Skip to content

АНОНС

Открылся   YouTube канал Тубсааны 

Эһэни бултааһын сиэрэ-туома

Норуот маастара, Дархан Уус Владимир Иванович Саввинов тыатааҕыны бултааһын сиэрин-туомун уонна эсэһит булчуттар туһунан ыстатыйатын кытта билсиҥ.

Саха сиригэр эһэ икки көрүҥэ баар — хара уонна сэдэхтик хардаҥ (буурай). Эһэ саас эрдэ арҕаҕыттан тахсар, моҕотойу кытта тэҥҥэ диэччилэр. Ууһуур кэмэ Бөтүрүөп куйааһын саҕана бүтэр. Сэттэ ый буолан баран, кулун тутарга 1-2 оҕону төрөтөр. Элгээйи музейыгар сылдьыбыттар билэллэр. Андаатар саҕа икки эһэ оҕотун чуучулата баар. Ону Сунтаар Түбэй-Дьаарханын (Арыылаах) 72 саастаах Михайлов С.Г. (Сыыйыы Ыстапаан) 1982 с. кулун тутар 12 күнүгэр Куонура үрэхтэн бултаабыттарын кэпсиир. Оҕолорун хоонньуларыгар уктан илдьэ кэлбиттэрэ, аһылыктарыгар табыллыбакка өлөн хаалаахтаабыттар.

Эһэни бултааһын былыргыттан туспа сиэрдээх-туомнаах. Мин 1993 с. Туобуйаҕа (Үөһээ Бүлүү) бултуу бара сылдьан, Марха өрүс Солоҕоонуттан көһөн тиийбит эбэҥки төрүттээх (эбэтинэн) 77 саастаах Иванова Х.С. аныгы тыаһыт дэбигис өйдөөбөт-билбэт тылларбын киниттэн сурунан ылбытым.

Улахан булка – эһэҕэ, тайахха – тахсар кэмнэригэр туттар, бултуур сэптэрин (тэриллэрин) сирдэрин-уоттарын быһа ааттаабат эбиттэр, холобур сааны — көҥдөй, быһаҕы – сытыы, батыйаны – тайах, сүгэни – киргил, солуурчаҕы – хаарбах, миинэр аты – далаһа, ыты – бөх. Чэ, быһатын эттэххэ, билбэт умнубут тылбыт элбэҕиттэн сөҕөн эрэ кэбиһэҕин. Байанай истиэ, өһүргэниэ диэн ханарытан, тумнаранан саҥарыллыахтаах. Арҕаҕы буллахтарына: “Сир хайаҕаһын үктээтим», — дэниллиэхтээх

И. А. Худяков “Краткое описание Верхоянского округа” (1868) диэн кинигэтигэр булка сыһыаннаах элбэх сиэри-туому, итэҕэли суруйбуг эбит. Эсэһит эһэни арҕахтан бултууругар уһугуннаран эрэ баран өлөрүллүөхтээҕин суруйар: «Хара тыа кырдьаҕаһа, эр үтүөтэ көрсүһэ эрдийэн эрэбин. Сымнаҕас суолгун арыйан кулу. Уһугун! Уһугун!», — диэн батыйатын туппутунан арҕах айаҕар кэлэрин.

Онтон сохсолорун иитэн баран: «Эһэбит оҕонньор! Эн кэлэҥҥин киирэр дьиэҕин оҥордум, аһыыр аскын уурдум, хайдах даҕаны сити курдук эйэлээх буолуохпут диэммин», — алгыс тылы этэллэр эбит.

Эһэни өлөрбүт булчут сонно тута «Алакыы! Алакыы!» диэн ордоотуохтаах. Арҕахха быалыы эдэр булчут киириэхтээх. Сүлэллэригэр, эттииллэригэр сүгэни туттубаттар, уҥуоҕун алдьаппаттар, быһаҕынан эрэ тутталлар. Сүлээт иһиттэн сиикэйдии биирдии уобууну «Куух! Куух!» диэн баран сииллэр, көхсүн хааныттан иһэллэр.

1967 с. Уус-Маайа тайҕатыгар сылдьаммын тыаһыттар эһэни бултаабыт сирдэрин көрбүтүм. Турар үөл тиити алларанан суллаан баран хаанынан уонна чоҕунан тулалыы соппуттар. Былыр кыыл уҥуоҕун сиргэ бырахпаттар, араҥастаан кэбиһэллэр эбэтэр төбөтүн уҥуоҕун тиит мас аллараа мутугар ыйаан кэбиһэллэр эбит, алгыс этэн баран: «Эһэбит оҕонньор! Ытыгылаатыбыт, маанылаатыбыт, ыраас уҥуоххун, ыраас эккин, ыраас хааҥҥын! Куһаҕаннык саныыр буолаайаҕын!» — диэн.

Элбэхтик бултаабыт-алтаабыт булчуттар кэпсииллэринэн, эһэ улахан эһэкээннээх булт буолар. Тыаҕа бултаабыт эрэ барыта арҕаҕы «үктээбэт». Дьэ, оннук айылҕа суруйбатах сокуона буолуо. Миэхэ 1986 с. I Хаҥалас Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннаах Бысыров Андрей Гаврильевич (1890-1987) сэһэргээбитэ: «Мин 81 сыл тухары эҥин араас тыаларга бултаатым даҕаны эһэ арҕаҕын түбэһэ үктээбэтим, бултаабатым», — диэн.

Антоновка с. кырдьаҕас булчута Татаринов Филипп Гаврильевич-Тыатаан (1902-…) 80 сааһын ааспыт булчут этэрэ: «Мин 44 сыл булт туһа диэммин хара тыаны кэрийдим ини, кэрийбэтим ини. Ол тухары арҕах «үктээбэтим», көстөр киһитигэр көстөр, биэрдэҕинэ биэрэр», — диэбиттээх.

Адьырҕаны булчут эрэ барыта бултаспат. Бэрт уордаах, сэрэхтээх, ону ааһан, өһүөннээх киһини бултаһыан сөп кыыл буолар. «Көрсө түһэрбит буоллар, ол сыптарыҥ эмэһэни хайдах эрэ ытыа, бултуо этибит», — диэччилэр, мэнээх тыллаһар дьон баар буолаллар.

Былыр Омолдоонтон төрүттээх аатырбыт тайахчыт Дьэппэс Сэмэн олорбут. Кини Эдьээн түбэтигэр уутуйан бултаабыт. Кини эһэни өрүүтүн быһа-хото саҥарар идэлээх эбит. Дьон кэпсииринэн, эһэ икки төгүл миинэр атын дьиэтин таһыгар далыгар «тардыбыт». Эһэ атын тарда сылдьарын көрөн ыаллара киирэн эттэхтэринэ, оҕонньор наадыйбат, оронугар кэтэх тардыһан сытар буолар эбит.

Ньурба улууһугар улуу эсэһиттэр олоро сылдьыбыттара биллэр: Кууту үрэх Маарын түбэтигэр тоҥус кинээһэ Китчээнэй кинээс. Хороонноох үрэххэ (Ботомоойу үрэх илин салаата) – Захаров Афанасий Николаевич-Үөрүнньэҥ (1842-1924). Сунтаар, Ньурба улуустарын быыһыгар уутуйан бултаабыт улуу булчут, эсэһит үһү. Билигин өтөҕүттэн чугас эһэкээҥҥэ анаан үс сэргэни туруорбутуттан иккитэ турар. Кини сүүһүс эһэтин бултаһа сорумматах. Аарыма эһэ мойбордооҕун (сиэллээҕин) уонна уһун кутуруктааҕын иһин айыырҕаан бултаабатах. Үөрүнньэҥ кырдьан баран, бэрт улахан буурай эһэни бултаабыт. Иккитэ сохсотун ыстарбыт. Үсүһүн тоҕус үөл бэрэбинэлэринэн өссө буор даҥнаан ииппит. Икки хонон баран илии-атах көмөлөһөр уоллаах тиийбит. Ыраахтан көрбүттэрэ, сохсолоро эстибит, сохсо айаҕар эһэ үллэн сытарын көрбүттэр. Оҕонньор саатын, батыйатын бэлэм тутан чугаһаан көрбүтэ: аарыма хардаҥ эһэ быһар быһаҕаһа быга сытар эбит. Бу эһэ төбөтүн уҥуоҕун Дьокуускай куоракка көрдөрүүгэ ыыппыттара үһү.

Аҕыйах сыллаахха Кутана (Сунтаар улууһа) Степанов С.В. көрсүбүтүм. Сыл ахсын Ботомоойу үрэххэ бултуур эбит. Үөрүнньэҥ оҕонньор бэрт элбэх эһэ уҥуоҕун уурбут араҥаһа баарын туһунан истэр эбит. Кини аҕыйах сыллааҕыта Ботомоойуга түһэр Айгыр үрэх үрдүгэр баарын сорук оҥостон көрдөөн булбут. Араҥас сороҕо сууллубут, онно элбэх эһэ уҥуоҕа баар эбит. Ити даҕаны туоһулуур улуу булчут, арааһа, 99 эһэни бултаабытын. Атын сирдэргэ, эһэҕэ анаан оҥоһуллубут араҥас баарын истэ иликпин.

Н.И. Ананьев, биллиилээх сылгыһыт, булчут. Күндээдэ
«Ньурба» сопхуос чулуу булчуттара хаҥастан уҥа: Афанасьев Трофим Афанасьевич, Захаров Василий Егорович. Антоновка.

Эһэ сымнаҕаһа, чычааһа эмиэ баар буолар эбит. Маача таһыгар Баатам диэн 20-чэ ыаллаах нэһилиэк баар. Эһэ элбэхтик үөскүүр сирэ. Миэхэ Курчатова М.И., 96 саастаах эмээхсин кэпсээбитэ. 1970 сыл чугаһыгар икки сайын биир эһэ дэриэбинэ ынахтарын кытта мэччийэр эбит. Күһүн буоллаҕына сүтэн хаалар эбит. Үһүс сылыгар эмиэ дэриэбинэ таһыгар баар буолбут. Аны ферма үүтүн, сүөгэйин тоҕор-аһыыр буолтун иһин өлөрбүттэр.

1925 с. Саха сирин Совнаркомун председателэ М.К. Аммосов туруорсуутанан ССРС Академиятын уонна ССРС Совнаркома анал врачебнай экспедицияны үлэлэтэ ыыппыттар (начальник С.Е. Шрейбер).

Элбэх киһилээх экспедиция 24.05.1925-24.09.1926 сс. диэри бэрт далааһыннаах үлэни оҥорбуттар. Биир этэрээт 1925 с. сэтинньи ый 23 күнүгэр Ньурбаттан Чуона өрүскэ (Сунтаар улууһа) 16 сыарҕалаах атынан айаҥҥа туруммуттар. Мэйик нэһилиэгин сиригэр Кубалаахха 80 саастаах Тэрэппиин Павлов дьиэтигэр тиийэн түспүттэр. Оҕонньор уола Петр Павлов 1922 с. Сунтаар улууһун бастаанньыһыттарын хамандыыра онно баар эбит. Бу киһи туһунан этэрээт салайааччыта махтанан суруйбут. Аҕыйах хонук иһинэн 16 сыарҕа көлө табалары булан Чуона өрүскэ диэри тириэрдибит өҥөлөөҕүн иһин.

1931 с. Ленинградка экспедиция үлэтин түмүгүн туһунан Шрейбер кинигэ таһаарбыт. Онно П. Павлов үчүгэй култууралааҕын уонна нууччалыы олус бэртик билэрин ахтыбыт.

Ону таһынан бу отчуотугар олохтоохтор эһэни бултуулларын сөҕөн-махтайан суруйбут: «До сих пор главным оружием против медведя служит длинный прочный нож (батыйа), укрепленный на длинном крепком древке (до 2 м.). Юноши в 12-15 лет уже приучаются к этой охоте, отправляются вместе со взрослыми. По существующему здесь обычаю, в медведя стреляет первым тот, кто обнаружил берлогу, и нередко эта честь выпадает на долю детей 12-15 лет, а в Бранатском наслеге нам приходилось видеть девочек тех же лет, охотящихся на зверя.

При обследовании Чонсокго наслега не нашлось дома, в котором хозяин не убил бы по крайней мере 5 медведей, но и есть такие охотники, которые насчитывают их десятками, даже до сотни.

Врачам отряда приходилось неоднократно наблюдать многочисленные рубцы на теле якутов, как следствие поражений медведями».

Быдыгаев Алексей Иванович (1889-1978) уонна Советскай Союз Геройа Чусовской Николай Николаевич. Күндээдэ.

Ньурба улууһугар аакка киирбит булчуттар: Хорулаҕа Николаев Р.Н. – Түмээ (1873-1967), Күндээдэҕэ Быдыгыев А.И. (1889-1978), Маалыкайга Иванов И.Г.-Баатан (1880-1961), Лазарев А.С.-Көкөт (1890-1962), Антоновкаҕа Афанасьев Т.А.-Чоймо Хоноһото (1910-1972) уо.д.а. аар тайҕаҕа бултаабыттарын, мүччүргэннээх сырыыларын туһунан элбэх кэпсээни суруйуохха сөп.

В.И. Саввинов «Дойдум дьоно» кинигэттэн.

Оставить комментарий

Войти с помощью: