Skip to content

АНОНС

Открылся   YouTube канал Тубсааны 

Дьөҥкүүдэ үһүйээннэрэ. 4. Һаалгаат ааттаах улуу ойууна.

От редакции: мы продолжаем серию публикаций нашего постоянного автора, краеведа Сахса Тар (А.Александрова).

 

Специально для интернет-портала “Якутия. Образ будущего”.

Сахса Тар (А.Александров) (Республика Саха, Нюрбинский улус, г. Нюрба).

8.06.2021 г.

Нэһилиэктэр бас билэн сытар сирдэрэ хаста да уларыйбыт. Ол гынан баран Аҕа уустара олорбут сирдэригэр үөскээбит нэһилиэктэргэ эрэ буолбакка, сорохторо хайдан атын нэһилиэктэргэ эмиэ бараллар эбит. Советскай былаас саҕана совхозтары, отделениялары оҥорорго эмиэ нэһилиэк сирин уотугар кырата суох уларыйыыны киллэрбиттэрэ. Һаалгаат сорох суруйууга Саалгат диэн аҕа ууһун туһунан үһүйээннэр Хорула, Таркаайы, Акана олохтоохторугар былыргыттан кэпсэнэллэр.

Бу үһүйээни Васильев Макар Васильевич – Уус Макаар 100 сааһыгар, 1987 сыллааха Багдарыын Сүлбэ суруйбутуттан киллэриэм.

…Һаалгаакка олорбута үһү ааттаах улуу ойуун. Ол олорон: “Ыалдьар, улахан ыалдьар ааста. Тоҥус сиригэр. Ол төннөрүгэр мин холоһон, баҕалаһан көрүөм этэ. Кини алдьаххайдаах өлүү. Ону мин кыайар – хотор буолуум арай. Кэнэҕэһин кэнэҕэски диэри сүтүөх этэ кини”, – диэбит үһү. “Онон төннөрүгэр мин тоһуйан көрүөм. Ону оҕолорум эрэ буолларгыт, төһө да һаҥа, төһө да үөгүү – хаһыы баарын иһин, быган эрэ көрөөйөҕүт. Эһиги быган көрдөххүтүнэ, мин хотторобун. Бука, бука диэн быган көрөөйөҕүт. Икки күөх эбириэн оҕус буолан хассыахпыт”, – диэбит үһү.

Ойуун биһиринэрин саҕанааҕы киһи буолан, оннук кэпсээбит.

Таххан дьэ, хассыбыт буоллахтара. Икки оҕус буолан. Үс сууккаҕа. Ол үс сууккаҕа хассыбыттарын кэннэ, оҕолор, тэһийбэккэ, хлҕаҥҥа тыас буолбутугар, өҥөйөн көрбүттэр.

Дьэ, онтон: “Үтүө бүттэ”, – диэн дьиэтигэр киирэр. “Сыыстардыгыт. Өҥөйөн көрдүгүт”, – диир.

Дьэ, онтон кэриэс этэр: ”Самнан түспүт Һаалгат Эбэ буоллун диэн ааттаарыҥ. Мин самныбытын курдук. Ойуннаах ойуун төрүөн төннүбүт буоллахпына, бу Эбэҕит үрэҕин батан, алын киирээриҥ. Ол киирэн иһэн, кыыл өлө сытарын булан һиэххит. Таҥара Эмиийэ диэриҥ ол кыылы булан сиэбит сиргитин. Үрэххитин баппыт курдук, батан иһээриҥ. Ол иһэн, сиэҥи булан Һиэххит. Ыһыккыт бүппүтүн кэннэ. Өкөгөр тиит диэн ааттаарыҥ ону. Өкөгөр тиит төрдүттэн булан һиэххит. Онтон өлөр – хаалар күҥҥүтүгэр биир эмээххини булуоххут. Онно өрүөн – өһүөн, сынньанан, Эмээхсин Толооно диэриҥ. Дьэ онтон ол Эбэни булуоххут. Онно олорболуоххут. Ыал буолан. Ол олорболоон баран, уһун олоҕу олорбоккут оччо – бачча. Онон Кэттэгэй Арыы диэн ааттаарыҥ”.

Биһиги кэттэгэй олоҕу олордубут диэн сэһэн баара. ..

Хорула Боотур туһунан үһүйээнэргэ, кини алта доҕордооҕо ахтыллар. Салгаат Сатата, Эҥээрдэк, Тоһуукай, Торбуох, Булааҥкый, Андайбыт. Эҥээрдэк, Тоһуукай үгүс оҕону төрөтөн Малдьаҕар нэһилиэгин төрүттэринэн буолбуттар. Андайбыт Чуукаар нэһилиэгинээҕи андайбыттар төрүттэрэ буолбут. Оттон Хорула, Торбуох, Былааҥкый Таркаайы нэһилиэгиттэн арахсыбыт Хорула нэһилиэгин аҕаларын уустарын төрүттээбиттэр.

Һаалгаакка ыаллыы олорор Сабылла диэн күөл аттыгар уон биир ыал уонна Умсаннаах күөлүн ыаллара эмиэ, уоспа ыарыытыттан эстибиттэр. Ойууннара Чоломо Сэмэн харсыһан хотторбут. Буорга да буккуллубакка оннук хаалбыттар.

Ричард Карлович Маак Вилюйский край Якутской области диэн бэйэтин 1854 – 1855 сыллаа5ы экспедициятын туһунан отчуотугар -Салгать Аканинский наслег- диэн кыстыкка 13 ыалга 41 эр киһи, 41 дьахтар баара бэлиэтэммит.

Биллэрин курдук Саха сиригэр тиһэх улахан уоспа дьаҥа 1883 сыллаахха буолан ааспыта.

1894 сыл Степан Алексеевич – Боһуут Марха улууһун уоппустаабыт, онно  Акана нэһилиэгэр 13 аҕа ууһунан 129 ыал суруллубут. Манна тоҕо эрэ Саалгат аҕатын ууһа киирбэтэх.

Багдарыын Сүлбэ 1897 сыллааҕы перепискэ олоҕуран суруйбут Аатта тал – диэн кинигэтигэр Марха улууһун Акана нэһилиэгэр 11 аҕа ууһа суруллубут. Онно Саалгат аҕатын ууһа киирбит. Билигин атын нэһилиэккэ барбыт аҕа уустарын ааттара киирбэтэх.

1898 сыл сэтинньи 20 күнүгэр  бигэргэтиллибит перепискэ, 13 аҕа ууһа суруллубут. Манна Саалгат аҕатын ууһа киирэ сылдьар. Аҕа ууһун баһылыга Игнатий Иванов – Орбоодьо 1849 сыллааҕы төрүөх. 16 ыал 37 эр киһи, 36 дьахтар баар эбит.

Аны ити кэнниттэн Игнатий Иванов – Орбоодьо Акана нэһилиэгин кинигэтигэр (Николаев В.М. 2018 с.), Мойуһуой аҕатын ууһугар киирэ сылдьар. Аҕата Иван Александров – Кутаҥалык 1822 сыллааҕы төрүөх, эһэтэ Оҕо Өлөксөөндүр – Александр Моисеев 1803 сыллааҕы төрүөх эмиэ.

Ити курдук этиллибит тылы кэспиттэрин түмүгэр биир улахан аҕа ууһа эстибитэ. Хаалбыттар атын аҕа ууһугар холбоспуттар.

Сахса Тар. Ыам ыйа 2021 сыл.

 

Оставить комментарий

Войти с помощью: