Skip to content

АНОНС !!!

Нуучча бааһынайдара Ньурбаҕа

Норуот маастара, Дархан Уус Владимир Иванович Саввинов араас кэмнэргэ суруйбут ыстатыйаларын салгыы таһаарабыт. Бүгүн «Куочай бааһынайдара» уонна «Антоновка аттакылара» диэн ыстатыйатын кытта билсиҥ.

В.И. Саввинов

Куочай бааһынайдара

Ньурба күөлүн туһунан сержант Попов 1794 с. Марха улууһунан ааһан иһэн суруйбут: «Выехали за 30 верст в наслег к бордонскому князцу Алексею Гоголеву ко озеру, именуемому Нюрба, которое в длину расположено на 30 верст, в ширину на 10, в середине – два острова, из коих в летнее время в одном жительствуют семейств десять со скотоводством. Ибо по обширности места и чистейшего воздуха нет равных», кини арыыларын ааттаталаабатах. Дьиҥинэн, үс арыылааҕа. Улаханнара – Мас Арыы (Соҕотох тиит). Бу арыыны баай Бэрт Миитэрэй сайылык оҥостубут, Сир Арыы (От Арыы) уонна билигин баар Кэлтэгэй Арыы. Кини суруйарынан, күөл 3-5 саһааҥҥа тиийэр дириҥнээх.

Бу баараҕай күөлү 1820-1824 сыллар усталарыгар хаһан түһэрбиттэр.  Үс нэһилиэк дьоно, Бэстээх, Омолдоон уонна Тыалыкы. Хаһыы үлэтин саҕалыыллара хойут, күһүн от-мас үлэтэ бүппүтүн кэннэ. 20 тыһ. гектар мэччирэҥ уонна оттонор ходуһа тахсыбыт. Р.К. Маак «Вилюйский округ» (1883-1887) тахсыбыт кинигэтигэр «Предприятие это, увенчавшееся успехом, может считаться одним из грандиозных в своем роде в Сибири», — диэн суруйар. Бу балысхан уу түһүүтүн түмүгэр күөл балыга өрүс уҥуор өттүгэр ыһыллыбыт, сүүрүгэ өрө Куоҥхаар үрэххэ диэри устубут. Бүлүү куоратын олохтоохторо соһуйбуттар, хантан баччаҕа уу анньан кэллэ диэн. «…Наводнение, вызванное спуском озеро, дошло до г. Вилюйска, где произвело немалый переполох среди мирных обывателей города…». Аны 1824 сыллаахха Марха улууһа тэриллэрин туһунан уобалас начальнигыттан ыйаах кэлэр, Үөһээ Бүлүүттэн арахсан.

Күөл уутун түһүүтэ олохтоох сахаларга үөрүүлээх сонун, онтон 20 сыл ааспытын кэннэ айдааннаах, мөккүөрдээх даҕаны боппуруос буолан тахсарын хантан билиэхтэрэй.

Саха сирин уобалаһын салайааччылара Бүлүү улууһуттан нуучча бааһынайдарын көһөрөн аҕалан олохсутар, сир-уот биэрэр буолбуттарын сир иһин үҥсүү Иркутскай губернаторыгар, Петербурга тиийэ барбыт.

1848 сыл. Бүлүүттэн 30-тан тахса дьиэ кэргэни аҕалбыттар, 671 дэһээтинэ сири тыыран биэрбиттэр.

1856 сыл. Аҕыс сыл иһинэн тутуу бөҕөнү ыыппыттар. 48 балаҕан, 43 ампаар, таҥара дьиэтэ уонна маҕаһыын баар буолбут. Маҥнайгынан Буслаевтар, Чусовскойдар, Ощепковтар көһөн кэлбиттэр. Сыыйа-баайа төрөөбүт тылларын умнан барбыттар. Ити кэмнэргэ баара-суоҕа 10-ча эрэ киһи нууччалыы билэрэ. Икки дэриэбинэ үөскээбит: Аммосовка – арҕаа дэриэбинэ, Александровка – илин дэриэбинэ.

Аммосовка төрүт олохтооҕо Буслаев Н.А. тылыттан, Куочайга Аммосовка уонна Александровка сэлиэнньэллэрин каартата.

1917 с. үөһэ ааттаммыт дэриэбинэлэргэ уонна Антоновкаҕа барыта 115 хаһаайыстыба, олортон эр дьоно 323, дьахтара 266.

Бааһынайдарга 1848 сыллаахха 971 дэһээтинэ сирдээх буоллахтарына 1881 сыллаахха элбэх туруорсуу түмүгэр 3760 дэһээтинэ (3800 гектар курдук) сирдэммиттэр.

Антоновка аттакылара

Үгүс дьон билбэт, бу хантан кэлбит аттакыларый диэн.

XVIII-XIX үйэлэргэ аттакылар (скопцы) секталара үөскээбит. Кинилэр идеологиялара: сыл аайы төрүүр элбэх оҕону кыайан иитиллибэт; дьадаҥы дьон, баайдар, көрүлүүр-нарылыыр атыыһыттар, дворяннар көссүүлэһиилэрин, туора дьахтарга оҕо оҥорууларын, үөрэхтээх дьон (интеллигенция) таптаһыыларын билиммэт буолуу.

Ол иһин уол оҕолору аттыыллар, кыргыттары эмийдэрин тумугун быһаллар. Арыгыны испэттэр, табааҕы тардыбаттар, хаарты оонньооботтор уонна дьахтарга сылдьыбаттар. Кинилэр үлэни эрэ билинэллэр. Таҥараҕа үҥпэттэр. Ол иһин Антоновкаҕа таҥара дьиэтин туппатахтар.

Саха сиригэр аттакылары 1861 сыллаахтан аҕалтыыр буолбуттар. Аттакылар дэриэбинэлэрэ Антоновкаҕа (1876), Дьокуускай таһыгар Мархаҕа, Маҕаҥҥа уонна Троицкайга (Өлүөхүмэҕэ) бааллара. Кинилэр 1876 с. олоҕурбут дэриэбинэлэригэр «село Антоновское» диэн аат иҥэрбиттэр. Барыта 100-чэкэ нуучча кэлбит.

1876 с. билиҥҥи Антоновка дэриэбинэтин сиригэр 10 аттакы бааһынайдар көһөн кэлбиттэр (үүрүллэн). Кинилэр аһара үлэһит дьон эбиттэр. Бурдугу кыайа-хото үүннэрэллэрэ. Ойууру солоон бурдук бааһынатын оҥостоллоро. Билиҥҥи райсоюз ыскылаатыттан саҕалаан Антоновка дэриэбинэтигэр диэри ойууру солообуттара. Профессор Ф. Сафронов суруйарынан, аттакылар сыл ахсын 600-1000 буут бурдугу ыһан баран, 6000 бууттан ордугу хомуйаллара. Онон биир киһиэхэ 100-140 буут тиксэрэ. Ыраах көмүс бириискэтигэр тиийэ эргинэллэрэ.

1904 с. ыраахтааҕы манифеһа тахсан, сыылкаттан босхоломмуттара. Ханна таптаабыт сирдэригэр көһөн барбыттара.

Аттакыларга биэрбиттэр: «… 1 десятину 1200 кв. сажен пашни, 10 десятин покосов, 30 десятин 1200 кв. сажен выгонов, 159 десятин 320 кв. сажен лиственничного леса и 7 десятин 100 кв. сажен соснового леса – всего 298 десятин 420 кв. сажен удобной земли» (с.209, Якутия, 1632-1917 гг.). Десятина – 1095 гектар. Көрөн кэбиһиҥ! Оччолорго землемердар хайдах курдук сири кэмнээн биэрэллэрин. Аттакылар өрүс үрдүгэр райсоюз 4 №-дээх ыскылаата турар сириттэн (Ыраах Убайаан) саҕалаан Антоновкаҕа диэри ойууру солоон бурдук ыһар бааһына, олорор дьиэ-уот, күрүө-хаһаа туттубуттар. 1904 с. ыраахтааҕы манифеһа тахсар. 1906 с. саҕалаан дойдуларыгар төннөр буолбуттар. Профессор Ф. Сафронов суруйарынан, сыл ахсын 600-1000 буут бурдугу ыһан баран, 600 буут ордугу хомуйаллар эбит. Онон биир киһиэхэ 100-140 буут бурдук тиксэрэ. Улуус нэһилиэгин дьоно атыылаһаллара, ону ааһан көмүс бириискэлэригэр эргинэр эбиттэр. Аттакылар Ньурба улууһугар 30 сыл олорбуттар.

Аттакы дьиэтэ, Антоновка.

Билиҥҥи аттакылары санатар Антоновкаҕа биир дьиэ хаалбыт (Антонов Клим олоро сылдьыбыт дьиэтэ), Бөгдьөөлө таһыгар баар көлүйэни Аттакы көлүйэтэ дииллэрэ уонна кылабыыһаҕа уҥуохтарын омооно баара дуу?

В.И. Саввинов «Дойдум дьоно» кинигэтиттэн

Оставить комментарий

Войти с помощью: