Skip to content

АНОНС !!!

Улгуктакааҥҥа уу оҕуһа Суодьар оҕуһунаан харсыыта (номох)

Былыр-былыргыттан Улгуктакааҥҥа Тигиилээхэптэр олорбут сирдэрэ эбит. Биһиги билэрбитинэн Кытархай диэн киһи олорбут, ол анараа ѳттүн билбэппит. Билигин бу киһиттэн ыччаттар тохсус, онус кѳлүѳнэҕэ тиийдилэр.

Улгуктакаан – киһи кѳрѳ сѳҕѳр сирэ буолбатах, Кырынньыкы диэки ѳттѳ кѳнѳ кыра хонуулаах, сэргэстэһэ турар Ой бэс диэн ѳттүктээх, хоту ѳттүгэр Тыымпы диэн сиринэн сааскы уу кэлэр, онто Кулуһуннааҕынан, Сар уйалааҕынан, Умсанынан, Кычча диэки тиийэр, элбэх уу аһар. Бэйэтэ Суодьарынан, Танакайынан Маар үрэххэ түһэр.

Илин ѳттүгэр икки атахтаах, хоту диэки атаҕа «Тэрээн атаҕа», соҕуруу диэки атаҕы «Уһун атаҕа» диэн кэлин ааттаабыттар. Сирдэр ааттара кѳлүѳнэттэн кѳлүѳнэ уларыйар бириэмэтигэр ааттарын уларытан иһэллэр. Бу икки атах самаҕа үрдүк соҕус томтор буолан турар, хайдахтаах да уу кэллэҕинэ тиийбэт. Онно биһиги ѳбүгэлэрбитин кѳмпүт дүлүҥүнэн эҥин араас уҥуохтара, таһа, билиҥҥэ дылы тураллар. Бу самах барыта хойуу харыйа.

Улгуктакаан соҕуруу ѳттѳ харыйа тулалаах, тиит мас ѳлгѳмнүк үүммүт үрдүк сирэ, быһа холуйан туората 200 м., устата 600-700 м. баара буолуо.

Дьэ, бу сиргэ кэлин Тигиилээх Дьѳгүѳссэтэ диэн киһи олорбут. Уон үс оҕолоох, ол иһигэр тоҕус кыыстаах Молоһуок Дабыыт улахан кыыһын Ѳппүѳнү кэргэн ылан олорбут. Бу ойоҕунаан сэттэ оҕоломмут: Оппуруоһа -Хадалгыновтар ийэлэрэ, Даарыйа — Кукаакы Михайлов Сэмэккэ ойоҕо, Тигиилээхэп Баһылай, Александра – Хайыр ууһун уола Уйбаан ойоҕо, Уһун Дьуона – Егоров И.С., Маарыйа – Танхаровтар ийэлэрэ, Тигилээхэп Иван Егорович (1944 с. сэриигэ ѳлбүт, Белоруссияҕа кѳмүллэ сытар).

Дьэ, бу ыал оҕолоро кыраларыттан Улгуктакааҥҥа уу оҕуһа баарын туһунан истэллэр эбит. Сорох сыл Тэрээн атаҕыттан арҕаа диэки муус туран, халыҥаабытын кэннэ, оҕус икки муоһунан хайа суруйан барбыт суолун кѳрбүттэрин туһунан кэпсээн баар. «Оҕуспут быйыл эмиэ мууһун солообут»  диэн дьонноро кэпсэтэллэрин истэллэр эбит. Бу оҕустара сорох сыл биллибэтэ үһү.

Суодьар диэн, Кытархай сиэнэ, Тигиилээх Дьѳгүѳссэ эһэтэ, Элиэһити кытта бииргэ тѳрѳѳбүт киһи, Улгуктакаантан 1 км. курдук таҥнары, Маар үрэх диэки, Улгуктакаан уута ааһар кыра сиргэ олорбут. Тулата эмиэ үрдүк сирдээх,  харыйанан тулалаах, лиҥкир хара тииттэрдээх, оҥкучах соҕус, киһи кута-сүрэ тохтообот сиригэр олорбут (билигин Суодьар диэн). Суодьар аҕата Күтэмэй, эһэтэ Кытархай. Суодьар биир уоллаах, Былдьыры Сүѳдэр диэн, атын оҕолооҕо биллибэт. Бу сирэ кыараҕас, элбэхтик оттуур сирэ суох, бэрдэ буоллаҕына 8 былас (тонна) от кэлэрэ буолуо. Онон сүѳһүтүн аҕыйаҕы тутар буолуохтаах. Ол сүѳһүтүттэн биир ааттаах улахан, күүстээх-уохтаах атыыр оҕустана сылдьыбыт. Бу оҕуһунан отун-маһын тиэнэн олорбут. Сайын буоллаҕына, оҕус сайылыктары кэрийэн, ыаллар ынахтарын сабаттаан, атыыр оҕустарын кытта күѳн кѳрсѳн, харсыһан кыайталаан сылдьыбыт.

Бу оҕус туһунан маннык түбэлтэлэр бааллар. Биир сайын оҕуһа аарыма атыыр эһэни икки муоһугар иилэн киллэрбитин, Суодьар астаан-үѳллээн сиэбит. Иккис түбэлтэ, күһүн аар тайҕа ааттааҕа тайаҕы кытта харсан ѳлѳрбүтүн, оҕонньор үѳрэн-кѳтѳн сиэбиттээх.

Биир саас Суодьар бииргэ тѳрѳѳбүт биитэ Элиэһит Киргиэлэй уола Сѳѳнтүктэн «отум бүттэ, биир сыарҕа отто аҕал эрэ» диэн кѳрдѳѳбүтүгэр  «ол биир сыарҕа от диэн, ити Тѳҥүргэстээхтэн тиэйэн ыл» диэбитин Суодьар оҕуһунан баран алта былас оту (сүүс бугул, 4 тонна от) биирдэ тиэнэн аҕалан сүѳһүтүн аһаппытын Сѳѳнтүк сѳхпүтэ үһү.

Уу оҕуһунаан харсыбыт түбэлтэтэ маннык буолбут. Суодьар идэтинэн күн тахсыыта биир сарсыарда кѳрбүтэ, оҕуһа кэриигэ баар улахан харыйаҕа ѳйѳнѳн турара үһү. Ону туох буолла диэн тиийбитэ, оҕуһа тиритии бѳҕѳнү тириппит, уу чоккурас буолан кѳбүѳхтүү турар. Бу курдук үс суукка туран ѳлбүтүн, оҕонньор оҕуһун кэриэстээн, туох да сиэбэтин диэн, оҥкучах хаһан кѳмѳн кэбиспит. Ол кѳмпүт сирэ билигин да оҥхору түһэн сытара биллэр.

«Бу туох ааттааҕы кытта харсан кыайтарда» диэн сири-дойдуну кэрийэн кѳрѳн, Улгуктакааҥҥа соҕуруу ѳттүнэн киирбитэ, күѳл кытыытыгар икки оҕус харсыбыт суоллара ырылыччы кѳстѳн сытара үһү. Туох да сири ибили тэпсибиттэр, батарыта үктээбиттэр. Уонна биир аарыма туйахтаах суоллаах оҕус уу диэки киирэ турбут. Ону «уу оҕуһун кытта харсан кыайтарбыт эбит» диэн буолбут.

Танхаров С.И.

Мэҥэдьэктээҕи «Дьѳһѳгѳй оҕото» түмэл пуондатыттан.

Оставить комментарий

Войти с помощью: