Skip to content

АНОНС !!!

Тѳлүѳн ойуун уонна кини уолаттара

Дыгын хас даҕаны күтүѳттээх эбит. Олортон Кургумар боотур уонна Тѳлүѳн ойуун диэннэрэ биллэллэр. Тѳлүѳн ойууну биллэҕэ Кургумар боотур дэлби сынньан ѳлѳрѳрѳ буолбутугар, Бүлүүгэ кѳһѳн тахсан, билиҥҥи Ньурбачаан диэн сир ыксатыгар Оҕуруоттаахха кэлэн олохсуйар. Кини Бүлүүгэ күрэнэн кэлэригэр кэргэннээх уонна икки уоллаах тахсыбыт. Уолаттара биирдэһэ аҕыстаах, иккиһэ тоҕустаах эбиттэр.

Арай биирдэ саас, Тѳлүѳн ойуун ойоҕун иннигэр аргынньахтаан олорон кѳхсүн уокка иттэ олорбут. Ити кэмҥэ оҕолоро таһырдьа уҥа түннүк анныгар оонньуу сылдьыбыттар. Тѳлүѳн ойуун ити уотугар сыламныы олорон эмээхсинигэр:

— Били биллэҕим баҕайы Кургумар Боотур кѳхсүбүн дьѳлүтэ сынньан кэбиспитэ, дьарҕата ыалдьан кыайда, — диир.

Онуоха эмээхсинэ үѳттүрэҕин сулбу тардан ылан оҕонньорун үлтү курбуулуур уонна:

— Ити икки мэник оҕо истэ сырыттаҕына ити курдук айахтата олороҕун. Ити буоллаҕына, уолаттарыҥ ону ситиһэ атах-балай бараннар, икки уолгуттан мэлийдэҕиҥ ити, — диэн тыллаах буолбут.

Уолаттар ити кэпсэтиини уҥа түннүк анныгар сылдьан истибиттэр. Онуоха тоҕустаах уол:

— Ыл, нохоо, иһиттиҥ дуо, ити аҕабыт тугу-тугу тыллаһар? Кургумар боотур кѳхсүбүн дьѳлүтэ сыспыта дьарҕа буолбута диир буолбат дуо? Ол Кургумар, бука, Туймаада диэки буолуо. Ону баран биһиги ситиһэн кэллэхпитинэ, икки ынахпытыгар сѳп буолар оту күһүн да оттонуо этибит. Ыл, нохоо, эн ситиһэн сылдьыаҥ дуо? – диир быраатыгар.

Онуоха аҕыстаах уол хабаана суохтук убайыгар этэр:

— Киһи сылдьар сиригэр сылдьыллыа буоллаҕа, киһиттэн ордук эн хайдах сылдьаары гынаҕын? Оттонор буоллахха, киһи оттуурун оттонуллуо буоллаҕа, — диэн, тугу да хоҥоруутугар хоҥнорбот.

Тоҕустаах уол быраатын тылын истэн баран:

— Ийэбит саар ыаҕаска муспут сүѳгэйин уоран ылан, ойуурга таһааран иирдэн арыылаан баран, туоска суулаан ыһык гыныахха, — диэбит. Эппиттэрин курдук туоска суулууллар. Ситии хатан, онон кэлгинэн баран, онтуларын сүгэн, айаҥҥа тураллар. Аара баран иһэн үксүн бултаан-алтаан аһаан иһэллэр.

Арай, ол курдук айаннаан истэхтэринэ, үѳһэнэн икки куоҕас кѳтѳн ааһан испиттэр. Ону кѳрѳн баран улахан уол этэр:

— Мин бастакы куоҕаһы ытыам. Оччоҕо дьоллоох сырыы сылдьар буоллахпытына, тылын тѳрдүн быһа ытан түһэриэм. Оттон эн – иккис куоҕаһы ытаар. Дьоллоох сырыыны сылдьыах буоллаххына, моонньун быһа ытан түһэриэҥ. Дьол-дьолуо биллин, дьэ нойон, туттан-хаптан хаал, — диир да, бастакы куоҕаһы оҕунан тылын тѳрдүн кѳрѳн баран ытар. Эппит сиригэр түһэрэр. Кыра уол иккис куоҕаһы баһын быһа ытан түһэрэр. Ол ытыалаан ылбыт куоҕастарын буһаран сииллэр. Ити курдук айаннаан, Туймаадаҕа тиийэллэр. Оруобуна билиҥҥи Чочур-мураан үрдүнэн кэлэн кѳрбүттэрэ: тунааран кѳстѳр налыыга бэс алардар быыстарыгар үрүҥ туос ураһалар бѳҕѳ хороһон тураллар. Уолаттар саба сырсан киирбэттэр, толлоллор. Чуҥнаан сылдьаллар. Ол курдук сырыттахтарына, арай биир дьахтар ынах хомуйа сылдьан, кѳрѳ биэрэр уонна:

— Хайа, бу ким оҕолороҕутуй? – диир.

— Тѳлүѳн ойуун оҕолоробут.

— Хайа, бу күтүѳппүт сүүнэ дьонноммут эбит дии. Дьэ, сиэттэрбит бэйэҕитинэн кэлбиккит, -диэн дьахтар үѳрэр.

— Кургумар Боотур ханна олороруй, ону биһиги хайдах билэбитий? – диир улахан уол.

— Ураһата үс курдуу ойуулаах уонна ол ураһатын үрдүгэр батыйа таҥнары анньыллан турар, ол кини ураһатын бэлиэтэ.

— Ѳссѳ уонна туох ураты бэлиэлээҕий?

— Ураһатын ойоҕоһугар туоһунан киһи туруору ойуута тигиллибит буоллаҕына, ол кини ураһата буолуо. Улахан бэлиэ ураһа.

— Оттон бэйэтэ ураһатыгар ханна утуйара буолуой? – дииллэр уолаттар.

— Үс киһи туруору кэккэлэһэ турар гына ойууламмыта баар буолуо, ол аннынан утуйар, — диир дьахтар, тугу даҕаны уорбалыы санаабакка эрэ. Уолаттар элэс гынан хаалаллар. Түргэнник бултаһа охсуохха диэн санаа булуналлар. Түүн тыһаҕас ѳлѳрѳн үѳлүнэллэр уонна туос тыы булан кистэнэллэр. Ити курдук бэлэмнэниилэрэ диэн: туох да бэлэмэ суох сырыттахпытына, Дыгын дьоно тутан ыланнар кэппитин кэбилиэхтэрэ, онон куотар гына тэринэн сылдьыахха диэн санааттан оҥостоллор.

Түүнүн, кырдьык, дьахтар эппитин курдук үс курдуулаах ураһаны булаллар. Ол ураһаны кэлэн кѳрбүттэрэ: кырдьык, үс киһи туруору кэккэлэһэ ойууламмыттара баар эбит. Улахан уол быраатыгар сибигинэйэн этэр:

— Дьэ, мин манна, бэлэмнэнэн баран, тайанан кѳрүѳм. Оттон эн ааҥҥа тур. Мин кыайан туттубатахпына, аанынан ньылбы ойон тахсыа. Ону баар эрэ буолларгын туттан кѳрѳѳр, — диэн.

Кырдьык, улахан уол Кургумар Боотур утуйа сытар сиригэр кэлэн, тыынарын иһиллиир. Онон холоон, бүѳрүн туһа буолуо диэн баран, түһэн кэбиһэр. Кургумар боотур хаһыытыы түһэн баран, аанынан сулбу ойон тахсан истэҕинэ, куччугуй уол батыйанан иһин буккуйар, очоҕоһун батыйатыгар эрийэн, иһин тоҕу тардан ѳлѳрѳн кэбиһэр.

Кыра уол били Кургумар Боотур очоҕоһун эрийбит батыйатынан эдьиийин сирэйин дугдуруйар.

— Эдьиэй, дьэ, биһиги аҕабыт туһугар иэстэһэн хаан хаптыбыт, ѳһѳх уоптубут. Мэ, аны эн амсай. Биһиги – эн сиэттэриҥ, Тѳлүѳн ойуун оҕолоро кэлэн турабыт, — диир.

Ити кэнниттэн, били бэлэмнэммит туос тыыларыгар олорон, ѳрүс уҥуор илин эҥэргэ туораан, тэҥкэ тииттэргэ ытталлар. Тиит тѳрдүгэр тахсан олорон биирдэстэрэ суордуу хаһыытыыр, биирдэстэрэ бѳрѳлүү улуйар.

Уолаттары сырсан, үгүс сэрии түмсэн, ѳрүс уҥуор туорууллар. Уолаттар тиит үрдүттэн биирдэстэрэ-суордуу, атына бѳрѳлүү улуйарын истэн, биир багдайбыт улахан киһи тохтуу биэрэр уонна дьоннорун тохтотор.

— Арааһа, били Тѳлүѳн ойуун уолаттара буолаарай. Ити ѳлүѳхсүт, Кургумар Боотур буолуохсут, Тѳлүѳн ойууну кѳхсүн дьѳлүтэ сынньан ѳлѳрбѳтѳҕѳ эрэ. Бүлүүгэ күрээн тахсан олохсуйбут буолуохтаах. Оччоҕуна улахан уола тоҕустаах буолуохтаах, — дьонугар быһааран биэрэр. Онтон, тохтуу түһэн баран тииккэ ыттан олорор уолаттарга туһаайан:

— Ѳскѳтүн мин сиэттэрим буоллаххытына, нохолоор, эһэҕититтэн аатта ылан тахсыҥ. Ити суордуу хаһыытааччы уол – Суор Бас Боллой буоллун, бѳрѳлүү улуйааччы – Хантаҕар Быгый буоллун, — диэн сиэттэригэр аат биэртэлиир. Ити аат биэрбит багдайбыт киһи – аатырбыт Дыгыннара илэ бэйэтинэн эбит.

— Чэ, мантан тѳннүѳҕүҥ. Сырсымаҥ, сырсан үтүѳнү кѳрүѳххүт суоҕа, — диир.

Ити курдук ол икки уолу бултаспакка тѳннүбүттэрэ үһү. Уолаттар тииттэриттэн ѳрүс биэрэгэр кэлэн, туораабыт тыыларын ылан арҕаа эҥэргэ тахсаллар. Ол кэнниттэн ханна да бэйдиэ сылдьыбакка эрэ дойдуларыгар тѳттѳрү охтоллор. Кинилэр ол курдук супту айаннаан, сай ортотун саҕана олорор ыырдарыгар кэлэллэр. Кэлэллэригэр, улахан ѳһүѳн баттыыр. Дьиэлэригэр атахтарын тѳбѳтүнэн үктэнэн, үѳмэн кэлэн түннүк анныгар тохтоон. Ийэлээх аҕалара тугу кэпсэтэллэрин истэллэр.

— Эмээхсин, улахан ѳһүѳн буолла. Арааһа оҕолорум барахсаттар улахан дьоллоох сырыыны сылдьан иһэллэр быһыылаах, — диир Тѳлүѳн ойуун. Эмээхсинэ кыыһыран турар:

— Күтүр ѳстѳѳх, ону-маны үѳтэҥҥин. Икки оҕобун кыыл ыытан, суорга-тураахха сиэтэн бараҥҥын, ѳссѳ ол-бу кѳрүүлээххин-истиилээххин, — дии-дии оҕонньорун үѳттүрэҕинэн эмиэ эттээн киирэн барар. Онуоха аҕаларын саҥата:

— Эмээхсин, оҕолорум тыыннара сырдык, үчүгэйдик эргиллэн кэлиэхтэрэ, — диир.

Уолаттар ити кэмҥэ саба сүүрэн киирбэттэр, түүн буоларын кэтэһэллэр. Түүн дьонноро утуйбуттарын кэннэ киирэн, таҥастыын утуйан хаалаллар.

Сарсыарда ийэлэрэ туран ынаҕар тахсар. Оҕолоро кэлэн утуйа сыталларыттан соһуйбат-ѳмүрбэт, уһугуннара барбат. Хойут оҕолор уһуктар кэмнэригэр бары тураллар. Аҕаларыгар Түүлээх дүҥүрдээх Тѳлүѳн ойуун уолаттара ханна сылдьыбыттарын саас-сааһынан кэпсииллэр. Эһэлэрэ, Дыгын, кинилэргэ ким диэн аат биэртэлээбитин кытта ахталлар.

Уолаттар кэпсээн бүппүттэрин кэннэ, аҕалара этэр:

— Батыйаҕытын киллэрэн кѳрдѳрүң эрэ, — диэн.

Уолаттар батыйаларын киллэрэн кѳрдѳрѳллѳр. Аҕалара батыйаларын эр-биир ылаттаан сирийэн кѳрѳр. Арай ону ѳйдѳѳн кѳрбүттэрэ, уолаттар батыйаларын уһугуттан биирдии уоп ѳһѳх тахсыбытын Тѳлүѳн ойуун ылан ыйыстаталаан кэбиһэр.

— Халың тириибин хайытан хааммын тохпуккутун, суон уорҕабын хайытан ѳһѳх хааммын уоппукутун, бэйэҕит да хара хааҥҥытын хаптаҕым буоллун, — диэн тыллаах буола олорбут.

Суор Бас Боллой уонна Хантаҕар Быгый аҕалара кэлэн тохтообут сиригэр, бу дойдуга олохсуйан оҕо-уруу тѳрѳтѳн бараллар.

Суор Бас Боллойтон – Оҕустар, Накаастар, Мээрикээттэр тѳрѳѳбүттэр. Хантаҕар Быгыйтан – кэтит ойоҕос Кэтирэй уонна Сиэллээх Ѳһүргү.

Танхаров С.И.

Мэҥэдьэктээҕи Дьѳһѳгѳй оҕото түмэл фондатыттан.

Оставить комментарий

Войти с помощью: