Skip to content

Внимание ! Мы в Одноклассниках

Маҥнайгы көҕөн.

Очуоскай Ньукулай быйыл саас кэлэрин хаһааҥҥытааҕар да өр күүппүтэ. Дьиэ таһыгар киниэхэ анаан мас көтөрүгэр иитиллибит быһыттан күһүн хас да токутары ылбыта. Оскуолаҕа бара кэлэ Сиэн үрэҕин кытыытыгар ииппит туһахтарыттан кыһыны быһа куобахтары ылаттаабыта. Хаар быһыта сиэһэн харалдьыктар тахсалларын, садырын уута киирэрин тулуйбакка кэтэһэр. Муус устар ортотун кэнниттэн, аҕалара кыһыны быһа ампаар кэннигэр мунньубут күлүн өттүккэ киирэн ыһан маҥнайгы көҕөн түһэр уутун таһаарбыта. Наймыкыттан алта биэрэстэлээх Хатыҥ Сыһыыга үөрэҕэр барыан иннинэ, сарсыарда эрдэ туран хаһан көҕөттөр кэлэллэрин күүтэр. Балаҕаннаахтан, Нуучча күөлүттэн кэлэн аргыстаһан оскуолаҕа барар оҕолоро кэлиэхтэригэр дылы оннук манаан олорор, кэллэхтэринэ кэпсээннэригэр буолан сир ырааҕын билбэккэ Хатын Сыһыыга тиийэллэр. Очуоскай үөрэнээччилэртэн саамай кыралара да буоллар кытыгырас буолан улахан оҕолортон хаалбат, ол иһин куруук аргыс гыналлар.
Сэттэтин Бөтүрүөпкэ туолуохтаах Бүөтүр уол төһө да кыра буоллар дьиэ таһыгар убайын батыһа сылдьар. Саа ботуруона иитэригэр, муннуттан тахсар кырынааһын, айаҕар эрэ тиэрдибэккэ өрө сыҥа сыҥа ботуруон иитиллэн бүтүөр диэри тэҥҥэ манаан, илии атах буолан олордо. Кыргыттар Аана, Настаа маҥнай кэлэн көрөн иһэн, өрбөх куукулаларын туппутунан сыҥаһа ороҥҥо оонньуу барбыттара. Ол быыһыгар кыра балтыларын Татинаны таҥыннараллар, киэргэтэллэр.
Бүөтүр хас да күн үлэһэн убайа Ньукулай кустуу бардаҕына илдьэ барыах буолла. Онон өрөбүл буоларын кэтэһэллэр.
Арай субуота сарсыарда Бүөтүр таһырдьа тахсан ампаар кэннигэр тахсан ииктии турдаҕына көҕөн саҥарда. Өйдөөн көрбүтэ күл уутугар икки көҕөн кэлэн олороллор эбит. Дьиэҕэ сүүрэн киирэн убайын оннун көрбүтэ кураанах, үөрэҕэр барбыт. Саҥата иҥэтэ суох аҕатын оронугар тахсан көҕөттөн сааны ылла, орон анныттан ботуруоннаах мас хоптону соһон таһааран, икки иитиилээх ботуруону ылан таһырдьа кустарга барда. Ампаар кэннигэр күлүккэ өлгөмнүк үүнэр хаптаҕас угунан күлүктэнэн кустарыгар үөмпүтэ, арыый тэйбиттэр эбит. Улахан дулҕаҕа дылы инчэҕэйи кэрэйбэккэ сыылан киирэн, уҥа сымнаҕас сомуогун аллараа баттаан, саатын иитэн, атыыр көҕөнү аннын көрөн баран чыыбыһын тардан кэбистэ. Саннын тэптэрбитгэр кыһаммакка, ойон туран хойуу буруону туора сүүрэн тахсан көрбүтэ, биир куһа саҥара саҥара көтө турда. Дулҕа кэннигэр кыһыл атахтар тэбиэлэнэ сыталлар. Сүүрэн тиийэн харбаан ылбытыгар куһа кынатынан дайбаата. Оччо илиитигэр ылбыт киһи кыайара эрэ тииһэ буолан көҕөн күөх төбөтүн батары ыстаата. Дьиэтигэр, Ийээ көҕөн өлөрдүм -диэбитинэн көҕөнүн соһон кэллэ. Ийэтэ хотонтон тахсан, хайа онтон убайыҥ үөрэҕэр барбатах дуо. Суох бэйэм өлөрдүм. Онтоҥ сааҥ. Саата онно ыппыт сиригэр хаалбытын начаас булан аҕалла. Саатын төттөрү миэстэтигэр ыйаан, ытыллыбыт ботуруонун кураанах ботуруоннаах мөһөөччүккэ, иитиилээҕин иитиилээх ботуруоннаах хоптоҕо укта.
Бүөтүр күнүс үөрэхтэн кэлэр оҕолору аара Сиэн үрэҕэр дьонноругар Алабыайалаахха быһа барар далаһаҕа көрүстэ. Сиэн уутун киллэрэ илик буолан оломноон эмиэ туорууллар. Уутун киллэрдэҕинэ балык тахсар. Оччоҕо аҕатын кытта быһыттарын манаан олорон балыктыыллар.
Ньукулайдаах үрэҕи туоруохтарын иннинэ атыыр көҕөнү өлөрдүм диэн этэ оҕуста. Дьиэлэригэр киирбэккэ хантан, хайдах үөмэн киирэн ыппытын кэпсээтэ. Саатын хаалларан кээспитин эппэтэ. Ньукулай төһө да сааскы маҥнайгы көҕөнү өлөрөр баҕа санаата бу сырыыга олоххо киирбэтэр да, иккиэннэрин хоһулаан баран ытыаҥ этэ, диэн быраатыгар сүбэлээтэ. Доробуонньук хайыта көппүт сиригэр көҕөн түүтэ ыһыллыбытын көрдүлэр, тыһыта арыый чугаһа буоллар хоһулуохха сөп эбит диэн Бүөтүр сөбүлэстэ. Маҥнай тыһытын ыттахха атыыра эргийэн кэлээччи диэн, Ньукулай өссө эбэн биэрдэ. Аҕалара Тар Ньукулай күрүө сиэрдийэтин кэрдиититтэн кэлэн, сааскы маҥнайгы кус сэлиэйдээх миинин тото хана истилэр. Атыыр көҕөн төбөтүн от күөх тириитин сүлэн ылан аан холуодатыгар сыһыарбыттара. Элбэх тириини мунньан хатаран, имитэн таҥаска киэргэл гыналлар. Аҕалара көҕөн түөһүн уҥуоҕун түннүк сырдыгар ыйдаҥардан көрөн баран, быйыл улахан кураан дьыл кэлбит диэн тойонноото. Маҥнайгы кус түөһүн уҥуоҕа хаһан да сыыспат. Түөһүн уҥуоҕа инники өттө хараҥа буоллаҕына сааскы өттө ардахтаах, онтон кэлин өртө хараҥа буоллаҕына күһүн ардахтаах буолар. Аны тоҕо эбитэ буолла кураанах кус түөһүн уҥуоҕунан эрэ быраһыайдыыллар, үөл кус түөһүн уҥуоҕа куруук хараҥа буолар. Маамыйдаһаары икки кыра уол, ким ээ диэбит, эбэтэр билэбин тугуй диэбэккэ, эппиэттээбит, ылбыт хотторор – диэн баран кус маамык уҥуоҕун икки аҥы тосту тартылар. Ньукулай, оо мин уҥуоҕум улахан эбит, мэ ылан тэҥнээ, диэн көстөн турар кыра уҥуоҕу быраатыгар уунар. Билэбин, миэнэ улахан диэн, быраата кэтэһэн турардыы эппиэттии охсор.
Дьиэ таһынааҕы күннээҕи үлэлэрин, тарбыйах иһэр уутун, уокка оттуллар маһы бэлэмнээн баран сир кэрийэ бардылар. Сол күн уонна тугу да көрбөтүлэр. Дьиэлэригэр төннөн иһэн, Ньукулай, ыарҕа кэннигэр тохтоон баран, аргыый сибигинэйэн, Бүөтүр, көрүүй, туох эрэ олорор – диэн тарбаҕынан иннин диэки ыйан көрдөрдө. Ээ, ханна, диэн маамытыйдаспытым умнан кэбиспит кыра киһи, Маамытый – диэн убайа эппитигэр биирдэ санаата. Саатар биир күн буолбакка хотторо охсон кэбистэ.
Ыам ыйын өрөбүллэригэр Ньукуолаҕа сиир кустарын бултаабыттара. Ньукулай быраатыгар сааннан дугдаҕа олорон түспүт куһу ыттарар, маардары кэрийэллэригэр көтүүгэ бэйэтэ ытар. Аҕалара эппитин толорон, чөккөөкү кэлэр Дьөгүөрэп таҥаратын кэнниттэн көҕөнү атыырын эрэ ыталлар. Көҕөн эрдэ муус устар ый ортотуттан кэлэр буолан, атын кус күргүөмнээн кэлэр кэмигэр маардарга саһан сымыыт баттыыр. Тоҕустан уон иккигэ дылы оҕону сүүрбэ икки күн баттаан таһаарар. Көҕөн оҕолоро аҕыйах чаас буолаат, ийэлэрэ сыатынан биспитинэн туһанан ууга сытыйбат буолаллар, ийэлэрин батыһан төрөөбүт маардарыттан улахан күөлгэ көһөллөр.
Уолаттар мончуукка түспүт үөл кустары, маҥнай тыһыларын холбоон ыталлар. Түһэрэн, холбоон ытар буолан син күөстэрин булаллар. Быыһыгар аҕалара бараахха иитэн биэрбит тэптиргэлэрин маныыллар. Аҕалара балыктыырын быыһыгар былыргылыы тиргэлиир. Кус ханна аһыыр сирин билэр буолан тиргэтиттэн куһун ыла турар.
Кус этэ, төһө да элбэх бултаннаҕына бултаабат ыалларга кэһии буолан баран, хаһан да хаһаас буолбат. Төһөннөн элбэх кус, балык ыалга кэһии буолар да байанай биир оччону бэрсэ турар.
Ньукуола иннинэ бары Сиэҥҥэ баар сайылактарыгар мустан тахсан тусаһа таһын ыраастаатылар. Төһө да күһүн барытын хомуйан бардаллар кыһын хаһыыга сылдьар сылгылар тэлгэһэҕэ киирэ сылдьыбыттар, тусаһаҕа элбэхтик саахтаабыттар. Саас күн уотугар сыламнаан биир сиргэ элбэх буолан турбуттар быһыылаах, сайыны быһа кэбиллибит тусаһаҕа туох хаһыыта баар буолуой. Дьэ тоҕо эрэ сыл ахсын тусаһа толору сылгы сааҕа буолар. Барытын хомуйан бурдук сонуоҕар тастылар, сылгы сааҕа үчүгэй ноһуом буолар дииллэр. Бурдук үүнэр сонуогун кыһын соруйан аһан биэрэллэр, сылгы тугу да ордорбокко хаспыт, саахтаабыт буолар.
Ньукуола күн сайылыкка көһөр үөрүүлээх күн. Кэнники кэмҥэ сайылыкка көһөр ыал аҕыйаан турар. Уоһах алаадьыта, анаан мунньуллубут бөдөҥ кус миинэ, арыы саламаат, собо араастаан астаммыта, маҥнайгы быырпах остуол хотойорунан ас толору. Аттынааҕы алаас оҕолоро төһө да сайылыкка көспөтөллөр, ынах үүрсээри талах аттарын миинньэн сүүрдэн кэллилэр. Аҕата эрдэ оҕуһунан иһити, утуйар таҥаһы илдьибитэ.
Быйыл Оҕо Бүөтүр үөлээннээхтэрэ икки Бүөтүр кэлэн ынах үүрсэргэ көмөлөстүлэр. Обургу киһи, аҕыс саастаах Очуоскай Ньукулай кырдьаҕас ынаҕы сиэттэ. Ньирэйдэргэ барыларыгар өрүө кэтэрпиттэрэ, колхоз уон биэс ынаҕын кытта бэйэлэрин икки ыанар ынахтара онон төбөлүүн отуттан тахса сүөһү. Субайдар сайылыкка бэйэлэрэ бартара хас да хонно онон ыанньык эрэ ынахтар ньирэйдэрин кытта көстүлэр. Аҕыйах саҥа төрөөбүт туҥуй бургунастар маҥнай хоҥнорго буутайдана сырыттылар. Үс Бүөтүр ону кэтэһэ сылдьыбыт буолан талах аттарын кымньыы гына охсон үөргэ түргэнник холбоотулар. Сиһи быһа түһэргэ билигин да онон манан хаардаах сытар ойуурга ынахтар туора маары куота сатаабатылар. Саҥа үрүө кэппит ньирэйдэр ийэлэриттэн арахсыбаттар.
Сайылыкка киирэн иһэн кырдьаҕас эриэн ынах маҥыраата, ону кэнниттэн сэргэ атын ынахтар түһэристилэр. Тыала суох чуумпу күн буоларын туоһулаан түптэ күөх буруота үөһэ унаарбыт, быйылгы ньирэйдэри титииккэ киллэрэн хаайдылар. Эрдэ бэлэмнэммит күөх ньаассын оту ыһан биэрдилэр. Сылайбыттар быһыылаах, отторун сиэбэккэ сытынан баран, кырдьык хордьук кэбинэн бардылар.
Аҕыйах хонук үөрэниэхтэригэр дылы ньирэйдэр титииккэ хааллан тураллар. Ынахтар түөртэ ыаналлар. Үүт мээрэйдээччи хас биирдии ынах үүтүн мээрэйдээн, таабылллаан иһэр. Ыаммыт үүттэрин сэппэрээтэрдээн баран, сүөгэйин омуһахха сойута уураллар. Сүөгэйдэрин иирдэн арыылыыллар. Арыыларын мунньа мунньа ууллараллар. Ууллан мунньуллубут арыы колхоз нолуогун суотугар Алдаҥҥа көмүс үлэһиттэригэр барар. Кэтэх ынахтаах ыаллар эмиэ арыы эт туттарар нолуоктаахтар. Ол оннугар колхоз ынаҕын эриллибит үүтүн, тарбыйах иһэриттэн ордорон, абаанса суотугар ылан суораттаан сииллэрэ көҥүллэнэр. Онон аска чугас сылдьар дьон кэм тот сылдьаллар. Тардар колхозка холбооботох бэйэлэрэ кыра сонуохтаахтар. Таппыт дьылыгар дьэһимиэн бурдуга хойуутук үүнэр. Сибиэһэй дьэһимиэн бурдугунан оҥоһуллубут лэппиэскэтэ туохха да тэҥнэммэт тотоойу ас.
Кус миинэ иһэ олорон, Оҕо Бүөтүр хайдах маҥнайгы көҕөнү өлөрбүтүн хаһыс эрэ төгүлүн кэпсээбитин, убайа Очуоскай, – Пахай, бу уол киһиргэс буолаары гыммыт дуу- диэн тохтотто. Толлой Бүөтүр чугас аймахтара, онон эрдэттэн дьонуттан көҥүллэтэн хонор буолла. Соколов Бүөтүр чугас олорор онон киэһээҥҥи дылы сайылыкка оонньоон баран дьиэлээтэ.
Улахан оҕолор Ньукуус, Биэйэ саҥардыы тэриллибит “Конституция” колхоз үлэһиттэрэ буолан үлэттэн ордубаттар. Сарсыарда эрдэ ыһыктаах үлэлии бараллар. Арай аҕалара Тар Ньукулай саастаах буолан колхозка аҕыйах үлэ күнүн оҥорор. Күнү быһа сүрүн дьарыга кыра оҕолору батыһыннара сылдьан ходуһа күрүөтүн өрөмүөнэ. Онтун быыһыгар окко киириэххэ дылы кыраабыл оҥорор, атырдьах, кыдама, хотуур уга оҥорон хатаран бэлэмниир. Онно барытыгар кыра уолаттар тэҥҥэ сылдьыһаллар. Саас балык тахсарыгар быһыкка манаан олорон ардьаахтарын көрөллөр, балык көбүүтэ аҕыйах хонуктаах буолар. Ону куоттарбатаххына биирдэ балыктанаҕын. Бөдөҥ собото колхозтаахтарга өйүө буолар, кырата араастаан астанан сүрүн хаһаас аһылык буолар. Кыра оҕолор окко киириэххэ дылы бурдук бааһынатын тула моҕотойдуур, кутуйахтыыр былааннаахтар. Моҕотой тириитин лааппыга туттараллар, кутуйах кутуругун быһан испиискэ хаатыгар мунньаллар. От үлэтэ саҕаланнаҕына бары окко бараллар. Ийэлэрэ Маарыйа колхозка ыанньыксыт. Уон биэс ынаҕы тарбыйахтары көрөр. Кыра кыргыттар Аана, Настаа ийэлэригэр көмө буолаллар, оччугуйдарын Татиинаны чабычахха уган илдьэ сылдьаллар. Улахан убайдара Ньукуус колхозтаах буолан, сааскы ыһыыга, сарсыарда эрдэттэн киэһэ хойукка дылы сылдьар. Онтон биир хонукка сынньанаат, паар хорутуутугар, окко киириэххэ дылы солооһуҥҥа үлэлиир.
Маҥнайгы бултаммыт көҕөн хаһан да умнуллубат. Хас саас аайы быйылгы маҥнайгы көҕөнү өлөрдөрбүн диэн, хас эр бэрдэ сүрэҕэ долгуйбута буолла. Биһиги диэки кэлэр көҕөттөр үксүлэрэ Японияҕа баран кыстыыллар эбит, сорохторо Индияҕа, Кытайга баран кыстыыллар. Атын сирдэргэ көҕөн 13 кэ дылы сымыыты 29 күн баттаан таһаарар буоллаҕына, биһиги көҕөттөрбүт 6-8 сымыыты 22-27 күн баттаан таһаараллар.
Көҕөттөрү Өлөҥ көҕөнө – саамай улаханы, Лахаатта көҕөн сорохтор өссө эбии Уйус көҕөн диэн араараллар. Дьиҥинэн Уйус атын кус көрүҥэ. Лахаатта көҕөн аҕыйах ахсааннаах, Бүлүү эбэ тардыытыгар биирдэ эмит уйаланар эбит. Арыый кыра, өҥө хараҥа буолар.
Атыыр көҕөн сааскы өҥө ким да бутуйбат дьэрэкээн өҥнөөх буолар. Баттаҕа хараҥа от күөх, моонньугар төгүрүччү үрүҥнээх, түөһэ хараҥа кугас, сыатынан соттубута килбэчигэс буолар, кынатыгар маҥанынан кылдьыыламмыт хараҥа күөх сиэркилэлээх. Өрөҕөтө үрүҥ, кутуругар икки эриллэҕэс хара түүлээх. Тумса от күөхтүҥү саһархай, атаҕа кытархай. Кынаттара атыыр уонна тыһы көҕөн майгыннаһаллар. Хас биирдии куорсуннара чуолкайдык көстөллөр. Атыыр көҕөн кэрэтигэр арай атыыр халба майгынныыра буолуо. Атаҕар ниэрбэтэ суох буолан мууска олорон тоҥмот. От өҥүнэн көҕөрөн көстөр баттаҕа ыраахтан харааран көстөр. Сааскы хаҕдан окко саһан олорор атыыр көҕөнү, аан бастаан баттаҕын таба көрүллээччи. Онтон көтөн таҕыстаҕына кынатын сиэркилэтэ, өрөҕөтүн маҕана чуолкайдык көстөр. Тыһыта атын тыһы кустар курдук хаҕдан өҥнөөх буолар. Кынатын сиэркилэтэ ууга уста сырыттаҕына чуолкайдык көстөөччү. Аны тыһы кус маатыргыыр, атыыра биирдэ эмит саҥарар. Дьиктитэ диэн көҕөн саҥата хаһан да ой дуорааннаммат. Көҕөн биир сааһыттан уйаланар, 25 сааһыгар тиийиэн сөп эбит. Кырыйдаҕын аайы улаатан иһэр. Киһи сылдьыбат ыраах күөллэригэр мустан саралыыллар.
Күһүн бары сааскы тыһы кус курдук өҥнөнөллөр. Тумсунан атыырын тыһытын, эдэрин кырдьаҕаһын быһаарыллааччы.
Дьиикэй көҕөннөртөн былыыр – былыр иитийэх кустары талан таһаарбыттар. Иитийэх кустары сииргэ эрэ буолбатах, атыыр көҕөнү угуйан ыларга анаан эмиэ иитэллэр. Россияҕа элбэх араас боруода баар. Булт сокуона уларыйан Саха сиригэр эмиэ дьиэ көҕөнүн атыыры ыҥырар боруодатын иитэн эрэллэр.
Көҕөн кэлэрэ аҕыйах хонук хаалла. Илии тутуурдаах өттүк харалаах буолуҥ!
Сахса Тар. Кулун тутар 10 күнэ 2023 сыл.

Оставить комментарий

Войти с помощью: