сүлбэ суруйуутугар ханна эрэ ааҕан ааспытым. Дьиҥинэн Түлүөн Ойуун Дьаархан, кэлин Бордоҥнорго көспүт диэни.
    Аны ученайдар Бордоҥ уонна Бойдон (Боидон) диэн биир киһини суруйаллар диир буоллахтарына икки атын атын киһи эбит. Бойдон чахчы Бордоҥ буолаһын киһитэ. Бордоҥ уолаттарын кытта эт саастыы.
    Бордоҥнор нуучча кэлиэн аҕай иннинэ Хаҥаластартан арахсыбыттар диэн ученайдар сабаҕалыыллар. Бастаан дьаһаах төлүүлллэригэр Хаҥаластар диэн суруллубуттар. Сиинэ үрэххэ кииннээн олохсуйан олорбуттар.
    Тараҕай Болтоҥо маҥнай Гурбенскай буоласка, онтон Бордоҥнорго кэлин Дьаархан буолаһыгар суруллубут.
    Гурбеннары Наталия Степановна сахатыйбыт Нюрбаҕаттар быһыылаах диир. Мин манна сөбүлэспэппин. Гурбеннар – Дурбеннар,( Дербеннар) сахалар Дирбиэннэр диэн ааттыыр дьонноро Дуба Соххортон төрүттэрин ааҕынар дьон. Үгүстэрэ Дьаархаттар буолбуттара, сорохторо атын аҕа уустарыгар суураллыбыттар. Дьаархаттар – диэн туспа аҕа ууһа буолбатах, үтүө дьыаланы оҥорбуттарын иһин дьаһаах төлүүртэн босхолонор, император көнньүүһэтиттэн, үтүө сылгыны ылар көҥүллээх, оҕолоругар, сиэннэригэр бэриллэр соло. Араас аҕа уустарыгар, омуктарыттан тутулуга суох бэриллэр. Дьаархаттарга күтүөт буолбут киһи Дьаархан дэнэр.
    Хаҥаластар Бордоҥнор көһөн кэлиэхтэрин иннинэ Бүлүү Марха (Барҕа) эбэлэр тардыыларыгар Чуонаннан маҥнай кэлбит Мартын Васильев суруйбутунан сэттэ сүүстэн тахса Нанагирдар, Барҕа төрдүгэр дылы, онтон алын Элиэнэҕэ дылы сэттэ сүүстэн тахса киһилээх сахалар уонна долганнар олороллоро. Кинээстэрэ Дыгынча. Олортон аҕыйах киһи дьаһаах төлөөбүт. 1639 сыллаахха Бүлүүттэн Мургатцкай, Баягарскай, Тамтакулей 270 киис, Дюков үрэхтэн 8, аттаах, сатыы тоҥустартан, сахалартан 409 киис, барыта государство туһатыгар 146 сыллаахха 687 киис, уонна атын түүлээх хомуурун 318 киис тириитин, 129 киис өрөҕөтүн хомуйан ыыппыттар. Ол гынан баран Тоҕус аҕатын ууһуттан хомуллубут 120 киис Воин Шахов отчуотугар киирбэтэх.
    Бүлүү олохтоохторо бары дьаһаах төлөөбөттөр эбит. Ити сылларга киинтэн 395 киһи кэлбитэ биллэр. Тобольскайтан 245, Березовкаттан 50, Енисейскайтан 100. Ити сыл 23 булчуту (промышленники) өлөрбүттэр. Астарын, туттар сэптэрин, хочуолларын, бултаабыт түүлээхтэрин талаабыттар.Тобольскай уонна Березовка Якунки куоратыттан кэлбит дьоннору өлөрүүгэ Кунгогир аҕатын ууһун дьонун буруйдаабыттар.
    1639 сыл ахсынньы 19 күнүгэр, дьаһаах хомуйааччы Воин Шахов ыраахтааҕы Михаил Федорович аатыгар аттаах уонна сатыы Бүлүүгэ олорор сахалартан тоҥустартан дьаһааах хомуйбутун эрэдьиэстээн суруйан ыыппыт. Тоҕус аҕа ууһуттан 52 эр киһиттэн 155 кииһи, долганнартан 20 эр киһиттэн 60 кииһи, осекуйдартан 20 эр киһиттэн 56 кииһи, 2 саһылы, кункигирдартан 29 эр киһиттэн 89 кииһи, кукуйдартан 14 эр киһиттэн 35 кииһи 9 кыһыл саһылы, 1 кэрэмэс саһылы, онно эбии былырыыҥҥы иэс оннугар 5 кииһи, мургацкай тонустарыттан 58 171, фумляцкай тонустарыттан 4 эр киһитэ 13 кииһи, калтакул тонустарыттан 30 эр киһиттэн 77 кииһи, пуягироскай тонустарыттан 13 эр киһиттэн 40 кииһи, сатыы сахалартан 18 эр киһиттэн 46 эр киһини, сатыы Онтул сахалара 6 эр киһиттэн 16 кииһи, сатыы Кирики сахалара 3 эр киһиттэн 15 кииһи хомуйбут.
    Мин манна дьоннорун, кинээстэрин ааттарын киллэрбэккэ, ханнык аҕа уустара маҥнай дьаһаах төлөөбүттэрин киллэрдим.
    Воин Шахов 1641 сыллааҕы отчуота баар, сэттэ сыл Бүлүү өрүскэ дьаһаах хомуйдум, онно Варка (Барҕа – Марха) өрүскэ олорор 3000 (18 сааһыттан аҕа саастаах эр дьон) сахалар дьаһаах төлөөбөттөр, промышленниктары Варка өрө таһаарбаттар диэн үҥсүбүт. Өскөтүн Бүлүү өрүскэ 150 сулууспалааҕы, Бүлүү төрдүгэр 50, Варкаҕа 50 киһини остуруок тутан олортоххутуна сылга эбии 4000 киис тириитин хомуйуохха сөп.
    Тоҕо эрэ ол оннугар эбии дьону Эдьигээн Халыма диэки баралларыгар дьаһайан ыыппыттар. Барҕа эбэ сахалара оннук олорон хаалбыттар. Ону истэн буолуо, дьэ Бордоҥнор уонна Хаҥаластар аҕа уустарыттан биирдиилээн ыал Барҕа эбэҕэ көһөн кэлитэлээн барбыттар. Кэлбит сылтахтара биир, дьаһаах үрдээн барбытыттан куотан уонна чугас эргин киис күүскэ бултанан аҕыйаабытыттан. Кинилэртэн ураты атын аҕа уустарыттан эмиэ кэлбиттэр.
    Салгыыта сурулла сылдьар.
    Сахса Тар. Муус устар 7 күнэ. 2023 сыл.

Оставить комментарий

Войти с помощью: