Skip to content

АНОНС

Открылся   YouTube канал Тубсааны 

Аар Айыы дьоно

От редакции: мы продолжаем серию публикаций нашего постоянного автора, краеведа А.Александрова – Сахса Тар.

 

Специально для интернет-портала “Якутия. Образ будущего”.

Сахса Тар (Республика Саха, Нюрбинский улус, г. Нюрба)
Муус устар 2021 сыл.
Аан дойду айыллан үөскээн, тыынар тыыннаах, үөн көйүүр, хамныыр харамай олороругар сөптөөх чолбонунан, Күн тула эргийэ сылдьар Сир буолбута. Уолан баранар уулаах, охтон баранар мастаах орто дойдум олохтоохторо буолбуттара.
Үөһээ Үрдүк халлааҥҥа Айыылар олохсуйбуттар. Орто дойдуга араас харамайдар, киһи хараҕар көстүбэт кыра эттиктэр, үөннэр көйүүрдэр тыһыынчаннан сылларга сири бас билэн олорбуттара. Уу кээмэйэ аччаан, хонууга тахсан олохсуйааччылар элбээн барбыттара. Билигин да баҕа аан бастаан ууга искэхтэн тахсар, онтон биирдэ хонууга, бадарааҥҥа тахсан олорор. Айылҕа уларыйдаҕын ахсын, олох эмиэ уларыйар. Искэхтэн, сымыыттан тахсааччылартан ураты, тыыннаах оҕоннон төрүүр харамайдар элбээн барбыттара.
Аллараа дойдуга Адьарай бииһин ууһа олохсуйбут. Бу үс дойдуну Аал Луук мас ситимнээн турар эбит.
Тымныы үйэтэ саҕаламмытыгар, мэйиитин үлэтэ үксээн киһи диэн харамай баар буолбута. Туттар мал, таҥнар таҥас, иттэр уот наадыйыллар кэмэ кэлэн айылҕаттан көрдөһүү, алгыстаныы баар буолбута. Ийэ уустарын салайар удаҕаннар баар буолбуттара. Айылҕаттан дьоҕурдаах, сэрэйэн инникини өтө көрөөччүлэр араас буолаары турар быһылааннартан, алдьархайтан сэрэнэллэригэр, бэлэмнэнэллэригэр, куоталларыгар сирдииллэрэ. Анаан туран инникини билэ сатаан халлааҥҥа сулустар эргийиилэрин маныыллара. Дьоҕурдаахтарга, урукку кэмҥэ буолан ааспыты тириэрдэр, кэпсиир, үөрэтэр буолбуттара.
Айылҕа күүстэрин туһанар кыахтаах удаҕаттар, ойууннар баар буолбуттара. Кинилэр бэйэлэрин хаан аймахтарын харыстыыллара, көмүскүүллэрэ. Күнүһү түүн, кыһыны сайын солбуйарын кэтээн көрөн, эрдэттэн ааҕан суоттаан, дьыл саҕаланарыгар, тымныыны этэҥҥэ кыстаан туоруурга хаһаанар буолбуттара. Ону сөпкө ааҕарга халлаан бөлөх сулустарын хамсааһыннарын кэтээн көрүүлэрэ туһалаабыта. Тыйыс тымныылаах дойдуга төрөөбүт, үөскээбит буоланнар, бултаан эрэ аһаан олорбокко сүөһү иитиннэхтэринэ биирдэ аччыктыыр кыһалҕата аҕыйыырын өйдөөбүттэрэ. Айылҕа буккуллан тымныы күүһүрбүтүгэр, эр дьон дьаһайар буолбуттара. Улахан кыахтаах эр киһи тула мусталлара. Элбэх оҕолоох, булчуттаах дьиэ кэргэн этэҥҥэ олорор кэмэ кэлэн ааспыта. Кылгас кэмнээх сайыҥҥы кэмҥэ иитэр сүөһүлэригэр кыстыыр отторун бэлэмниир буолбуттара. Онтон ыла кыстык дьиэ оҥостор буолбуттара. Биир сиргэ элбэх ыал кыстыыра ыарахан буолан алаастарынан тарҕаһан олороллоро.
Атын көһө сылдьар биистэртэн Айыы Аймаҕын уратыта Айыылар анаан биэрбит хороҕор муостаах табалара, ынаҕар истээх ынахтара, сыспай сиэллээх сылгылара буолар. Таастан тимири уулларан туттар сэп оҥостор уустардаах буолан, атын биистэрдээҕэр баайдык тоттук олорбуттара.
Күн саамай уһуур кэмигэр Үөһээ дойдуга олохтоох Айыыларга сүгүрүйэн ыһыах ыһаллара. Алгыс оҥороллоро, сир дойду иччилэрин, аал уот нөҥүө үрүҥ аһынан айах туталлара. Айыылары кытта ситиминэн Айыы ойууннара этилэр. Кинилэр үрүҥ күн көрөн турар кэмигэр эрэ алгыс оҥороллоро. Саҥа ыал уруутугар, оҕо төрөөтөҕүнэ эмиэ малааһын алгыһын оҥороллоро. Күһүн от мас хагдарыйыыта, кыһыҥҥыҥа бэлэмнээн, халлааҥҥа Дьыл оҕуһа көстөн кэллэҕинэ эмиэ ыһыах ыһаллара. Бу кэмҥэ кыһыҥҥыга бэлэмнэнии күүстэх үлэтин кэннэ, үксүн кэргэн кэпсэтии, ыал буолуу сиэрэ туома саҕаланара.
Үрдүк Мэҥэ халлааҥҥа олорор уон икки Айыылар бары орто дойду олохтоохторо чэчирии сайдалларын туһугар көмөлөһөллөрө.
Аар Айыыттан айдарыылаахтар ахсааннара элбээн, билиилэрэ-көрүүлэрэ үксээн киэҥ сиринэн тарҕаммыттара. Тарҕанан олорор сирдэрэ Барҕа эбэттэн Кыраайтан саҕаланан нөҥүө кыраайа Хара муораҕа тиийэн Кырыы Татаардара дэммиттэрэ. Дойдуларын аата ТАРТАРИЯ диэнинэн билигин биллэр. Сахалыы сөпкө аахтахха Аар Айыыттан төрүттээхтэр – Төрүт Аар Айыы -ТөрүтАарАйыы. (Потомки Ариев). Манна киирэллэр Сахалар – Ураанхайдар, Үрүҥ Татаардар, Хара Татаардар, Крым Татаардара, Башкирдар, Казахтар, Кыргыыстар, Монголлар, Буряттар, Алтайдар, Узбектар, Персиялар.
Үрүҥ Татаардартан үөскээбит Белорустар, Кырыы Татаардарыттан үөскээбит Украинецтар, Хара Татаардартан үөскээбит нууччалар.
Араас үйэлэргэ улахан империялар үөскээн ааспыттара. Араас омук барыта буккуллан ааспыта. Аар Айыы итэҕэлиттэн арахсан халлааҥҥа сүгүрүйүү Таҥара – Тэнгри, Таҥара уолаттарыгар Иис-Уус Киристиэс, Буудда, Ислам (Магомет) итэҕэллэрин араас көрүҥэ тарҕаммыта.
Араас атын итэҕэл баар буолуоҕуттан түҥ былыргы Айыы итэҕэлэ умнуллан, өссө сороҕор күөмчүлэнэн, үтүрүллэн, бобуллан барбыта. Аар Айыы итэҕэлин сүрүн соруга Айылҕаны алдьаппакка, харыстаан сыһыаннаһыы эбит буоллаҕына, кэлин үөскээбит итэҕэллэр аналлара баай дьон өссө байарын, дьадьаҥы өссө дьадьайарын туһугар аналлаах итэҕэллэр. Атын итэҕэллэргэ киһи аймах Таҥара кулута дэнэр эбит. Итэҕэлтэн сылтаан элбэх сэриилэр буолбуттара.
Аар Айыыга сүгүрүйээччилэр билигин онон манан быстан хаалбыттар. Индияҕа баар Аар Айыы аймахтара онно олохтоох дьон итэҕэлин кытта буккуспут. Үрдүк мэҥэ халлааҥҥа олорор Айыылары кытта холбуу, сиргэ баар иччилэри тэҥнээн кэбиспиттэр.
Персияҕа баар Айыы аймаҕын анаан туран сойуолааннар билигин хас да туһунан судаарыстыба баар Сир Ийэ, Иирээн, Иирээки дойдулара дэнэллэр.
Саха сиригэр Аар Айыы итэҕэлин 1696 сыллаахха Арсеньев бойобуода боппута. Ону кытта уурунуу суругу, бичиги үөрэтээһин, айыы ойууннарын уһуйаана бобуллубуттара. Айыы ойууттара, отоһуттар, эмчиттэр туттар ньымалара умнуллан хаалбакка билигин тиийэн кэлбитэ, төһө да бобуу баарын үрдүнэн туһалаах буолан ордон хаалбытын туоһулуур. Манна Барҕа эбэҕэ (билигин Марха өрүс) олохтоох Дьаархан аҕатын ууһа 1771 сыллаахха дылы хаһаактары бэйэтин сиригэр уотугар киллэрбэккэ олорбута улахан көмөнү оҥорбут. Аан бастаан кэлэн чинчийбит айанньыттар, Бүлүү өрүскэ, Барҕа эбэҕэ бэйэлэрин Айыылартан төрүттээхпит диир дьикти аҕа ууһа баар диэн суруйбуттар.
Бүлүү эбэ тиһэх Айыы ойууннарын итэҕэллэрин түмэн Кондаков Владимир Алексеевич бар дьонугар саҥалыы тыыннаан тилиннэрбитэ.
Индияҕа Веди, Сирияга Асведи диэн аатынан Аар Айыыттан төрүттээхтэр алгыстара суруллубут былыргы кинигэлэрэ Сакралыы ааҕыллар. Манна былыргы өйдөммөт тыллар баар буоланнар Айыылары уонна иччилэри барыларын холбуу ааҕаллар эбит. Сахалар уон икки араас Айыыттан төрүттээхпит диэн ааҕынар буоллахтарына атын түүр омуктар тоҕус араас Айыы (Гении) баарын ааҕалларын бурят маҥнайгы ученайа Доржи Банзаров бэлиэтиир.
Сахалартан ураты уон икки Айыылары билинэр Персия дойдута этэ. Билигин былыргы Персия оннугар Сирия (Сир Ийэ), Иран (Иирээн), Ирак (Иирээки) дойдулара бааллар. Ислам сайдыбыт дойдулара буолаллар.
Үрүҥ Айыы Тойон (Аар Тойон) тохсус халлааҥҥа олорор Аан дойдуну кини айбыт,
Одун Хаан Айыы (Одун биис), Чыҥыс Хаан Айыы ахсыс халлааҥҥа олороллор,
Дьылҕа Хаан, Билгэ Хаан, Таҥха Хаан – сэттис халлааҥҥа олороллор, Улуу Тойон (Хара Суор Тойон) –ойууннар төрдүлэрэ уонна суордар аҕалара алтыс халлааҥҥа олорор.
Хомпоруун Хотой Айыы бэһис халлааҥҥа олорор,
Сүҥ Дьааһын Айыы (Сүҥ Хаан, Сүҥкэн Эрэли) төрдүс халлааҥҥа олорор,
Дьөһөгөй Айыы (Күрүө Дьөһөгөй Тойон) үһүс халлааҥҥа олорор,
Иһэгэй Иэйиэхсит (Эдьэн Иэйиэхсит) иккис халлааҥҥа олорор таптал айыыта,
Ахтар Айыыһыт бастакы халлаан илин өттүгэр олорор.
Киһи үс куттан турар. Ийэ кут – төрөппүттэриттэн бэриллэр итэҕэлиҥ, сайдыыҥ. Буор кут – этиҥ сииниҥ, уҥуоҕуҥ арҕаһын. Салгын кут айыылартан, төрүттэргиттэн кэлэр кутуҥ – өйүҥ, дьоҕуруҥ (генетический код). Үс куту сүр холбоон Айыы киһитэ үөскээн төрөөн айыллан күн сиригэр кэлэр эбит. Үс куту кытта сүрү холбоотоххо кириэс курдук тахсан кэлэр. Маны былыргы сахалар сүрэх диэн ааттыыллар. Христианство кэлиэн иннинэ киэҥник тарҕаммыт киэргэл. Ортотугар тиириллибит Христоһа суох буолар. Сүрүн сүтэрбит, сүрэ тостубут киһи ийэ кута эрэ хаалар уонна кулут буолар. Ийэкут – Йэкут – Якут дэнэр. Ийэ кута бардаҕына киһи өлөр. Салгын кута бардаҕына киһи ыалдьар. Буор кут – уҥуоҕуҥ, этиҥ хааныҥ. Өллөххүнэ буор куткун харайаллар.
Орто дойду олохтоохторугар Аллараа дойду албыннара, Үөһээ дойду үргүөрдэрэ араастык дьайаллар эбит. Айыы киһитэ буоларын туһугар Айыы ойууннара алгыстаан, иччилэри кытта иллэһинэртээн ыйан биэрэр эбит.
Үөһээ ааттаммыт айыылар ити таһынан бэйэлэрэ көмөлөһөөччүлээх буолаллар эбит. Одун Хаан оҥоһуутун, Чыҥыс Хаан ыйааҕын, Дьылҕа Тойон дьылҕалааһынын, куйаар кистэлэҥин, Уһун Дьурантаайы Суруксут аҕыс кырыылаах уһун тааска көмүс суругунан суруйар буолар эбит.
Күн Күбэй Хотун – Үрүҥ Аар Тойон кэргэнэ, Буус Далкын хотун – Улуу Тойон кэргэнэ.
Аллараа дойду аҕыс араас уустарыттан биирдэстэринэн Кытай Бахсы буолар. Киниттэн тимир уустара үөскээбиттэр.
Атын түүрдэргэ аллараа дойдуларыгар Өлүү, Адьарай бииһэ, Албын, Көлдьүн, Бухар Додор, Бухар Дабар, Арсан Дуолай олороллор.
Аны аллараа дойдуну үөһээ алтыс халлааҥҥа олоро Улуу Тойон дьаһайар. Үс дойду барыта бэйэ бэйэлэрин кытта Аал Луук Маһынан силбэһэн туралларын биир туоһута буолар.
Атын түүрдэргэ тоҕус халлааннаахтар диэн этэн турабын. Ону тэҥэ Айыылара эмиэ тоҕус.
Бу тоҕус биһиги галактикабыт аҕыс планетатыгар толору сөп түбэһэр эбит. Тохсус халлаан Үрүҥ Аар Тойон күн. Кинини тула аҕыс планета Мэндэҥэ (Меркурий) – Ахтар Айыыһыт олорор, Дьэллэҥэ (Венера) –Ээдьээн Иэйэхсит олорор, Сир – Дьөһөгөй Айыы уонна кини аймахтара олороллор, Кураан чолбоно (Марс) – Айыы Хаан олорор, Хатааһын чолбоно (Юпитер) – Тойон Айыы олорор, Сэндэли (Сатурн) – Улуу Суорун олорор, Аан Дьааһын (Уран) Дьылҕа, Нептун – Одун Хаан.
Мин, Кондаков Владимир Алексеевичтан, тоҕус халлаан, тоҕус Айыы диир этиҥ дии, тоҕо уон икки Айыы тоҕус халлааҥҥа олорор диэн буолла – диэн ыйыппыппар. Билэриҥ элбээтэҕин ахсын, билбэтиҥ элбээн иһэр. Урут оннук кээмэйгэ, сылдьыбыт буоллахпыт дии. Билигин билиибит үрдээн иһэр буоллаҕа.
Кэлин илдьириппиппит. Тоҕус халлаан биһиги галактикабыт- Млечный Путь иһинээҕи планеталар. Онус халлаан Туманность Андромеды, уон биирис халлаан Магелланова Туманность, уон иккис халлаан Треугольная галактика. Ити үс Галактика биһиэхэ саамай чугас галактикалар. Галактика ахсаана билигин элбии турар. Бэйэ бэйэлэригэр дьайаллара чуолкайдаммыта. Сахалар сорохторо бэйэлэрин Марс планетаттан кэлбит дьон аймахтарынан ааҕыналлар эбит. Ол курдук Күҥҥэ саамай чугас сытар, Сириус сулустан кэлбит дьону төрүттэринэн ааҕынааччылар сир үрдүгэр эмиэ бааллар.
Авест суругар сиргэ биэс раса баарыттан, түөрдэ атын сулустартан кэлбиттэртэн төрүттээхтэр диэн баар.
Аар Айыы итэҕэлэ айылҕаны харыстыырга аналлаах. Туох баар хамныыр харамай салгын куттан уонна буор куттан турар дэнэр. Хамнаабат эттиктэр бары иччилээхтэр. Индияҕа баар Ведигэ суруллубут иччилэри, айыылары ахсааннарын 3000 диэн аахпыттар этэ.
Сахаларга Байанайы 11 бырааттыылар дэнэр. Уот иччитин сорохтор 3, сорохтор 7 дииллэр эбит. Байанай, Уот иччитэ атыттарга эмиэ хастар да. Үс араас уоту биһиги туһанабыт. Халлаан уота – чаҕылҕантан саҕаланар, орто дойду уота – киһи бэйэтэ саҕан ылар уота, сир анныттан тахсар вулкан уота.
Айыы ойууннара ханнык Айыыттан көрдөһөллөрүттэн көрөн араас кыырыыны, алгыһы оҥороллоро. Сиэрэ туома барыта атын буолара.
Ойууннартан кыырыыларын суруйууннан былыр бастакы үөрэхтээхтэртэн саҕалаан, Советскай Союз саҕана эмиэ суруйбуттара. Сахалар итэҕэллэрэ Үрүҥ – Хара ойуун язычество диэн Трощанскай суруйбута. Мин ити үлэтин ылан көрбүтүм, бурят маҥнайгы ученайа Доржи Банзаров научнай үлэтигэр олоҕуран суруйбут этэ. Черная вера монголов эмиэ ылан аахпытым, онно сахаларга сыһыаннааҕы суруйбатах этэ, былыргы монголлар итэҕэллэрин ырыппыт этэ. Будда киириэн иннинээҕини. Үөһээ ахтан ааспытым курдук монголлар Айыылара (Гении), абааһылара (Демоны) майгыннаһар өттө баар, ол гынан баран саха өйүгэр баппат өйдөбүллэр эмиэ бааллар. Трощанскайы Кулаковскай утарбыт этэ, сыыһа суруйбут диэн.
Атеизм и религия, Научный коммунизм диэн предметтэргэ Аан дойду тарҕаммыт итэҕэллэрин илдьиритэн үөрэтэллэрэ. Онтон интэриэһиргээн Библияны, Кораны кытта билсиспитим. Иккиэн майгыннаһар өрүттэрэ элбэх. Биир кинигэни ааҕан баран изложения суруйбуттарын курдук. Аны сулустар хамсыылларын, күн өлүүтүн кытта сыллара сөп түбэспэтэ элбэх. Наһаа элбэх сыыһалааҕын астрономияны үөрэппит дьон бэлиэтииллэр эбит.
Буудданы научнай үлэлэргэ Аар Айыы итэҕэлин утары анаан айыллыбыт итэҕэл диэн суруйбуттарын ааҕан аһарбытым. Джунгарии государствотын хайдах ыһабыт диэн толкуйдаан баран, итэҕэллэрин ыстахпытына биирдэ Аар Айыы Дьонун государствотын кыайыахпытын сөп диэн Китайдар суруктарын Доржи Банзаров холобур аҕалар. Мессионердарын ааттара эмиэ баара саамай өр ситиһиилээхтик үлэлээбит миссионер аата Бандит диэн этэ.
Түүрдэри кыайарга эмиэ кытайдар толкуйдаан Күөх түүрдэр тустарынан былыргы суругу буллубут диэн сурах ыыппыттар. Күөх түүрдэр Бөрө оҕолоро эбит диэбиттэр. Ол суруйбуттара фальшивка буолбутун бу соторутааҕыта дакаастаабыттара. Ону билигин да түүрдэр бөрө сыдьааннарабыт дии сылдьаллар.
Билигин саха итэҕэлин биһиги эрэ билэбит диир дьон элбээтэ. Бары майгыннаһар өттүлэрэ Айылҕаны харыстааһын, киһи киһитэ буолалларыгар оҕону эрдэттэн иитии, Үрүҥ күҥҥэ анаан алгыстаныы буолар. Араастарыгар Айыыларын, халлааннарын ахсаана, ханна хайдах алгыс ыытар ньымалара буолар эбит. Государственнай регистрацияны Таҥара итэҕэлэ уонна Айыы итэҕэлэ ааспыттар.
Сахалар Аар Айыыларыгар араастаһалларын туһунан маҥнайгы чинчийээччилэр эмиэ бэлиэтээн ааспыттар эбит. Бүлүү өрүскэ олорооччуларга маннык ураты баар диэн билинэллэр эбит.
Мин бэйэм санаабар, олохтоох сахалартан ураты, кэлии дьон бэйэлэрин итэҕэллэрин илдьэ кэлбиттэрин түмүгэр билиҥҥээҥҥэ дылы итинник арахсыы баар быһыылаах. Бары биир итэҕэли тула мустуохпутугар дылы итинник колония буолан олоруохпут. Дотационнай Республика аатыран, кэлии дьонунан дьаһаллан, сирбит баайын хостоон, айылҕабытын буорту гыммыттарын курдук салгыы буортулаан.
Итэҕэл түҥ былыргытынан буолбакка сайдыы кэминэн аныгылыы кэмҥэ сөп түбэһэн сайдан иһэрэ сөптөөх буоллаҕа дии. Онон бары саха сирин итэҕэллэрэ мустан сүнньүн булан сомоҕолоһуохха наада. Православнай итэҕэллээхтэр дьэ кэлэн сир төгүрүк эбит диэн билиннилэр дии. Дьиҥинэн мусульманнар, православнайдар, бууддага үҥээччилэр Таҥара уолаттарыгар итэҕэйээччи таҥара кулуттара буоллахтара дии, онтон биһиги Аар Айыы аймахтара буоллахпыт. Сомоҕотто сахалар манна үөскээбиттэрэ диэн этиитин кэнники археологическай хаһыылар генетикаларын түмүгэ дакаастаата. Онон Арийдар тобохторо буоларбыт чуолкайданна.
Ырыа аҕатын кырдьаҕаһа, мин хос эһэм Чыкыйа Ойуун уһуйаанын амбаара 1967 сыллаахха Акана Наймыкытыгар сууллубута, онно ыһыллыбыт чорооннору, иһиттэри күргэ тута сылдьар дьон үллэстибиттэр. Ыһыахха туттар сорох тэрилин абаҕам Александров Николай Николаевич биир ат ыҥырдарга сөптөөҕү Хатыҥ Сыһыыга 1945 сыллаахха Кыайыы ыһыаҕар киллэрбит. Ону мас иһиттэри ойуута үчүгэйин сөбүлээн дьон үллэстибитэ – диэн эдьиийим Татиина хомойор. Сороҕо Ксенофонт Уткин харайан Ньурбатааҕы музейга турар.
Айыы Ойууна Чыкыйа Өлөксөөндүр ыһыах алгыһын, ыал буолар алгыһы, байанай, ынахсыт барытын толору оҥорор үһү. Мин дүҥүрдэммэккэ үрүҥ таҥастаах, үрүҥ дэйбиирдээх алгыс оҥорор этэ, диэн кэпсииллэрин истибитим. Ону норуот эмчитэ, Үрдүкү категориялаах алгысчыт Иннокентьева Алиса Михайловна, дүҥүрү мэнээк туттубаттар, күнүс күн күүһүн туһанан, аал уоту аһатан, алгыстыыллар диэбитэ.
Александр аҕата Ырыа Ботунуос (Моисей Иванович) Саха сирин барытын кэрийбит киһи. Сааһыран баран уола Александры кытта дойдутугар төннүбүт. Ырыа Ботунуос эһэтэ Үөһээ Бүлүү Улуу уустарын маҥнайгы кулубата Байам Боччуйаарап. Ньурба улууһун маҥнайгы кулубата Бүөтүр Слепцов уонна Моисей аҕата Суон Уйбаан (Нькан Иван Байам уола) бииргэ төрөөбүт бырааттыылар. Дьаарханнартан арахсан Таркаайы уонна Иккис Хаҥалас нэһилиэгин тэрийбиттэр. Дьаарханнар диэн били Аар Айыыттан төрүттээхпит диир дьон.
7208 (1699) сыл ахсынньы ый 20 күнүгэр Петр Первэй саҥа сылы тохсунньу маннайгы күнүгэр бэлиэтиир ыйааҕа тахсыбыта. Уонна тохсунньу маннайгы күнэ 1700 сыл дэммитэ.
Ити туох кэмиттэн сылларын ааҕар этилэрий төрүттэрбит? 7530 сыл анараа өттүгэр билигин Кытай государствота олорор сиригэр баар Моҕой судаарыстыбатын кытта сэрии, Аар айыы аймаҕын хотуутунан балаҕан ыйын 22 күнүгэр түмүктэммитэ. Сир үрдүгэр эйэлээх олох кэлбитэ. Билигин Кытай Улуу истиэнэтэ дэнэр таас истиэнэ тутуллубута. Ол кэмтэн саҥа сыл күнүн балаҕан ыйын 1 күнүгэр бэлиэтиир буобуттара.
Монголларга уонна сахаларга ити кэми Айыыларга махтанан күһүҥҥү ыһыах ыһалларын ахталлар.
Араас источниктарга 14 сорохтор 16 Айыы аймаҕар сыһыаннаах судаарыстыбата Моҕой батталыттан босхоломмута дэнэр буоллаҕына, саха олоҥхолоругар Күн дьонуттан ураты 37 бухатыыр босхоломмута дэнэр. Кыайыыны аҕалбыт Айыылартан түспүт Дьулуруйар Бухатыыры, сахалар Дьулуруйар Ньургун Боотур дииллэр. Кини соҕотох буолбатах балта Айталы Куо эмиэ Айыылартан түспүт.
Нууччалар киин куораттара Москва 7500 сааһын соторутааҕыта бэлиэтээбитэ. Куораты төрүттээччиннэн Дьулуруй Бухатыыр (өйдөбүлэ- норуоту босхолооччу) дракону олорон Айыы норуотун босхолообута дэнэр. Ону 1700 сыл кэннэ Георгий Победоносец диэн сир оҥорооччу грек аатыгар уларыппыттар.
Атын өҥүн эмиэ уларыппыттар. Сорох кэмҥэ уҥа сороҕор хаҥас диэки хайыспыт гына уруһуйдууллар. Ити кыайыы кэнниттэн сахалар бухатыырдара Күн Дьирибинэ – Ньургун Боотур балтын Айталы Куону, Күн Дьирибинэ балта Туйаарыма Куо – Айыылар бухатыырдара Үрүҥ Уоланныын, Айыылартан кэлбит Дьулуруйар Ньургун Боотур – сир олохтооҕо Кыыс Ньургуннуун ыал буолан орто дойдуга олохсуйаллар. Алаһа дьиэни иччилииллэр. Сир дьоно Айыылары кытта аймахтаһаллар эбит.
Дьиҥинэн дьиҥнээх историяны ити билигин уруйдуур айхаллыыр Петр Первэйбит суох гыннаран баран, немецтэргэ саҥаттан суруйтарбыт.
Манна эбии эттэххэ, Саха сиригэр кэлбит воеводалар анаан минээн былыргы кинигэлэри хомуйан илдьэ барбыттар. Ол ханна тиийбитэ биллибэт.
Дьаархаттар тустарынан Сайылыктааһын туһунан суруйарбар ахтан ааспытым, ону хатылаабакка эрэ эбэн эттэхпинэ, Россия былыргы дьиҥнээх историятын собус соруйан билиҥҥэ дылы уларыта сатыыр дьон баар.
Россия Аар Айыылар олохтообут судаарыстыбаларын хаалбыт тобоҕо буолара билиҥҥи кэм археологическай уонна генетическай наукаларынан дакаастанар. Саха Сирэ былыр былыргыттан Россия быстыбат чааһа буолар.
Чыҥыс Хаан эмиэ Аар Айыылартан төрүттээх буолан, Аар Айыылар судаарыстыбаларын чөлүгэр түһэрэ сатаабыт. Ону итэҕэллэрин бутуйан кыайбыттар.

Оставить комментарий

Войти с помощью: