Skip to content

АНОНС

Открылся   YouTube канал Тубсааны 

Өксөкүлээх Өлөксөй –“Интеллигенцияҕа суругун” 100 с. анаммыт анаарыы

Бээрийэ кыыһа Хотойук Айгыына (Суотту)

11.11.2020 г.

 

Кыайыыга дьулуһар өркөн өй,

Кыларыйар кырдьыгы эрэ,

Кытыан ыччатыгар эппитэ,

Күн баччаҕа кырымахтаах кылааппыт… (Айгыына)

 

 

Чахчы да үгүс үйэлэр аастылар, үгүс күүстээх тыллар этилиннэхтэрэ буолуо, бу сүүрүгүрэ тыллар айдааннаах-мөккүөрдээх Аан ийэ дойдубутугар, киһи буолабыт дуу, кии буолабыт дуу диэн этии тула, тугу эрэ өрүү мөккүһэр буолабыт, бу иннинэн сирэйдээх, икки атахтаах орто дойду одьунааһа. Дьэ, доҕоттоор, мөккүһэр мүһэбит дуу, хостоһор холбут дуу дьылҕатын улуу өркөн өйдөөх убайбыт Өксөкүлээх илэ бэйэтинэн этиэҕин да эппит, ыраах үйэлэри уҥуордаан дуораппыт эбит. Ону, эт кулгаахпытынан кыайан истибэккэ дуу, ырааҕы кылатар харахпытынан кыайан көрбөккө дуу, тэбэр сүрэхпитинэн ылыммакка дуу, кыайан толкуйдаабакка,буһарбакка сылдьар сордоохтор эбиппит. Күн тура-тура аат-суол былдьаһыыта, ойон тура-тура сир миэстэ былдьаһыыта,  сынньана-сынньана  тойону-хотуну талыы. Дьэ, итинник айбарданан олорон, устар тыыбытын түҥнэрэргэ холоонноох олоҕу, ыччаппытын аччыктатар араллааны айбатыбыт дуо?… Тохтуу түһэн, аарыма кырдьаҕаспыт тылын, хаалбыт күҥҥэ-дьылга быыһанарга тугу толкуйдаабытын, кэнэҕэски дьоҥҥо анаабытын ырытан ылынар уолдьаста. «Байанай» алгыһыттан саҕалаан уус-мандар оһуор тылбыт сайдар суолун арыйан, айылҕа барахсан киниэхэ маанылаан биэрбит дьоҕурунан, «Ойуун түүлүн» илэ кэпсээн кэлин тиһэҕэр дириҥ өйүн кымньытынан «Интелигенцияҕа суругунан» саха норуотун билиҥҥи олоҕор сыһыаннаах социальнай, политическай, экономическай, общественнай, культурнай олоҕу араас да өттүттэн уратылаах көрүүтүн ыйан кэрдэн, «олоххо манныктар буолуохтара, онно бэлэм буолуоххайыҥ…» диэн ыҥырбыта эбээт. Хаһан эрэ, төрөөбүт норуотум тыыннаах буолар иһин охсуһуохтара диэн ыатаран өйдөөбөтөх, анал билиини соруйан ыла сатаабатах, уопсай билиигэ да дьулуспатах киһибит, билиҥҥи аргыардаах үйэ сэттэ уон сэттэ үөрэхтээхтэригэр быдан дьыллартан сэрэтэ, үөрэтэ да сытара дьиксиннэрбэтэ сүрүн. Билэ-билэ билбэтэҕэ, көрө-көрө көрбөтөҕө буолан аан дойдуга барытыгар, кыра ычалааҕы, кыамматы аас-туор олохтоон, киэбэ –киэлитэ суох аһын-таҥаһын айбардаан, бэйэтин дьонун-сэргэтин атаҕастабылга анньан, барытын ыһан-тоҕон сүүлүктээн кэлбит аныгы үйэ үспүкүлээннэрэ, арбаҕастаах абааһылара биһиги Сахабыт сирин диэки сүлүһүннээх мэйиилэрин толкуйунан, онон-манан сайыннарабыт, көмөлөһөбүт  диэн албастанан киирэн эрэллэр. Сымыйа аһы-үөлү тарҕатан оҕо-аймах ыарыыга тэбилиннэ. Оҕо, ыччат, тэрилтэ сүрүн үлэһиттэрэ сис ыарыһах буолуор диэри Аан дойдуну эргийэр интэриниэт түннүгэр олорор. Үтэһэ туолар кэмэ кэллэ, итинник суол арыллыахтааҕын ааспыт үйэттэн өркөн өйдөөхпүт көрүүлэммитин, сэрэппитин айымньы эрэ курдук ааҕан-үөрэтэн эрэ билэн сыччах олордохпут. Аһары сайдан толкуйдаабат буолан, баары да аанньа ахтыбат, этиллибити да сэҥээрбэт, суруллубуту суолталаабат буолан, бэриллибити, ыйыллыбыты, ыстамыты да кыайан ыйыстыбат буолан олорон биэрии, аньыы-хара аппатыгар киирсэргэ сөпсөһөн олороохтуубут дуу..?

Киһи дьиикэй буолар муҥутуур кыаҕын өһүлэн, Аан дойдуну, сир шарын аҥардаһа сатаан кыайбакка, сири-халлааны, ыйы-сулуһу былдьаһыы араллаана үөскээтэ. Итинник сиэри таһынан быһыыланыыга кыттыспакка, өркөн өйдөөх Өксөкүлээхпит ыйар суолунан сэмээр тутуһан, хаалбыт аҕыйах үйэ кэмигэр, саатар ыччаттарбытын аартыкка таһааран айаннатыаҕыҥ. Тас эрэ көстүүнэн уруй-айхал буолбакка, ис торумун дириҥник толкуйдаан, ырытан, оҕо ыччакка туох хаалбытын тиэрдэргэ туруулаһар уолдьаста. Кырдьар сааспытыгар «Сүүһүн туолбут эмээхсин» курдук, оҕолорбут оҕолоро салҕан, халҕан кэннигэр быраҕылларбытын оҥостубакка, «Бии кыргыттар биэчэргэ бэсиэлэйдэнэллэрин..»курдук, олох-дьаһах туһун ончу толкуйдаабат буолумуоҕуҥ, «Кэччэгэй баай» курдук алдьаммыты харыһыйбат,  «..дьоллоо диэтэххэ дьорҕойор, абыраа диэтэххэ абарар…» буолбакка «..былыргы кыраммыт саха курдук..» орто туруу дойду дьоллоох уйгу олоҕун булбакка муммут, ойуулаах-мандардаах Аан ийэ дойду мааны далбарыттан матан хаалбакка, иччилээх инникибитин хайдах салгыы тупсарарбытын толкуйдуохха баара. Аҕыс ый тухары адаҕыйан турбут амырыын тымныы ахсаан барарын курдук, саха киһи барахсан сааахала ааһан, хара дьайдаах үйэ харгыстаабатын туһуттан, оҕонньор кэпсээбитин холбукабытыгар хат түһэрэн, түөрэн таһааран тунал маҥан күммүт туйаара ойон, от-мас кэнчээри анньарын курдук, саҥалыы санааланан, этиллибити ытык кэриэстии толорон, дьолоҕойбутугар хоннорон, ырааҕы ырытан толкуйдаан сылдьар кэм тирээтэ. Улуу убайбыт сүбэлээн-соргулаан эппитинэн салайыннахпытына, билиҥҥи үйэ экономикатын сиһилии мөккүөрэ суох ырытыахха, үөрэҕи-билиини хааччахтааһыны утарсыахха, оскуола иннинээҕи саастаах оҕолортон саҕалаан, норуот культуратын сайдыытын таһымын үрдэтиэххэ, эстии-быстыы куттала суоһаабыт дьаһалыгар, саха-нууччаны кытта уруурҕаһыыта, суос соҕотох табыгастаах албас диэбитин толорон, нууччалар сахалары күүс өттүнэн  холбообуттара диэн өстүйэ сылдьыбакка, араллааннаах айдааны тардымыаҕыҥ.

Өксөкүлээх Өлөксөй бэйэтин норуотун бас-көс киһитэ этэ диибит. Ол суолтатынан буолар кини оскуолалары элбэтэр, биһиги  үйэбитигэр оскуола тутуулара бытаарар, сабыллан аҕыйыы тураллар, Саха суругун-бичигин киллэрии, аныгы үйэҕэ саха тылын чааһын аҕыйатыы, саха тылын учууталын миэстэтин сарбыйыы, арыгылааһыны, табахтааһыны, хаартыны утары санаатын эппитэ, биһиэхэ арыгылыыр кииннэр аһыллаллар, табах бобуллара харчы эргиирин атахтыыр, хаарты оонньуута күрэстэһиигэ кубулуйда, ити аата сайынныбыт дуо? Ону таһынан хас биирдии киһи духуобунай эйгэтэ тугу көрдөрөрүй…Саха тыллаах спектакллары сэҥээрбэт буолуу, норуот санаатын күүһүн туруга уорууну, өлөрсүүнү, мошенничество, коррупция сайдыытын киинигэр кубулуйдубут, бу тугуй? Туохха барытыгар хара баайыыта…

Өксөкүлээх Өлөксөй норуот тыын кыһалҕаларын көмүскүүр, туруулаһар далааһыннаах санаалааҕа. Кини эппитэ-тыыммыта, туохтан да толлубакка турууласпыта кырдьыктаах, ол да иһин өр умнууга хаала сылдьыбыт Кулаковскай, оннооҕор Россия мөлүйүөнүнэн ааҕааччыларыгар хат иккистээн төрөөбүтэ. Кини абарыыта, суобаһын кыланыыта Саха норуотун бүтүннүүтүн хаһыыта этэ. Ону билигин кэлэн ньүдьү балайдык арҕааҥҥы тылы-өһү истэн, үөһэттэн халы-мааргы дьаһалы ылынан, сирбитин –дойдубутун, хаарыаннаах айылҕабытын, нэһилиэнньэбит ахсаанын кэлии дьоҥҥо тэбистэрдибит, атыылаатыбыт, кэлии көс дьонун олохсутан ол итэҕэллэри ылыммыта буолуу, бу дуо, биһиги Өксөкүлээхпит ытык кэриэс тылын толоруу??  Ити кэнниттэн хайа сирэйбитинэн, ми-  Сахабын диэн этэбитий, үөрэтэбитий? Эбириэн ыт күлүүтүгэр барбакка, атын тыллаах айбардааһыныгар олорон биэрбэккэ,  бэйэбит Сэргэбитин, кылыс тылбытын өрө тутуоҕуҥ! Хачыгырыыр албын үпкэ-аска өйбүтүн-санаабытын толук уурумуоҕуҥ, онно-манна тас күүстэргэ саҥаны көрдөөн сонумсах буолуомуоҕуҥ! Биһиэхэ бэйэбитигэр бааллар эбээт, уот байҕал тыллаах, санаалаах өргөс хоһуун уолаттарбыт, эймэнитэр, долгутар кэрэ ырыаларбыт, кыталыкка холоонноох  сахабыт үҥкүүтэ, добун оһуохайбыт, оһуор тыллаах, иитэр иэйиилээх олоҥхобут, тойукпут, Аан дойду барыта ымсыырар, хараҕы манньытар сиэдэрэй тигиилээх таҥаспыт, чэгиэн чэбдик буолар үрүҥ илгэлээх аспыт, хороҕор муостаахпыт, сыспай сиэллээхпит…

Орто туруу бараан дойдубут кындыа кыһыннаах, ким да тулуйбат тымныытыгар уһуйуллубут сатабыллаах булчуттардаах, муора харгыстарыттан иҥнибэт-толлубат балыксыттардаах, от ыйын сыралыйар куйааһыгар килэрийэ хараарбыт модун отчут-масчыт үлэһиттэрдээх, эриллэ хаппыт былчыҥнардаах бухатыыр эр дьонноох, мааны далбар хотуннардаах Сахам дьоно!

Туох иһин арҕаанан-хотунан улуу Олоҥхобутун аатырдабытый,  туох иһин оһуор тыастаах хомуспутун уруйдуубутуй, туох иһин норуоппут хатыламмат эриэккэс тыллаах  норуот ырыатын аан дойдуга эйээрдэбитий?

Ити барыта иччилээх, «Байанай алгыһынан» арчыламыт мээнэ норуот буолбаппытын туоһулуурбут, кэрэһэлиирбит буолар. Ону, билиҥҥи үйэ будулҕаныгар сүтэрэн, мэлитэн кэбиспэккэ күүстээх, туруулаһар норуот быһыытынан олохпут сиэрин уларытарга, эйэлээх кэпсэтиилэри батас-кылыс оҥостон, Аан дойду бары  дьонун кытта бииргэ алтыһар бодоруһууну олохтуоҕуҥ!

2010с.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Оставить комментарий

Войти с помощью: