Skip to content

АНОНС

Открылся   YouTube канал Тубсааны 

Дьөҥкүүдэ үһүйээннэрэ.

От редакции: мы продолжаем серию публикаций нашего постоянного автора А.Александрова – Сахса Тар из г. Нюрбы.

 

Специально для интернет-портала “Якутия. Образ будущего”.

Сахса Тар – А.Александров (Республика Саха, Нюрбинский улус, г. Нюрба).

14.05.2021 г.

 

“Түҥ  былыргы  быыстары  арыйаммыт  удьуор  уустарбыт  былыргы быһылааннарын  араастаан  сэмсиибит.  Олоҥхону,  остуоруйаны, сэһэни  уонна  номоҕу,  аны  өй-санаа  эрэ  күүркэйиитин  эбэтэр  талба талаан  дарбатыытын  эрэ  быһыытынан  ылыммаппыт,  быһата, астыммаппыт.  Норуот  олорбут  олоҕун,  истибит  түгэннэрин  уунар ундаардарыгар,  дохсун  дуорааннарыгар  тирэҕирэр,  силис,  симэһин тардар  төрүттэригэр  итэҕэйэр  буоллубут.

Ити  өйдөбүлү  тутуһан  өрдөөҕү  өбүгэлэрбит  айбыт  үһүйээннэрин салгыы  үөрэтэбит.  Кини  норуот  айымньытын  араас  көрүҥнэригэр өтөн,  инэн  киирбитин  чинчийэ  сатыыбыт”.

К.Д. Уткин).

  1. Дуораан.

Былыыр былыр бу Дьөҥкүүдэ түбэтэ кута бадараан эрдэҕинэ, буор балыксыт Дуораан диэн оҕонньор олорбут. Кини күһүн кыталыктары кытта кыталык буолан Хоро дойдутугар кыстаан кэлэрэ үһү. (Дьөҥкүүдэҕэ бастаан кимнээх олохсуйбуттарыгар үһүйээнтэн).

Барҕа эбэ устар сирин уларытан атын сиринэн Бүлүү эбэҕэ түһэр буолбута. Барҕа эбэ уонна Бүлүү өрүс урут холбоһор сирдэригэр устата туората биллибэт киэҥ байҕал баар буолбута. Билигин тус туһунан сытар Дьөҥкүүдэ, Муоһааны, Ат уоппут, Бөргөмдөлөр, Дьүүктэ, Арыылаах, Акана өттүгэр Ойбон эбэ, Атах, Хоту Бэрэ, Арҕаа эбэ, Уккаачаак, Мииһээн, Тибилийээн,  уонна да атыттар бары биир күдьүс этилэр, сорох сиринэн арыы, бадараан, дулҕа баара.

Хаар быһыта сиэһэн, чалбах тахсыбытын кэннэ икки кыталык кэлбитэ. Атын туруйалар курдук, ыал буолбуттарын уруйдуур кылыһахтаах ырыалара, күнү көрсөр үҥкүүлэрэ кураанах турбут дойдуну сэргэхсэппиттэрэ. Атыыр кыталык баһын үөһэ быраҕан, кынаттарын саратан, доҕорун тула үҥкүүлээн тэйэрэ. Доҕоро кынатын холбуу тутан тэҥҥэ ыллаһара. Өрө ыстанан тахса, тахса, дьиэрэҥкэйдии ойоннор, бэйэ бэйэлэригэр тоҥхонноһон, уйа туттар сир талбыттара.  Кыталык үҥкүүтүн дьоллоох эрэ дьон көрөр дииллэрэ. Үйэлээх саастарын тухары бииргэ буолалларын туоһутун, ыллаан, үҥкүүлээн бигэргэппиттэрэ.

Бадараан ортотугар, үс-түөрт тутум дириҥнээх ыраас ууга, тула өттүттэн ыраах көстүүлээх сири талан, харыс үрдүктээх уйа оҥустубуттара. Манчаары отун үргээн, дэлби тэпсэн, иккиэн кыһанан үйэлээх гына уйаларын оҥустубуттара. Сотору, сотору сытан көрөн, сөп буолла диэн, түүлэрин үргэнэн ортотугар оҥхойго тэлгэппиттэрэ. Үс хонук араастаах, икки бороҥ сымыыты солбуһа баттаан оҕолоро тахсыбыта. Бороохтуйан баран, аһылыгар топпокко, улахан оҕолоро кыратын уйатыттан үүрэн кэбиспитэ.

Кыталык киһиттэн туора туттар, киһи кэллэҕинэ уйатын, оҕотун да быраҕан барар. Ол иһин кыталык төрүүр сиригэр сахалар чугаһаабаттар этэ. Дьөҥкүүдэ эбэ бадарааныгар ол кэмҥэ, буор балыксыт Дуораан оҕонньор олорбута. Үрүҥ түнэ таҥастаах Дуораан оҕонньор ыллаан, туойан бардаҕына айылҕа иһийэрэ, долгуннар чуумпураллара, тыал тохтуура. Хомуска, кырыымпаҕа кыталыктары кытта тэҥҥэ ыллаһара. Дьөҥкүүдэ эбэ иччитэ күндү балыгынан күндүлүүрэ.

Кыталыктар соҕотох оҕонньорго үөрэнэн кыһаммат буолбуттара, эбэтэр эмиэ соҕотох кыталык дииллэрэ дуу. Дуораан хас сылтан манна олорорун ким да билбэт этэ. Бадараан дойдута буолан, от оттуурга да, сылгы мэччитэргэ, таба иитэргэ туһата суох, сииктээх буолан сайынын кумаар, бырдах дойдута этэ. Алгыс этэн дулҕа быыһынан туос тыытынан устан тиийэн, быраҕыллыбыт кыталык оҕотун тутан ылбыта. Уонна өтөҕөр таһааран, сайыны быһа күөнэҕинэн, бөттөк отунан аһаппыта.  Күһүн улааппыт кыталык оҕото оҕонньору батыһа сылдьар буолбута. Уйалаах кыталыктар ааһан иһэр кыталыктарга кыттыһан соҕуруу кыһын кэлбэт сиригэр кыстыы көппүттэрэ.

Подписывайтесь на наш аккаунт в INSTAGRAM!

Балаҕанын дүлүҥүнэн баттатан, хаппыт балык ыһыктанан, кыталыгын оҕотун сирдээн, Дуораан соҕуруу Хоро сиригэр барбыта. Күһүҥҥү улахан тымныыларга Дьугдуур сис хайаларын, Ааттаммат дабаанын аартыгын анныгар сэниэтэ эстэн олордоҕуна, хобо тыаһа холугураан табалаахтар тиийэн кэлбиттэрэ. Кулуһун оттон, күөс күөстээбитинэн барбыттара.  Дуораан хаһан да маннык быстарбытын өйдүү илигэ. Кыталыгын оҕото ханна барбытын да өйдөөбөккө олороро. Ыһыга бүппүтэ, аара тугу булбутунан үллэстэн үссэнэн иһэллэрэ. Кыталык оҕотун көрдүгүт дуо – диэн ыйыппыта. Кини сирдээн аҕалла диэбиттэрэ табалаахтар. Буурҕа кэлэн иһэр ол иннинэ хайаттан тэйээри табаларбыт үөрүн сылгылыы сырыттахпытына, соҕотох кыталык оҕото көтөн кэлэн, аттыбытыгар түһэн айманан бу диэки көтө – көтө ыҥырар курдук буолла. Уучахпытыгар олорон манна кэллибит. Уолаттар табаларын хомуйа бардылар. Күөс буһуута таба үөрүн үүрэн уолаттар кэллилэр. Кинилэри кытары кыталык оҕото көтөн кэлэн, Дуорааҥҥа бэйэтин тылынан тугу эрэ кэпсээтэ.

Түргэннник үөл хаба түһээт, уучахтары миинньэн үөһээ дабайдылар, сорох сиргэ сатыылаан, Үөһээ тахсан, хайа иччитигэр бэлэхтэрин салама, тииҥ тириитэ, хаалардылар. Түһэр, тахсардааҕар өссө эрэйдээх да буоллар, айаҥҥа үөрүйэх буолан этэҥҥэ түстүлэр. Аллараа хайаттан саҥа тэйэн истэхтэринэ кинилэри куоттарбытыттан, хомойбут курдук, буурҕа ытылла түстэ. Буурҕа уораана бэл үрдүк хайалары уҥуордаан, соҕуруу эмиэ билиннэ, туох да көстүбэт гына, хаар түһэн барда. Тордох туруора охсон, сылайбыт табаларын мэчитэ ыыттылар. Кыталык оҕото Дуорааны батыһан тордоххо киирдэ. Ирэн хорон баран, Дорҕоон хомуска оонньообутугар тоҥхоҥноон, кынаттарын саратан үҥкүүлүүрдүү туттан үөрүүнү аҕалла.

Өр сыл устата Чаара оҕонньор оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ, Ааттаммат дабаан иччитэ буолан олорбуттара. Тоҕоостоох сирдэргэ айанньыттарга анаан үүтээннэри туппуттара. Симии көмүлүөк оһоххо анаан хаппыт мас бэлэмнээн хааллараллара, хаппыт эт, балык, от аһылык, кутуйах тыыппатын курдук сөбүргэнэҕэ ыйанара. Наара орон үрдүнэн имиллибит таба тириитэ ыалдьыты күүтэн, түүрүллэн баран ыйанара.

Хас быстарбыт айанньыт, үүтээни булан быыһаммытын ааҕан ситэр биллибэт. Кинилэр махталларынан, алгыстарынан билиҥҥэ дылы Чаара удьуордара чөллөөх олороллор.

Хоро сирин Дьааҥсы эбэтин бадарааннарыгар былыр, былыргыттан кыталыктар кыстыыллар. Хаан эбэ Дьааҥсыны кытта холбоһор сирдэрин таһыгар Дуораан оҕонньор кыталыгын оҕотун хаалларбыта. Уон сыл  көтүппэккэ, саҥа сымыыттан тахсан баран  быраҕыллыбыт кыталык оҕолорун сирдээн,  Хоро сиригэр кыстыкка тиэрдибитэ.

Асчыт Сиинэ хонуктуур дьиэтигэр, кырдьаҕас Дуораан сыккырыыр эрэ тыына киирбитэ. Кырдьаҕаһы аһынан, босхо хоннорбуттара, аһаппыттара. Дуораан оҕонньор арыый бэтэх кэлэн, сэниэлэнэн хомуһун хостоон оонньоон барбыта. Хомус симик дорҕооно диэрэйдэн диэрэйэн, аттынааҕы сылдьар дьону абылаан, чуумпуран олорон истибиттэрэ. Кыталыктыы кыҥкынаппытыгар, ааһан иһэр кыталыктартан биир араҕас дьүһүннээх кыталык оҕото эргийэн кэлэн, Дуораан иннигэр түһэн үҥкүүлээн барбыта. Сыл аҥара Дуораан дьону саататан, кыталыгын оҕотун ыҥыран үҥкүүлэтэрэ. Ону көрөөрү Сиинэ хонуктур дьиэтигэр дьон сылдьара элбээн, харчы киирэрэ үксээбитэ. Уон сыл устата Дуораан оҕонньор, быйылгы саҥа төрөөбүт кыталык оҕотун кыстыгар илдьэн баран Сиинэгэ сынньанан баран саас атыыһыттары кытта төннөрө. Хоро сиригэр айан көтөрдөрүн кытта барсан, кыстаан баран төннөр оҕонньоттор тустарынан билиҥҥэ дылы үһүйээннэргэ кэпсэнэр.

Уон сыл устата Асчыт Сиинэ хонуктуур дьиэтэ улаханнык байбыта. Дуораан кэлбэтэҕэ үһүс сылыгар, 223 сыллаахха Асчыт Сиинэ  Араҕас туруйаҕа анаан Башня туппута. Манна Дуорааны, кини кыталыгын оҕото үҥкүүлүү сылдьарын уруһуйдаан оҥорбуттара. Бу башня үйэлэр тухары эргэрдэҕинэ саҥаттан оҥороллор. Билигин Эриэн үөн хайатыгар турар. Улахан куорат бэлиэтинэн ааҕыллар. Хоро сиригэр аан бастаан тутуллубут башня аатын ылар. Киниэхэ анаан хоһоонньуттар хоһоон суруйаллар, ырыаһыттар ырыа айаллар, уруһуйдьуттар уруһуйдууллар, уус тарбахтаахтар чочуйан оонньуурдары оҥороллор.

Дьөҥкүүдэ эбэҕэ кыталыктар аан бастаан кэлбиттэрэ алта сыл кэнниттэн, оҕолоро ыал буолан эргиллэн кэлэн, уйа тутталлара сылтан сыл элбээн испитэ. Кыталыктар оҕолоро бэйэлэрин аҥардарын алта сыл көрдүүллэр. Куоластара сөп түбэһэр буоллаҕына холбоһоллор. Саҥа уйа туттааччылар биирдии эрэ сымыыты сымыыттыыллара. Ол да буоллар уйалаах кыталык ахсаана эбилиннэҕин ахсын, сылтан сыл Дьөҥкүүдэ кыталыктарын үөрдэрэ хаҥаан испитэ.

Айыы аймахтара ыһыах ыһалларыгар Дуораан алгыстаатаҕына, үөһээ халлаантан кыталыктар түһэн үҥкүүлээн ааһаллара. Оннук сыл быйаҥнаах буолара. Уһун кураан дьыллар кэлэн, бадарааннар кууран, күөллэр тус туһунан барыахтарыгар дылы Дьөҥкүүдэ эбэҕэ кыталыктар төрөөн ууһаан олорбуттара. Айыы көтөрүн төрүүр ууһуур кэмигэр ким да уйаҕа чугаһаабат этэ. Айыы Умсуур Удаҕан – Кыталык кыыл буолан Дьылҕа Тойон сэргэтин харабыллыыра. Айыы кыргыттара кыталык буолан сиргэ түһэн үҥкүүлээн үтүө олоҕу уруйдууллара.

Ким эмит алҕаска кыталыгы өлөрдөҕүнэ, үүт маҥан аты кэрэх оҥорон алгыстанан ыраастаналлара.

Билигин даҕаны кыталыктар Дьөҥкүүдэ эбэҕэ кэлэн тохтоон ааһаллар.

Скачать (DOC, 198KB)

Легенды Китая. 210 год. Китай. Хубэй.

Корчме Сина пришёл поесть старик, который был таким старым и жалким, что хозяин не посмел взять с него денег. Старик пробыл там полгода, в благодарность Сину за его гостеприимство он нарисовал на стене журавля с помощью апельсиновой корки. Стоило только вынуть старику хомус и играть в нем, как прилетел желтый журавль, молодой стерх, и начинал танцевать. Столь необычная птица стала привлекать внимание людей, и дела в корчме наладились. Десять лет старик Дуораан снова и снова приходил к Сину на зиму, со своими стерхами танцорами. Посетителей корчме увеличилась, благосостояние Сина росла каждым годом.

Подписывайтесь на наш аккаунт в INSTAGRAM!

223 году, через три года после исчезновение старика Дуораан,  Син же в благодарность за такое чудо решил построить Башню жёлтого журавля.

Башня жёлтого журавля, расположенная на Змеиной горе, считается символом китайского города Ухань. Ей посвящают стихи, художники рисуют её в своих картинах, а сувениры с изображением башни можно встретить буквально на каждом шагу. Башня жёлтого журавля, которую нередко называют «первой башней Поднебесной», входит в число трёх знаменитых башен южного Китая. И за свою почти 1800-летнюю историю это сооружение пережило многочисленные перестройки, разрушения и восстановления.

Поэт Цуй Хао (704?-754) посвятил Хуанхэлоу замечательные стихи:

Давно тот старец улетел на желтом журавле.

Осталась в память прежних дел лишь башня Хуанхэ.

Журавль скрылся навсегда и не вернется вновь;

Плывет по небу череда извечных облаков.

И ясно виден вдалеке Ханьян, в кругу дубрав;

Среди реки на островке — цветенье диких трав.

Темнеет. Где же дом родной? Я вглядываюсь в даль…

Туман ложится на водой, растет в душе печаль.

(перевод с древнекитайского Бориса Мещерякова)

Хубэй, самый густонаселенный город в Центральном Китае. Он расположен в восточной части равнины Цзянхань, в месте впадения реки Ханьхэ в Янцзы. Только там зимуют стерхи.

Один комментарий к статье: “Дьөҥкүүдэ үһүйээннэрэ.

  1. Pingback: Дьөҥкүүдэ үһүйээннэрэ. 4. Һаалгаат ааттаах улуу ойууна. – Якутия. Образ будущего

Оставить комментарий

Войти с помощью: