Skip to content

АНОНС !!!

Кэҥкэмэҕэ Чомчоевтарга

27.04.2022 16:08   Улус Медиа

Кулун тутар бүтэһик күннэригэр бэйэлэрэ ураты көрүүлэрдээх, олоххо-дьаһахха туттан, кэтээн көрөн, наукаҕа чинчийиилэри оҥорор Диана уонна Анатолий Чомчоевтары кытта атах тэпсэн олорон, ирэ-хоро кэпсэтээри Кэҥкэмэҕэ бара сылдьыбытым.

Биһиги айылҕабытыттан аһара тэйиибит, харыстаабат буолуубут түмүгэр, хайдах олоххо кэлбиппитин, бары билэн-көрөн олоробут. Дьиҥэ, хайдахтаах да сайдыы кэллин, орто дойду олоҕун оҥкула уларыйбатын, айылҕа — туохтааҕар да, кимнээҕэр да сүдү күүс буоларын уонна икки атахтаах кинини кытта быстыспат ситимнээҕин бүгүҥҥү күммүт көрдөрөр.

 

Сылык өйдөөх дьон Чомчоевтар эрдэттэн бу кэми өтө көрбүттүү, дьон-сэргэ тоҕуоруспут киин сириттэн тэйэн, ийэ айылҕаларыгар чугаһаан биэрбиттэрэ, миигин эрэ буолбакка, үгүстэри интэриэһиргэтэр буолуохтаах.

 

 

Мээнэ ылыммат быһаарыныы

 

Оруобуна уон сыл аннараа өттүгэр Диана Васильевна уонна Анатолий Игнатьевич Чомчоевтар Дьокуускай куораттан 46 көс тэйиччи сытар Кэҥкэмэ үрэх уҥа кытылыгар, Айыы Тайбыт диэн күөл чугаһыгар уһун болдьоххо сир ылбыттара. Топонимист Багдарыын Сүлбэ күөл аатын кыталыктар үҥкүүлүүр миэстэлэрэ диэн быһаарбыт.

 

Бастаан утаа балааккаҕа уонна сылаас ураһаҕа олоро сылдьыбыттара. Онтон араас быстах-остох тутуу матырыйаалларынан массыынаҕа да, тыраахтарга да соһуллар, табаһыттар болохторун курдук оҥостуммуттара. Ити тутуу матырыйаалыгар үптэрэ-харчылара тиийбэтиттэн, итинник дьаһаммыттара.

 

Балааккаҕа, ураһаҕа олорбуттара диэн, эттэххэ дөбөҥ. Мэлдьи толору хааччыллыылаах, сылаас дьиэҕэ, үчүгэй усулуобуйаҕа олорбут киһи мээнэ, ылбычча ылыммат быһаарыныыта дии саныыбын.

 

Өрөспүүбүлүкэ Бочуоттаах олохтооҕо, 90-с ыһыллыы-тоҕуллуу сылларыгар Анаабыр улууһун саталлаахтык салайбыт ытык киһибит Николай Егорович Андросов: «Табаһыттарбар бөһүөлэккэ дьиэ туттараммын, сыыһа дьаһаммыт эбиппин. Инньэ гынан дьоммун төрүт үгэстэриттэн, дьарыктарыттан тэйиттим. Ол оннугар көһө сылдьар болохторун үчүгэйдик оҥоруохтаах эбиппит», – диэн миэхэ этэн турардаах.

 

Кырдьык, киһи үчүгэй усулуобуйаҕа түргэнник үөрэнэр. Сылаас, сырдык дьиэттэн тэйиэн баҕарбат буолара, баар суол. Билигин монголлар төрүт дьарыктарын тута сылдьар норуоттарынан биллэллэр. Үгэстэрин ыһыктыбакка сылдьаннар, юртаҕа да олордоллор, олохторо-дьаһахтара туруктаах. Ол курдук, хас эмэ үөр сылгылаахтар, барааннаахтар, хас ыал ахсын джип массыыналаахтар.

 

Күндү ааҕааччым, сүрүн кэпсээммитигэр төннүөххэ. Чомчоевтар итинник араас усулуобуйаҕа олорон көрөн баран, улахан мас дьиэ туттубуттара. Манна икки кыһыны кыстаабыттара. Ол эрээри аһара элбэх оттук мас ороскуоттанарын, сөбүлээбэтэхтэрэ. Онон сири хаһан холомо (землянка) туттубуттара.

 

2013 сыл күһүн ити холомолоругар көһөн киирбиттэрэ. Барыга бары сатабыллаах, көмүс тарбахтаах убайдара Баһылай Игнатьевич оһохторун кыһынын хас да күн оттуллубатаҕына, кирпииччэтэ хайыта барбатын диэн, тимир тутулуктаабыта. Оттук мастарын биллэрдик кэмчилээбиттэрэ. Кыһынын күҥҥэ 8-10 киилэ оттук мас тиийэрэ. Оһох оттулунна эрэ, холомолоро быр курдук сылыйа түһэр эбит. Күн-дьыл туругун, уларыйыытын эмиэ кэтээн көрөн, бэлиэтэнэн иһэллэр. Уон төгүрүк сыл устата кэтээн көрүүлэринэн, Кэҥкэмэҕэ -50 кыраадыстаах тымныы Өймөкөөннөөҕөр уһуннук турар эбит.

 

Киинтэн итиччэ тэйиччи сытар сиргэ, атах тардыстарга массыына наадата биллэр. Чомчоевтар фанеранан гараж оҥостубуттара. Теплофизика сокуонунан сылаас салгын алларааттан үөһэ тахсарын учуоттаан, масыыналарын туруорар миэстэлэригэр сири хаһаннар тимир оһох туруорбуттара. Онтукаларын отуннахтарына, биир чаас эбэтэр балтараа чаас иһинэн массыына айанныырга бэлэм буолар.

 

Ол иһин интэриэһиргээн эрдэхтэрэ

 

Электричество уота кэмчитинэн кинилэр холодильнигы туттубаттар. Оҥкучах хаһан, онно эргэ холодильнигы сытыары быраҕан, үүттэрин, арыыларын уураллар. Электроэнергияны күн батареятыттан ылаллар. Ыал аҕа баһылыга Анатолий Игнатьевич Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наукаларын Акадамиятын гранын ылан баран, биэс сыл устата ити тэрили чинчийбитэ. Ол курдук, ханнык панель, ханнык маркалаах аккумулятор өр үлэлиирин, былыттаах, туманнаах күҥҥэ хайдах зарядтаналларын, ханнык кабель тымныыны, өҥүрүк куйааһы тулуйарын, барытын бэлиэтэнэн, научнай үлэтигэр киллэрбитэ. Ол эрээри аккумуляторын сыаната олус ыараханынан, итинник киинтэн тэйиччи олорор биирдиилээн ыал хайдах да гынан уйумматтарын биллилэр.

 

 

Тыалынан үлэлиир станцияны эмиэ боруобалаан көрбүтэ. Ол гынан баран, биһиэхэ электроэнергияны биэрэр кыахтаах тыал түспэтинэн, тустаах чинчийии тохтотуллубута. Диана Васильевна уонна Анатолий Игнатьевич ити чинчийиилэрин түмүгүнэн, элбэх научнай ыстатыйалара өрөспүүбүлүкэ, дойду уонна норуоттар икки ардыларынааҕы таһаарыыларга үгүстүк бэчээттэнэллэр.

 

Арааһа, кэргэннии Чомчоевтар курдук наука эйгэтигэр практика ханна да суох буолуохтаах дии саныыбын. Ол иһин да кинилэр чинчийиилэрин араас омук бэрэстэбиитэллэрэ, учуонайдара интэриэһиргээн эрдэхтэрэ.

 

2014 сыллаахха Анатолий Чомчоев Соҕуруу Сахалинскай куоракка Хоккайдо баанын бэрэстэбиитэлэ Норихото Миками ыҥырыытынан Японияҕа бара сылдьыбыта. Ити иннинээҕи сыл Миками-сан саамай тымныы үгэннээн турар кэмигэр Саха сиригэр кэлэ сылдьыбыта. Нөҥүө сылыгар тохсунньу томороон тымныытыгар Хоккайдо хас эмэ мөлүйүөнүнэн тиражтаах хаһыатын суруналыыһа Аиучи Ре биһиэхэ кэлэ сылдьыбыта. Кини хаһыатыгар Саха сирин туһунан үс ыстатыйаны бэчээттэппитэ.

 

Түҥ тайҕаҕа олорорго сылаас чэпчэтинэр сир наадатыттан, Чомчоевтар дьоппуоннары кытта сибээһи тутуспуттара. Анатолий Игнатьевич биотуалекка норуоттар икки ардыларынааҕы патеннаах «Сэйва Денко» хампаанньа оҥоһугун интэриэһиргээбитэ. Бу оҥоһукка ыраастыыр, сыт таһаарбат матырыйаалынан, ханна барытыгар баар эпиилкэ этэ. Уон түөрт сыл устата эҥкилэ суох үлэлиир, туттарга судургу биотуалеты кими баҕарар интэриэһиргэтиэн интэриэһиргэтэр. Хомойуох иһин, диирбитигэр тиийэбит, биотуалеты атыылаһарга үп-харчы көстүбэккэ, ити эксперимент кыайан оҥоһуллубатаҕа.

 

Чомчоевтар аныгы технологияларынан оҥоһуллубут таҥаска-сапка эмиэ чинчийии оҥорон көрбүттэр. Ол эрээри биһиги булчуттарбыт, табаһыттарбыт уонна сылгыһыттарбыт кэтэр бэйэбит натуральнай таҥаспытыттан ордук томороон тымныыга сылааһы тутар таҥас суох эбит диэн түмүк оҥорбуттар.

 

Кинилэр төһө да тайҕаҕа олордоллор, биир санаалаахтарын көмөлөрүнэн, цивилизацияттан хаалбаттар. Ол курдук, сотовай, спутник сибээстээхтэр, куйаар ситимнээхтэр. Онон сонуну билэ-көрө, истэ олороллор.

 

Кэскиллээх станция

 

Чомчоетар уот ылаары тыал станциятын да, күн батареятын да туһанан, чинчийэн көрдүлэр. Олор табыгастара суохтарын этэн ааспытым.

 

2012 сылтан саҕалаан Анатолий Игнатьевич атомщик учуонайдары кытта аҥаардас элетроэнергияны эрэ ылар аналлаах микро уонна мини кыамталаах аныгылыы атомнай станцияны оҥорууга ылсыбыттара. Сэбиэскэй           Союзка атомнай станциялары оҥорбут учуонайдар Обнинскай куоракка бааллар. Кинилэр ити хайысханан 1946 сылтан саҕалаан үлэлээбиттэр. Анатолий Игнатьевичтаах 60 сылтан тахса сыл устата энергетическэй салааҕа үлэлээбит үлэлэрин үөрэтэннэр, чинчийэннэр, биирдиилээн учуонайдары бэйэлэрин кытта кэпсэтэннэр, ити бырайыактарын оҥорон таһаарбыттар. Научнай-чинчийэр, опытно-конструкторскай үлэлэрэ түмүктэммит.

 

– Бу станция хайдах буолуохтааҕа, уруһуйа баар буолуохтаах. Биһиги уруһуйунан эрэ муҥурдаммаккабыт, мас макетын кытта оҥордубут. Ити бырайыагы бүтэрбиппит биэс сыл буолла. Деталларын оҥоро-оҥоро Обнинскайга бэрэбиэркэ барыахтаах. Онно судаарыстыба үп-харчы көрүөхтээх. Ол түһүмэххэ тиийэн олоробут. Онон бытаардыбыт. Бу станциялар кыра кыамталаах уонна оҥоһуллара судургу буоланнар, сыаналара чэпчэки буолар. Сериянан оҥоһуллан бардахтарына, 15 кВт 2 мөл. солк. буолар. Кыра хаһаайыстыбалар ыланнар туттуо этилэр. Итиини да, электричество уотун да биэрэр. Калорифер курдук сылаас салгыны үрэн ититэр. Онон турбалар эҥин алдьаннахтарына, туох да кутала суох. 15 кВт үс-түөрт ыалга тиийэр. Ыаллар кыттыһан ылыахтарын сөп.

 

Итинник кыра кыамталаахтарга трансформатор эҥин наадата суох. Оттон арыый улахан кыамталаахтарга трансформатор наада. Онон билигин туттулла турар электролиниялар, бу эйгэ үлэһиттэрэ оннунан хаалаллар. Сахабыт сиригэр кэскиллэрэ улахан станциялар. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитин итиннэ сакаасчыт буолуҥ дии сатаабытым. Хомойуох иһин, өйдөөбөттөр.

 

Роскосмостар сакаастаабыттарын аккаастаабыппыт. Үөһээҥҥи станция оҥоһуута олох атын буолар. Аны онно бардыбыт эрэ, кыайан Саха сиригэр чугаһаабаппыт. Бу үлэбитин түмүктээтэхпитинэ, итиннэ тиийиэхпит, – диэн кэпсиир Анатолий Игнатьевич.

 

 

Киһи үксэ атомнай станция диэни истээт, Чернобыль, Фукусима түбэлтэлэрин, алдьархайдарын өйдөөн кэлэн, салла саныыр. Анатолий Игнатьевич этэринэн, аччыгый кыамталаах атомнай станция эстэр, саахалланар куттала суох. Хайа баҕарар техниканан тиэллэн аҕалыллан, туруоруллар кыахтаах. 20 тонна ыйааһыннаах. 50 сыл устата аптамаатынан үлэлиир. Контейнер иһигэр батан турар, үлэһит, оператор, харабыл эҥин наадата суох эбит. Сэттэ күн иһигэр таҥыллар станция. Билиҥҥитэ АХШ атомнай микрореактордары айан оҥорууга, ааҕар-суоттуур өттүгэр Анатолий Чомчоев салайар научнай бөлөҕүттэн хаалан иһэллэр.

 

2019 сыллаахха атомнай энергетика уонна бырамыысыланнас бэтэрээннэрин норуоттар икки ардыларынааҕы Союзтарын экспертэрэ Анатолий Чомчоев салайааччылаах үс киһилээх бөлөҕү «Глобальная энергетика» диэн, тустаах эйгэҕэ Нобелевескай бириэмийэҕэ ханыылыы, норуоттар икки ардыларынааҕы бириэмийэҕэ түһэрбиттэрэ.

 

Ол эрээри ити сыл кимиэхэ да бириэмийэ туттарыллыбатаҕа. Аҥаардас коллегалара научнай бырайыагы үрдүктүк сыаналааннар, итинник үрдүк таһымнаах бириэмийэҕэ түһэрбиттэрэ да, элбэҕи этэр.

 

Анатолий Игнатьевич итинник биһиги сирбитигэр-уоппутугар табыгастаах бырайыакка ким да болҕомтотун уурбатыттан хомойуон хомойор. Араас таһымҥа сурук ыыппыттарын туһунан этэр. Бу бөдөҥ научнай үлэни болҕомтоҕо ылан, олохпутугар-дьаһахпытыгар туһанар, туттар киһи.

 

Сайынын Чомчоевтар оскуола үөрэнээччилэригэр нэдиэлэ устата лекция оҥороллор, кэлэр кэскилбитигэр билиилэриттэн-көрүүлэриттэн бэрсэллэр. Диана Васильевна биологическай, оттон Анатолий Игнатьевич техническэй хайысхалардаах бэсиэдэлэри оҥороллор. Кинилэргэ дьарыктаммыт оҕолор норуоттар икки ардыларынааҕы уонна дойду таһымнаах олимпиадаларга ситиһиилээхтик кытталлар. Кинилэр ортолоругар тургутар эксээмэнэ суох үрдүк үөрэх кыһаларыгар быһа киирбит оҕолор эмиэ бааллар. Бу ыччат Чомчоевтарга махтаныахтарын махтаналлар.

 

Саха ынаҕар — пааматынньык

 

1986-1988 сылларга Чернобыллааҕы атомнай станция саахалын кэнниттэн байыаннай инженер Анатолий Чомчоев «Укрытие» диэн ураты зона оперативнай бөлөҕүн ыстаабын салайбыта. Кини Саха сириттэн саахаламмыт атомнай станция төрдүс энергоблогун чинчийбит киһинэн буолар. Анатолий Игнатьевич салалтатынан 10 тыһыынча киһи үлэлээбитэ. Итиннэ үлэлээн улахан доза радиацияны ылбыта. Биллэн турар, ити кини доруобуйатыгар, этигэр-сиинигэр куһаҕаннык дьайбыта. Күн ахсын иһэр ыарахан сыаналаах эмэ да, кэлин көмөлөспөт буолбута.

 

2010 сыллаахха Анатолий Игнатьевич ыараханнык ыалдьыбыта. Ууну да кыайан испэтэ. Ый иһигэр 20 киилэ ырбыта. Аналиһа да суох, рак буоларын сэрэйбиттэрэ.

 

Биирдэ Анатолий Игнатьевич саха ынаҕын үүтүн иһэн көрбүтэ. Доруобуйатыгар үүт үчүгэйдик дьайбытын билиммитэ. Мария Бочкарева көмөтүнэн Эбээн Бытантайтан саха ынаҕын үүтүн тастарбыттара. Кэлин этин эмиэ ылар буолбуттара. Итинтэн убаһа этин эмиэ аҕалтарбыттара. Анатолий Игнатьевич саха ынаҕын үүтүнэн уонна этинэн аһаан, биллэрдик доруобуйата көммүтэ. Чомчоевтар: «Саха ынаҕын үүтэ-этэ бэйэтэ аптека», – диэн этэллэр.

 

 

Өбүгэлэрбит аһылыктанан кэлбит төрүт астара доруобуйабытыгар хайдахтаах курдук туһалааҕын кинилэр эттэринэн-хааннарынан билбиттэрэ. Рак эмин саха сүөһүтүттэн оҥоруохха сөбүн туһунан Чомчоевтар бэлиэтииллэр уонна бу боппуруоска үлэлэһэллэр.  Статистика сыыппаралара көрдөрөрүнэн, аҥаардас 2019 сыллаахха аан дойду үрдүнэн бу ыарыыттан 10 мөлүйүөн киһи күн сириттэн күрэммит.

 

Хайдах мэлдьи ыраах сиртэн үүтү-эти тастарыахпытый диэннэр, сүбэлэһэн бараннар, бэйэлэрэ саха сүөһүтүн иитэргэ быһаарыммыттара.

 

Үгүстэр тыа хаһаайыстыбатын наукатыгар кандидат Диана Васильевна саха ынаҕар ураты интэриэстээҕин билэр буолуохтааххыт. 1928 сыллаахха саха ынаҕын ахсаана муҥутаан үрдүү, 494 тыһыынчаҕа тиийэ сылдьыбыт. Биллэрин курдук, сэбиэскэй кэмҥэ сахалар ханнык фруктаны, оҕуруот аһын аһаабакка эрэ, этинэн, үрүҥ аһылыгынан аһылыктанан уһун үйэлээх дьоммут элбэҕинэн Дагестан олохтоохторун кэнниттэн иккис миэстэни ыларбыт. Ити даҕаны тыыннаах холобур, бэйэбит төрүт аспыт-үөлбүт доруобуйаҕа хайдахтаах курдук туһатын сиһилии көрдөрөр дии саныыбын.

 

Кэлин социалистическай күрэхтэһиилэр үксээннэр, элбэх эти-үүтү биэрэр боруодаларга охтуу баар буолбута. Хата хайдах Эбээн Бытантайга аҕыйах саха сүөһүтэ ордон хаалбытыттан киһи сөҕөр эрэ. Бука сахабыт ынаҕын сир үрдүттэн сүппэт-симэлийбэт аналлааҕыттан буолуо. Араас дьаҥ аан дойдуну сабардыыр кэмигэр, баҕар ынахпыт этэ-үүтэ үрүҥ тыыммытын өллөйдүө турдаҕа.

 

2019 сыл түмүгүнэн саха сүөһүтүн ахсаана 1351 төбө. Бу сыыппараттан ити хайысхаҕа өссө күүстээх үлэ барара наадата көстөр.

 

Петр Романов 60-с сыллартан саҕалаан, саха сүөһүтүн чинчийбит учуонайынан буолар. Кини аҕыйах ордон хаалбыт оҕустартан сиэмэлэрин ылан, Ленинград куоракка криобааҥҥа харайтара ыыттарбыта.

 

1999 сыллаахха Диана Васильевна Санкт-Петербург куоракка тиийэн, саха оҕуһун сиэмэтин атыыласпыта. Онно учуонайдар 40-ча сыл устата биһиги оҕуспут сиэмэтэ хааычстыбатын сүтэрбэккэ, хараллыбытын туһунан эппиттэр. Оннооҕор кинилэр дьиэ сүөһүтэ буолбатах, дьиикэй быһыылаах диэн түмүккэ эмиэ кэлэ сылдьыбыттар. Диана Васильевна ити сырыыта саха сүөһүтүгэр интэриһин өссө күүскэ көбүппүт. Кини өссө 1996 сыллаахха Саха сиринээҕи научнай-чинчийэр институкка тымныыны, куйааһы тулуйар ураты саха сылгытын уонна ынаҕын генетикатын үөрэтэр лаборатория астарары ситиһэн турардаах.

 

1998 сыллаахха Диана Васильевна Эбээн Бытантайга үлэлии тиийбитэ. Анатолий Игнатьевич туруорсуутунан «Саха сүөһүтэ» диэн ГУП-ка бюджеттан үп-харчы көрүллүбүтэ. Бу тэрилтэни Диана Васильевна салайан үлэлэппитэ.

 

Оччолорго ити тэрилтэҕэ 224 саха сүөһүтэ баара. Оттон кэтэх хаһаайыстыбаҕа — 800. Киин улуустарга саха ынаҕын тэнитэр сыаллаах, сөмөлүөтүнэн сүөһүлэри Тааттаҕа, Горнайга уонна Сунтаарга ыыталаабыттара.

 

Саха саарына Георгий Яковлев Сунтаар улууһугар баһылыктыырын саҕана, сөмөлүөтүнэн сүүрбэ саха сүөһүтүн аҕалатарбыт. Сүөһүлэри көтөр аалтан түһэрэллэригэр, биир кыра оҕус төлө көтөн, куотан хаалбыт. Араастаан эккирэтэ сатаабыттар да, туттарбатах. Аны аан туманынан тыыммыт ахсынньы тымныыта эбит. Сарсыарда саатар өлүгүн булларбыт ханнык диэн көрдүү барбыттар. Соһуйуохтарын үөрүөхтэрин, иһин, оҕустара бүтүннүү кырыанан бүрүллэн баран, сылгылары кытта сылдьара үһү. Онтон сөҕөн-махтайан Георгий Петрович: «Саха сүөһүтүгэр пааматынньык туруоруохха наада эбит», – диэн саҥа аллайбыт. Чомчоевтар Георгий Яковлев баҕа санаатын олоххо киллэрэр былааннаахтар.

 

Саха сүөһүтүн бүөрэ бүтүннүү сыанан бүрүллүбүт, суон оһоҕоһо эмиэ бүтүннүү сыа буоларын уонна түүтэ атын сүөһүлэртэн уратытынан биһиги томороон тымныыбытын тулуйарын туһунан Диана Васильевна этэр.

 

Чомчоевтар сахаларын сүөһүтүн этин-үүтүн «буортулаамаары» уотурба, бэйэ үүннэрбит отун сиэппэттэр эбит.

 

 

Өр кэмҥэ кэлбит дьаҥ

 

Анатолий Игнатьевиһы кытта кэпсэтиибитигэр, аан дойдуну аймаабыт коронавируһу тумнубатахпыт. Кини:

 

– Коронавирус өр кэмҥэ кэлбит дьаҥ, ыарыы. Өтөрүнэн суох буолбата буолуо. Билигин саҕаланыыта эрэ. Сарыы кынакка (летучая мышь) баар диэн буолар. Ол эрээри кини хайдах да гынан киһиэхэ кыайан сыһыарбат. Онон сарыы кынаттан ылан, искусственнайдык тарҕатар буолуохтарын сөп. Ити Украинаҕа уонна атын бырааттыы судаарыстыбаларга баар Америка биолабораториялара киһи аймахха кутталлаахтар. Биһиги дойдубут итини сөптөөхтүк утарар.

 

Вирустартан бэйэбит аспыт-үөлбүт эрэ быыһыахтарын сөп. Саха ынаҕын этэ, туохха да солбуллубатын дакаастаатыбыт. 360 мөлүйүөн сылы барытын хабан үөрэттибит. Археологтар Юрий Мочанов уонна Светлана Федосеева үс томнаах үлэлэрин аахтыбыт. Бэйэлэрин кытта хас эмэ сылы быһа бииргэ алтыстыбыт. Саха сиригэр олох быстыбатах эбит. Оттон Африкаҕа эҥин быста-быста салҕаммыт. Ол курдук, сүөһүлэр үөскүүр бактериялара 360 сыл анараа өттүгэр үөскээбит. Өлүөнэ очуостарын үөрэппит философ Елена Блаватская үлэлэрин эмиэ үөрэппиппит. Науканы көрөн, ааҕан, чинчийэн баран, саха ойууттарыгар таҕыстыбыт. Тоҕо итиннэ таҕыстыбыт? Наука билинэригэр түөрт күүс баар. Билигин мионнай күүс диэн тахсан эрэр. Маны Чурапчыттан төрүттээх учуонай Дмитрий Красильников үөрэппитэ. Кини кэнниттэн Никадим Ефимов мионнары чинчийбитэ. Мионнар диэн күнтэн кэлэллэр. 1965 сыллаахха американецтар бу хайысханы үөрэтэннэр, Египет пирамидаларын курдаттыы көрбүттэрэ. Фукусимаҕа буолбут атомнай станция саахалын эмиэ мионнарынан киирэннэр икки сылы быһа чинчийбиттэрэ. Сотору кэминэн курдаттыы көрөр мионнай аппарааттары оҥоруохтара. Ити боппуруоска Американы кытта үлэлэһээри сырыттахпытына, санкциялар биллэриллэннэр, үлэбит тохтоон хаалла.

 

Билигин аһы органическай уонна натуральнай диэн араарар буоллулар. Ньиэптэн кытта эт оҥороллор. Бу эт органическай аһылыкка киирэр.

 

Айылҕабыт, уубут киртийдэ. Аны искусственнай эмтэринэн эмтэнэбит. Ити барыта доруобуйабыт туругар дьайар. Бу дьаҥ боппуруоһугар кинигэ бэлэмнии сылдьабыт.

 

1992 сылтан саҕалаан, өрөспүүбүлүкэбитигэр доруобуйа уонна айылҕа харыстабылын министиэристибэлэрин  «Судаарыстыбаннай дакылааттара» бэчээттэнэн тахсар. Манна уу, салгын, о.д.а. хайдах уларыйара, нэһилиэнньэ доруобуйатын туруга барыта сурулла сылдьар.

 

Кэлиҥҥи дакылааттарга сурулларынан, мөлтөһүөр састааптаах уунан Амма өрүһэ буолар. Ол курдук, Эбэ уутун кислородун састааба мөлтөх. Бу састаап киһи репродуктивнай уорганнарыгар дьайар. Ордук эр дьоҥҥо. Оттон рак ыарыыта ордук Абый улууһугар тэнийбитэ биллэр. Маны төрүөтүн, биричиинэтин билэр наадалаах. Салгын барыбытыгар биир. Онон биричиинэтэ иһэр ууга уонна аска сытар буолуохтаах.

 

Оттон атын өрүстэрбит, күөллэрбит ууларыгар кислородун састааба үчүгэй эрээри, микро, макроэлеменнэрэ, киһиэхэ наадалаах микробтара суох буолаллар. Биһиги японскай аппараат ыламмыт Кэҥкэмэ үрэх уутун чинчийбиппит. Билигин мууһун уутун чинчийээри сылдьабыт.

 

Билигин түөһэйии, деменция наһаа элбээтэ. Оннооҕор 40 саастаах дьон түөһэйэр буоллулар. Ити эмиэ аһыыр аспытыттан уонна иһэр уубутуттан улахан тутулуктаах, – диэн кэпсиир Анатолий Игнатьевич.

 

Чомчоевтар уон сыл эрэ иһигэр айгыр-силик айылҕаларыгар чугаһаан, хайдахтаах курдук үгүс чинчийиилэри, үлэни оҥордулар. Бу научнай чинчийиилэр, үлэлэр инникитин олохпутугар-дьаһахпытыгар туһалыахтара диэн бүк эрэллээхпин.

Оставить комментарий

Войти с помощью: