Skip to content

АНОНС

Открылся   YouTube канал Тубсааны 

Суоллааҕы бэлиэтээһиннэр.

От редакции: продолжаем серию публикаций Сахса Тар, нашего постоянного автора из г. Нюрбы.

 

Алтынньы ый 2021 сыл. Москуба-Ньурба.

Сахса Тар.

 

Ньурба –Дьокуускай – Москва. Айан киһитэ аргыстаах, суол киһитэ доҕордоох.
Сыл ахсын ыытыллар Бизнес инкубатордар күрэхтэригэр иккис сылын субуруччу Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр бастааммыт Москваҕа идэбитин үрдэтинэ баран кэллибит. Улахан Федеральнай инкубатор ирдэбилинэн үлэлиир инкубатордарга бастаан Ньурбаттан түөрт буолан, Өрөсбүүпүлүкэ ирдэбилинэн үлэлиир инкубатордар кыайыылаахтара Намтан икки испэсэлиис, оройуон иһинээҕи ирдэбилинэн үлэлиир инкубатордар кыайыылаахтара Амматтан икки испэсэлиис, барыта аҕыс буолан бара сырыттыбыт. Үөрэхпит Бүтүн Норуот кыайыылаахтарын быыстапкатыгар буолла. Космос гостиницаҕа икки киһи сытар хосторугар соҕотохтууннан түһэрдилэр. Нуучча салайыы оскуолатыгар, Бор Марго диэн омуктар икки ардыларынаагы экспергэ, икки күн үөрэннибит. Бары үлэлии сылдьар эйгэбит буолан үчүгэйдик астынан көхтөөхтүк үлэлээтибит. Туһалаах үөрэх буолла. Үөрэх туһунан атыттар суруйуохтара, мин суолга көрсөн ааспыт дьоннорбун сырдатыам.
Сылгы кистэһэн, киһи кэпсэтэн билсэр. Аара айаммытыгар көрсүбүт, алтыспыт дьоммутун кытта кэпсэтэн, билсиһэн истибит.
Шереметьева аэропордуттан үс буолан таксиннан Космос гостиницаҕа таҕыстыбыт. Суоппарбыт биһиги кэпсэтэрбитин истэн, эһиги хайа омуктаргытый, наһаа элбэх биһиги тылбытыгар майгынныыр тыллар бааллар диэтэ. Кэпсэппиппит фарси тылы этэр эбит. Фарси диэн персия тыла, билигин Иранна тарҕаммыт тыл. Индоарийскай тылларга киирсэр Фарси тылыгар майгынныыр тылларынан пуштунскай тыл – Афганистаҥҥа уонна Пакистаҥҥа тарҕаммыттар, ол кэннэ пуштунскай тылы таджиктар өйдүөхтэрин сөп эбит . Афганистаҥҥа олорор уонна Таджикистаҥҥа олорооччулар бэйэ бэйэлэрин Дари тылынан кэпсэтэллэр, өйдөһөллөр. Таджиктар уонна персиялар эмиэ өйдөһөллөр. Карим Худоиевич Москваҕа пропискалаах, Россия гражданина эбит. Таксилыырын сөбүлүүр эбит, кимиэхэ да буолбакка бэйэҥ бэйэҕин бас билинэҕин диир. Бары биир майгынныыр тылынан кэпсэтэр ааталар, тоҕо Афганистан, Иран, Пакистан сэриилэһэллэрин өдйдөөбөппүн диир. Фарси, пуштун, дари тыллара майгынаһаллар эбит.
Истибиттээҕэр көрбүт ордук диэн, саҥа Москваҕа сылдьар эдэр испэлииспитигэр көрдөрө, Космос гостиницатыттан Кремльгэ барарбытыгар, таксиспытын кытта чаас кэриҥэ кэпсэттибит. Таксиспыт гагауз омук. Сардор Рузикул угли диэн ааттаах. Гагауз диэн омуктар баалларын билэбит дьиэбиппитигэр үөрдэ. Москвичтар билбэттэр диир. Сахалыы тылларга саамай элбэх уопсай тылы гагауз тылыттан буллубут. Бытааннык саҥардахха киһи өйдүөн сөп эбит дэстибит. Гагаузтар диэн түүр омукка киирэр Бессарабияҕа, Молдавияҕа олохтоох кыра омук. Хантан үөскээбиттэрэ, кэлбиттэрэ биллибэт дэнэр омуктар. Итэҕэллэрэ биһиэнин курдук христианскай уонна язычество тэҥҥэ буккуллубута. Атын түүрдэр курдук Бөрө оҕолоробут дэнэллэр. Күөх-Оҕустар диэн былыргы түүр бииһин тобохторо – диэн этии сүүрбэ атын араас этиилэри баһыйар. Баҕар ол сүүрбэ этии барыта сөп буолуо. Балкан тумулун былыргы олохтоохторо, араас айдааннартан, сэриилэртэн ордо сылдьара буолуо. Бу уол билигин таксиилыы сылдьарын ордорор эбит. Урбаанньыттан уурайан бэйэ дьарыктаах аатын ылбыт. Бэнидьиэнниккэ сынньанабын, субботаҕа, өрөбүлгэ үлэлээн баран диир. Саха тылын налыччы саҥардаххытына өйдүөххэ сөп эбит диэтэ. Араас тылы толкуйдуу, толкуйдуу икки өттүттэн, сахалыы гагаузтуу ыйыталастыбыт. Элбэх тыл киһи өйдүөн курдук эбититтэн соһуйдубут. Россия гражданина буолбут эбит, Москваҕа бэйэтигэр дьиэлэммиттэр. Билиҥҥитэ оҕото суохтар, кэргэнэ эмиэ гагаузка, Улахан театрга алдьаммыты чөлүгэр түһэрээччиннэн үлэлиир үһү. Тоҕо биир дойдуга олорор аата гагаузтар Молдаваанныы эбэһээт билиэхтээхтэрий, онтон Молдаваннар тоҕо гагаузтуу билиэ суохтаахтарый диир. Дойдутугар барбатаҕа ырааппыт, Москва ордук диир.
Маҕаһыыҥҥа сылдьан таҥас көрө сырыттахпытына, биир атыыһыт эһиги Якуты дуо диир. Биһиги сахаларбыт диэтибит, онтон эн хайа омуккунуй, диэбиппитин Индияттан сылдьар турокпын диэтэ. Эмиэ элбэх тылбыт туроктыы, сахалыы биирдэрин сөҕөн таҥаһын сыанатын чэпчэтэн биэрдэ. Якуты диэни билэр эбит, Саха дэнэрбитин саҥа иһиттим диэтэ. Мехмет Индияттан Москваҕа кэлэн атыылыыр эбит, сабыллабыт хайдах кураанахха аренда төлүү туруохпутуй диир. Элбэх кэлэн атыылааччылар сабылынныбыт да, тохтуубут, салгыы хайдах буоларбыт биллибэт дииллэр эбит.
Нөҥүө күнүгэр атын маҕаһыыҥҥа барарбытыгар, аны эрмээн таксист буолла. Армен Азатович Сэбиэскэй Союз саҕана инженер механик үөрэҕэр үөрэммит. Биир да күн идэбинэн үлэлээбэтэҕим диир. Куруук тутууга сырыттым диир. Пенсияҕа тахсаары гыммытын,эмиэ миэнин курдук, сокуон уларыйан пенсията суох. Тутууга сааһырбыккын диэн үлэлэппэттэр эбит. Онон айаҕын булунаары таксистыыр эбит. Кэргэнэ пенсияҕа тахсыбыт. Кыыстара Старопольяҕа абаҕатыгар күүлэйдии баран, баран олохтоох эрэмээн уолун билсиһэн, онно ыал буолан хаалбыт. Икки сиэннээхпит диир. Кыыспытыгар көһүөххэ диирин кэргэнэ буолуммат эбит. Мин оҕом саары чаккылаах диэбиккэ дылы, отуттаах уоллара ойоҕо суох эбит. Ийэлэрэ уолуттан сылтаан көһүөн баҕарбат эбит. Онтон тоҕо дойдугутугар барбаккыт диэбиппитигэр, онно наһаа үчүгэй, айылҕата, дьоно, ол гынан баран, сотору, сотору ыалларбытын азербайзаннары кытта айдаан, сэрии буолар. Наһаа үчүгэй, баай, тот, сылаас сиргэ олорор аата, туохтан сылтаан, тугу былдьаһан айдаан буоларын, кыайан өйдөөбөппүн диэтэ. Уолларын онно кыттыһыннарыахтара диэн куттаналлар быһыылаах. Өй-санаа өрүһүйүөҕэ, өһү-сааһы өһүлүөҕэ диэн эрэниэҕиҥ.
Москва наһаа ыарахан дойду, киһи сылайар, мантан барыахпын баҕарабын диир. Уолгутун илдьэ кыыскытыгар барыаххытын дьиэбиппитигэр, уолун -кини дьиҥнээх Москвич, Москвичтар атын сиргэ кыайан олорор кыахтара суох диир. Кинилэргэ туох барыта бэлэм буолуохтаах, тугу да бэйэлэрэ оҥорботтор, бэл ас астаабаттар диир. Бэл, кэргэнин кыайан ас астаабат диэн этэн ааста.
Үөрэхпит бүтэн, дойдулаары аэпортка киирэрбитигэр, эдэр киргиз уола Мунарбек киллэрдэ. Ыытара дохсунуттан аралдьыппатыбыт. Кэлбитэ аҕыйах ый буолбут, киргизтэргэ көҥүл виза буолан дойдутугар баран кэлэр эбит.
Шереметьева аэропортка регистрацияны ааһан баран накопительга, Саха сиригэр көтөр самолетка посадкалыыр сирдэригэр чугаһаан иһэн, Москваҕа кэллэҕим ахсын накопительга билэр киһибин көрсөөччүбүн диэппин кытта, Оо, Акана Һааска сылдьар диэтилэр. Хайыһан көрбүтүм Аан дойду чемпиона, биир дойдулаахпыт Васильев Василий Васильевич – Вас Вас турар эбит. Италияттан кэлэн иһэллэр эбит. Уолаттар Москваҕа кэлэн таах олорботохтор, Москва куорат Садовой кольцотунан сатыы эргиччи хааман кэлбиттэр. Дьээбэлээн, күн хоту хаамтыгыт дуу, күнү утары дуу – диэбиппэр, сахалар буоллахпыт дии, күнү батыһа хаамтыбыт диэтилэр. 17 биэрэстэ уһуннааҕы хаамтыбыт – диэтэ. Бикипедияҕа суруллубутунан Садовой кольцо уһуна 15,6 биэрэстэ эбит. 1591-1592 сыллаахха Казы-Гирея (Кирдээх Хааһы) диэн ааттаах Крым хаана Москваҕа саба түспүтүн кэннэ, Борис Годунов ыраахтааҕы буорунан куттаран көмүскэнэр модьоҕо оҥотторбут. Ол тобоҕор 1816 сыллаахха төгүрүччү, иилии барар уулусса, суол оҥорорго уураахтаан, билиҥҥэ дылы тупсара тураллар. Уолаттар иннилэринэ биир эмит саха хааннаах эргийэ хаампыта буолуо дуо? Бука хаампыттара буолуо, Россия судаарыстыбатын төрүттээбит Рюриковичтар генетикаларын көрдөрүүтэ саха хааныгар толору түбэспит буоллаҕына.
Москваттан көтөрбөр, ийэм этэрин санаан, ыраастанным, суолбутун сабынным. Куһаҕан кэлсибэтин диэн алҕанным. Айылҕам ылынна, ыраас хаарынан суолбутун сапта. Сата аҕа ууһун туттар ньыматынан суолбутун тыл этэн сабынныбыт.
Москва Якутск самолетугар аттыбар французтар олорбуттара. Эр киһитэ Сильвен, Франция уопсастыбаннай радиотын корреспонденабын диэн билсиспитэ. Ол таһынан журналиспын, суруйааччыбын диэбитэ. Саха сиригэр француз археологтара үлэлээбиттэрэ хас да сыл буолла, истибитиҥ дуо – диэн ыйыппыппар, истэн билэбин диэтэ. Телефоммун таһааран генетика кэнники түмүктэрин көрдөрдүм, ону билэбин, сахалар былыргы норуоткут диир. Якуты диэбэт – Саха диирэ истиэххэ бэрт үчүгэй эбит. Биһиги французтар, уопсайынан Европа эдэр норуот диир. Саха хааннаахтартан Европа, Америка төрүт олохтоохторо үөскээбитин билэр эбит. Өйдөөх, киэҥ билиилээх дьону кытта кэпсэтэртэн, алтыһартан киһи үөрэр астынар. Алта чаастаах көтүүгэ кыратык ону маны кэпсэтэн аастыбыт. Якутскайга командировкаҕа баран иһэр эбит. Аргыһа нуучча кыыһа эбит. Кыыс кэпсэтэригэр нууччалыы тыллары акцена суох саҥарара, ол иһин нуучча дии санаабытым, сөп эбит. Француз нууччалыы кыратык акценнаах саҥарар этэ. Франция радиота билигин 74 дойдуга, 170 ретрансляторынан 35 мөлүйүөн истээччилээх, нэдиэлэҕэ 393 чаас кэпсиир. Якутскайга анаан кэлбиттэр, улуустарга тахсыбаппыт диэтилэр. Ити Сильвен туһунан интернеттэн көрдөөн ааҕаарыҥ. Отой истибэтэх, көрбөтөх киһим.
Якутскайтан аэропортан тахсарга, кугас баттахтаах, күөх харахтаах таксис Бабкен Анушаванович таһаарбыта. Туох да акцена суох, халлаан туругун туһунан сахалыы кэпсэтэн ааспыппыт.
Ньурбаҕа көтөөрү аэропортка такси ыҥырбыппытыгар, аны узбек уола Мунарбек кэллэ. Якутскайга кэлбитэ бэһис ыйа үһү. Убайбар олоробун, кини бэйэтэ туспа дьиэлээх онно бакаа баарбын диир. Индрайвердыыр эбит. Убайа бэйэтэ бас билэр тутуу тэрилтэлээх диир. Узбектары салайан үлэлэтэр дуо – диэбиппэр, араас омук барыта баар, узбектар, таджиктар, молдаваннар, сахалар, нууччалар, эн тутууга идэлээх буол, омуга ханнык да буоллун диир. Онно тоҕо үлээбэккин дьиэбиппитигэр, нууччалыы сатаан быһааран эппэппин диир. Күнү быһа ылахтаһан, убайа быраатын тымныы кэмҥэ, ыарахан үлэҕэ үлэлэтиэн баҕарбат эбит диэн өйдөөтүбүт. Дойдугар Узбекистаҥҥа төһө харчыны ыытаҕын дьиэбиппитигэр, суох биэс ый тухары, тугу да ыыта иликпин, массыына ылбыт харчыбын төлөөн бүтэрэ иликпин дьиэтэ. Оччоҕо тоҕо атын үлэҕэ барбаккын, дойдугар үлэ суох дуо диэбиппитигэр, онно наһаа үчүгэй, ол гынан баран дойдубар үлэлээн ылбыт харчыбын бэйэм бас билбэппин, барыта аймахтарбытыгар, доҕотторбутугар, атастарбытыгар үллэһиллэр – диир. Тоҕо оннук буоларын традиция диир. Онтон манна тугу үлэлээбитин барытын бэйэтэ бас билэбин диир. Диаспораҕа харчы биэрбэккин дуо диэбиппитин, суох диир. Диаспора баарын билэбин диир. Узбектарга виза ирдэммэт буолан дойдубар бара кэлэ сылдьабын диир. Хаста да Москваҕа тиийэн таксистаабыт, Якутскай тымныы да буоллар үчүгэй диир. Билиҥҥитэ кыстыы илик эбит. Убайым курдук бэйэм дьиэлээх, бас билэр тэрилтэлээх буолуохпун баҕарабын диир. Билиҥҥитэ ыал буолар туһунан толкуйдаабат эбит. Ыал буолан, ойоҕун, оҕолорун иитэр кыаҕа суохпун диир.
Россия араас омуктартан былыр былыргыттан сомоҕолоһон олорор. Эн атын омуккун диэн арааннаспаттар. Араас омуктары кытта билигин биһиги нууччалыы кэпсэтэбит, сөпкө өйдөһөбүт. Уон тохсус үйэҕэ Нуучча сырайдаах буолан баран, нууччалыы биир да тылы билбэт Амма олохтоохторун туһунан Иван Гончаров суруйбута эмиэ баара. Ол кэмҥэ Европа кэпсэтэр тыла французскай этэ. Нуучча баайдара, тойотторо, ыраахтааҕы чиновниктара бары франзуцтуу билэллэрэ. Уон ахсыс үйэҕэ дылы Сибиир олохтоохторун оннук уопсай тылларынан саха тыла этэ. Ол туһунан ол кэминээҕи Бөтөрбүүртэн, Камчаткаҕа дылы айаннааччылар суруйбуттарын түбэһэн аахпытым. Сахалыы билэр киһи хантан да иҥнибэккэ бэйэтин суолун булан барар диэбиттэр этэ. Саха тыла француз тылынааҕар киэҥ сиргэ тарҕана сылдьыбыт эбит.
Саха хааннаах 16 тыһыынча сыл анараа өттүгэр үөскээн Европа, Америка төрүт олохтоохторун төрүтэ буолбутун генетиктэр дакаастаабыттара. Хаан урууну өрүс да уутунан суураллыбат – диэн саха өһүн хоһоонунан түмүктүөм.

Оставить комментарий

Войти с помощью: