Skip to content

АНОНС !!!

Чөмпүйүөн булчут Чыгыы Уйбаан 90-гар чугаһаатар даҕаны, муҥхалаан нэһилиэгин дьонун аһатар

02.04.2022 05:08   Улус Медиа

Бүгүн – Булчут күнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын Егор Борисов Ыйааҕынан 2012 с. тэриллибитэ уонна сыл аайы муус устар маҥнайгы субуотатыгар бэлиэтэнэр. Онон, быйыл онус сылын ылабыт. Саха сиригэр 337 бултуур сири туһанар хаһаайыстыба, 2 тыһ. кэриҥэ идэтийэн бултуур уонна булчут билиэттээх 110 тыһ. киһи бааллар. Оттон сэбиэскэй кэмҥэ сопхуостар тэрээһиннэринэн 10-тан тахса тыһыынча кадровай булчут күндү түүлээҕи бултаан-сонордоһон, дойду хааһынатын хаҥаталлара. Бүгүн ол хоһуун-хоодуот булчуттартан биир чулууларын туһунан кэпсиэхпин баҕарабын.

Иван Иванович Иванов – Үөһээ Бүлүү булчуттарыттан биир аатырбыттара, үрдүк көрдөрүүтүн иһин 32 саастааҕар Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанынан наҕараадаламмыта, 40 сыл устата холкуоска, сопхуоска кадровай булчутунан сылдьыбыта. Биэнсийэҕэ тахсан даҕаны баран, орто уола Киэсэҕэ көмөлөһөн, хойукка диэри бултан илиитин араарбатаҕа. Үлэ, тыыл бэтэрээнэ 89-с сааһыгар үктэннэр даҕаны, күһүн аайы муҥха тэрийэн-дьаһайан, нэһилиэгин ыалларын балыгынан хааччыйар.

 

 

Саха тыатын сиригэр дэриэбинэ аайы уонунан Уйбаан Уйбаныап баар. Дойдутугар, Сургуулукка, кинини былыр-былыргыттан судургутук Чыгыы Уйбаан диэн ааттыыллар уонна ити эрэ аатынан билэллэр, билинэллэр. Кини онтон өһүргэммэт, таптал, ытык аатын курдук ылынар. Чыгыы диэн соҕотох кини эрэ буоллаҕа.

 

 

Ол гынан баран, алҕаһаатым дуу. “Чыгыылар” диирим ордук буолсу. Тоҕо диэтэххэ, Чыгыы Уйбаан чороҥ соҕотох бэйэтэ тоҕус оҕотуттан билигин 40-ча сиэннээх, 20-тэн тахса хос сиэннэннэ. Киһи кэрэхсиэх, сэттэ оҕото төрөөбүт түөлбэлэригэр оҕо-уруу тэнитэн олороллор. Ол даҕаны иһин: “Чыгыылар баар буоланнар, Сургуулук орто оскуолата баччааҥҥа диэри сабыллыбакка, үлэлии турар. Чыгыы Уйбааҥҥа тыыннааҕар пааматынньык туруоруохха баар этэ”, – диэн санаалар этиллэн эрдэхтэрэ…

 

 

Уйбаан Уйбаанабыс олоххо дьулуурунан, үлэҕэ дьүккүөрүнэн тэҥнээҕэ бэрт аҕыйах ини. Кини 25 саастааҕар Мария Саввична Алексеевалыын холбоһон, ыал буолбуттара. Хомойуох иһин, Маарыйата ыараханнык ыалдьан, олохтон эрдэ туораабыта. Ырыынак үйэтэ түбэһэ кэлбитигэр улахаттарын көмөлөһүннэрэн, оҕолорун барыларын атахтарыгар туруорбута. Чыгыы Уйбаан элбэх иитимньитин таһынан билигин муҥхатынан бүтүн нэһилиэги аһатан олорор. Кини олох аһыытын-ньулуунун амсайдар даҕаны, “эһиннибит-быһынныбыт” диэн суҥхара сылдьарын истиэҥ суоҕа. Бэл, сэрии иннинээҕи уонна кэминээҕи аас-туор олох туһунан бэйэтэ киччим санаалаах:

 

–  Дьонум сэрии иннигэр атыыр үөрэ сылгылаах, алта ыанар ынахтаах уонна элбэх субан сүөһүлээх этилэр. Биир сайын бэтэринээрдэр атынан кэлэннэр, сүөһүбүт ахсаанын барытын сурунан, пааспардаабыттара. Ол кэнниттэн атыыр үөрбүтүн бүтүннүү, ынах сүөһүттэн аҕыйаҕы хаалларан, холкуоска хомуйан ылбыттара. Уонна нолуок бөҕөнү түһэрбиттэрэ: арыы, эт, “буруо харчыта” диэн хомуйаллара. Мин сэрии буоларыгар 9 саастааҕым. Онон сэрии иннинэ ас-үөл дэлэгэйин үчүгэйдик өйдүүбүн. Сэрии саҕаланаатын сулууспалаахтарга эрэ хаартачыканан ас биэрэллэрэ. Нэһилиэнньэҕэ бородуукта атыыламмат буолбута. Сэрии бастакы сылыгар дьон сүөһүтүн сиэн кыстаабыта. Онтон олох-дьаһах лаппа ыараабыта. Аччыктааһын 1942 сылтан саҕаламмыта. Биир дьыл иһигэр 60-тан тахса киһи (бу дьоҕус нэһилиэк сэрии сылларыгар оҕолуун-уруулуун барыта 150-ча киһи сүтүктэммитэ. – В.Н.) хоргуйан өлбүтэ. Холкуостаахтар бурдук үүннэрэллэрэ, эриэппэ, турунуопус, хортуоппуй олордоллоро. Итинтэн дьоҥҥо түҥэппэттэрэ. Оттон ыал кэтэҕэр тугу даҕаны олордоро, үүннэрэрэ, бииртэн элбэх ынахтанара көҥүллэммэтэ. Дьиҥэр, ыскылаакка бурдук, арыы, эт баара эрээри, сокуон ирдэбилэ кытаанах этэ…

 

Уончалаах уол сайын куска тиргэлээн, лааппыга баһаам куһу туттарарын, ону тууһаан фроҥҥа ыытабыт дииллэрин кэпсиир. Оскуола оҕолоругар өссө иһит, тимир, көмүс оҥоһуктары, сүөһү туйаҕын уонна муоһун хомуйтараллар эбит. “Сүөһү муоһа туохха анаан туттарылларын билбэтим”, – диэн дьиибэргиир. Уйбаан сэрии сылларыгар “сайыҥҥы булчут” дэнэн, бурдугу, хортуоппуйу, турунуопуһу сиир ахсаана биллибэт күрдьүгэһи, бурҕааны бултаан, лааппыга туттарарын ахтан ылар.

 

Кэлин улаатан, хоту Өлөөн Ээйигэр диэри өрө-таҥнары сыыйар, ону тэҥэ ааспыт үйэ 60-с сылларыгар илин тыаҕа – оройуон биир уһугар сытар Туобуйаны нөҥүөлээн, Өлүөхүмэ эҥээригэр таба көлөнөн тиийтэлиир киэҥ ыырдаах идэтийбит булчут буолбута. Ити илин сырыыларыгар эмиэ аатырбыт булчут, саастарын тухары күрэстэспит үөлээннээҕэ Иван Саввич Ксенофонтовтыын уонна Василий Семенович Васильев-Бөлөчөөхтүүн 700-түүгэ тиийэ тииҥнээх эргиллэллэрэ үһү.

 

 

Биллиилээх суруналыыс, “Кыым” хаһыат Бүлүү сүнньүнээҕи улуустарга бэйэтин кэрэспэдьиэнэ Егор Афанасьев оччолорго өрөспүүбүлүкэҕэ саха тылынан тахсар соҕотох улахан хаһыат 1977 сыл тохсунньу 12 күнүнээҕи нүөмэригэр Үөһээ Бүлүү оройуонун чулуу булчута Иван Иванов туһунан “Пятилетканы – биэс кварталга” диэн дьүһүйүүтүгэр маннык кэрэхсэбиллээх чахчылары суруйбут:

 

“Дьиэтин таһыгар сылдьан, аҕыйах тииҥнэммитэ, 405 кырынаастаммыта”; “Былырыын, иллэрээ сыл кэлин өтөрүнэн үөскээбэтэх тииҥ баар буола сылдьыбыта. Онно күҥҥэ сүүстүүнү, өссө биир күн 130 тииҥи өлөрбүтэ. Ону олус дэмниир диэхтэрэ диэн дьоҥҥо кэпсээбэтэҕэ”; “Тохсус пятилетка иккис сылыгар Иван Иванов дьиэтигэр көстүбэккэ, Мөрөөйүгэ сааһаабыта. Ити сыл 4118 солкуобайдаах түүлээҕи бултаан, оройуонугар рекорд олохтообута. Чөмпүйүөн бочуоттаах аатын ылбыта. Кини ити кирбиитин ылар иһин оройуон 300-тэн тахса булчута сыл аайы күрэхтэһэр даҕаны, ким да ситэ илик”; “Пятилетка түмүгэр Иван Иванов эбэһээтэлистибэтин 4,3 төгүл аһары толорбута. Онно кини Ийэ дойдутугар 18500 солкуобайдаах күндү түүлээҕи туттаран, өссө саҥа рекорду олохтообута”.

 

Суруналыыс бу ыстатыйатыгар булт диэн күрэхтээх үлэ буоларын, булчуттан тулууру эрэйэрин, онон дьирээ эрэ буоллаҕына, ханнык да түгэҥҥэ кыайыылаах тахсарын таба көрөн хоһуйар.“Биирдэ күһүн, кини 15-16 саастааҕар, биир саһыл суолун булбута. Онно хапкаан ууран баран, суолун быһа сылдьан, хараҥаҕа ылларан, сиргэ хоммута. Халтаҥ таҥастаах, күнүһүн дэлби тириппит уолчаан дэлби тоҥмута. Кутаа оттунуоҕун испиискэтэ сиигирэн, туһа тахсыбатаҕа. Ол иһин тэлэгириэйкэтиттэн баата ороон, саатын уоһугар чугас ууран баран ыппытыгар кыым хатанан, онтон уоттанан, тииҥин үөлэн сиэн хонугун быспыта. Ол нөҥүө күнүгэр ыкса киэһэ саһылы хапкааныгар иҥиннэрэн эрэ баран, дьиэлээбитэ. Ол күн сургуулуктар Уйбааны муннаҕа диэн көрдөөбүттэр этэ. Уол дьиэтигэр саҥа кэлэн, атаҕын таҥаһын уста олордоҕуна, нэһилиэк сэбиэтигэр ыҥыртарбыттарын: “Саһылбын бүгүн өлөрбөтөҕүм буоллар, бу да түүн хонордоох этим”, – диэн хардарбыта. Уйбаан ити дьирээ майгыта кэлин сорсуннаах булчут быһыытынан пятилетка сылларыгар күрэстэһэригэр өссө “бэргээбитэ”: “…Андаатара балтараа тыһыынчатын ааһан, 2 тыһыынча өттүгэр 250 чорбохтоммута. Иван Иванович 2 тыһыынчаҕа тиэрдибэккэ эрэ түүлээҕи туттарар табыллыбат диэн ааттаан, күөллэригэр иккиһин төннөр. Санаатын ситэн, дьэ, түүлээҕин туттара сопхуоһун киинигэр Хоролообута…”

 

Кыайыылаах-хотуулаах булчут букатын эдэригэр уордьан иилиммит буоллаҕына, 1970 сыллаахха В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан “Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээлинэн, 1973, 1976, 1979 сылларга НХСБ боруонса мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Чулуу булчут 1964, 1973, 1979 сылларга оройуонугар соцкуоталаһыыга кыайбыта, 1967 сыллаахха түүлээҕи бултааһыҥҥа өрөспүүбүлүкэ күрэстэһиитигэр бастаабыта. РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Бочуотунай грамотатыгар тиийэ хайҕал-махтал суруктарын киһи ааҕан сиппэт.

 

 

“Илии үлэҕэ чэрдийэр, сүрэх эрэйгэ эрдийэр” дииллэрэ кырдьык. Чыгыы Уйбаан төһө даҕаны сэрии саҕанааҕы уонна кэннинээҕи тиийиммэт-түгэммэт олох кыһалҕатын-эрэйин эҥээринэн тэллэр, олус холку майгылаах, кини кимниин эмит иирсибитин дуу, биирдэ эмит кыыһыра-тымта сылдьарын дуу истибит-көрбүт суох. Хата, бу эндирдээх олоххо, дьүккүөрдээх үлэҕэ хатарыллыбыт ыһыы кырдьаҕас сытыы, кыраҕы харахтара өрүү мичээрдии сылдьар буолаллар уонна көрсүбүт киһитин кытта дьээбэлэһэн-хооболоһон ааһар үгэстээх. Мантан аллара сорсуннаах булчут уһун олоҕор көрсүбүт дьикти түгэннэрин кэпсээбитин билиһиннэрэбит.

 

 

Кырсаны саанан дөйүппүтүм

 

Ыйыласка сылгы базатыгар күһүн аайы эккэ убаһа өлөрөн астааччылар. Биир кыһын ахсынньыга кырса буулаан, түүн аайы убаһаларын этин уоран сиирин иһин миигин, сопхуос кадровай булчутун, бултас диэн онно ыыттылар. Мин “Буран” көлөбүнэн тиийдим.

 

Кырса күөлгэ сылдьарын эккирэтэн ыта сатыыбын даҕаны, таптарбат. Туой куотан, ойуурга тахсан хаалар. Ону туут хайыһарбын кэтэн, тыаны эргийдэхпинэ, күөлүгэр төттөрү айан суолун батан киирэр. Ити курдук хаста даҕаны хатайданныбыт. Чугас иккис күөл баар. Ол билиитигэр саалаах киһини тоһуурга туруордум. Бэйэм хайыһарбынан тыаны эргийэ бардым. Ол истэхпинэ, арай, кырсам түүрүллэн баран сытар эбит. Тумсун быттыгар уган, утуйа сытар. Чугаһаан кэлбиппэр, сыт ыла сатыыр курдук, күүскэ тыынна. Ыттахпына, тириитэ алдьаныыһы. Саабынан төбөҕө саайдым уонна үрдүгэр түһэн, тутан ыллым. Бэйэ кырса эбит. Төттөрү-таары сырыһыннарарбар сылайбыт, бырда быстыбыт быһыылаах. Хоту күүстээх тыал куһуурарыгар үөрэммит кыыл хайыһарым тыаһын аахайбакка, сытан биэрээхтээтэҕэ.

 

Туруйалары – сыгынньах илиибинэн

 

Сопхуос саҕана Ыйыласка оттуу сылдьан, Тарааһап Баһылайдыын ыһык ылаары, бөһүөлэккэ атынан айаннаан иһэбит. Аара Кэнэлийэ үрэҕэр киирбиппит – түөрт туруйа көтөн таҕыстылар. Икки туруйа хойуу баҕайытык үүммүт кулун кутуруга окко баран түстүлэр. Мин көтөн таҕыстахтарына, ытан ылаары, саалаах бардым. Көппөтүлэр. Хойуу от быыһыгар биир туруйа төбөтө чолойорун көрөн, чопчу онно тиийдим. Чугаһатта. Саабынан туора охсон бараммын, моонньун булгу эрийэн кэбистим. Иккиһэ даҕаны көппөтө. Ону эмиэ ити курдук дьаһайдым. Сугуну дэлби сиэн, истэрэ тот баҕайы. Сапсынар даҕаны кыахтара суох. Атырдьах ыйынааҕы куйаас күн этэ. Окко хаххаланан, сөрүүкээри, ийэлээх аҕаларын батыспатахтар быһыылаах. Ото хойуу буолан, атахтарынан кыайан тирэммэккэ, олорон биэрдэхтэрэ.

 

Илэ абааһы баар эбит этэ

 

Сургуулуктан Намынаҕа күһүн баран тииҥниир этибит. Бултаан кэлэн иһэн, Өргүөккэ Сырдык диэн сиргэ үүтээҥҥэ хоннубут. Булчуттар элбэхпит. Сорохтор муостаҕа сытардыы оҥоһуннубут. Мин Ньукулай диэн киһилиин бастаһан сыттыбыт. Атахтарбын наара орон аннынан уктум. Арай, саҥардыы нуктаан эрдэхпинэ, атахпын туох эрэ дьөлүтэ тутан соһуста. Мин соһуйан, дэлби үөгүлээтим. Тыҥыраҕын дуу, тииһин дуу суолун сонно көрбөтөхпүттэн кэмсинэбин. Онон, илэ абааһы баар эбит дии санаабытым. Ол кэнниттэн бастаһан сыппыт Ньукулайым уһаабатаҕа. Аҕыйах хонон баран, арыгылаан, дьиэтин айаҕар охтон тоҥон өлбүт этэ. Ону түүйбүккүн диэбиттэрэ.

Оставить комментарий

Войти с помощью: