Skip to content

АНОНС

Открылся   YouTube канал Тубсааны 

Тоҕус төгүл тоҕо? Тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ Александр Атласовтан ыйытыы

Ааҕааччыларбыт үтүө күнүнэн! Мантан инньэ сайтпытыгар «Ааҕааччы суруга» диэн анал рубрика баар буолар.  Бу анал таһаарыыга маҥнайгы суол тэлээччинэн тыа хаһаайыстыбатын  кыһалҕатыгар санаатын өрүү аһаҕастык этэр Иван Пономарев буолар.

Кини туһунан кылгастык билиһиннэрэр буоллахха,  Иван Петрович Чурапчыттан төрүттээх.  Сэрии тулаайаҕа. Кытаанах нэһилиэгин уонна Чурапчы улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, Арассыыйа үтүөлээх фермерэ, РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.
2010, 2017, 2019 с.с. СӨ Суруналыыстарын тыа сирин сырдатыыга бастыҥ лауреата, «СӨ суруналыыстыката сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ хаһаайына. Салгыы кини СӨ  Тыатын хаһаайыстыбатын миниистирэ Александр Атласовка  анаан туһаайан бэлэмнээбит матырыйаалын эһиги болҕомтоҕутугар таһаарабыт. Ааҕааччыларбытыттан араас тиэмэҕэ, боппуруоска суруйууларгытын күүтэбит. Матырыйаалларгытын Iltumen@mail.ru электроннай аадырыска ыытыҥ, билсэр төлөпүөҥҥүт: 40-22-10.

Убаастабыллаах Александр Павлович!

Сахалар киэн туттар норуот суруйааччыта Амма Аччыгыйа «Тоҕус төгүл тоҕо?» диэн биллэр кэпсээнигэр боҕуодьулатан, Эйиэхэ т/х-н сайдыытын туһунан 9 ыйытыыны биэрэргэ сананным. Бу ыйытыылары мин ТХМ үлэтин түһэрэ сатаан, эбэтэр эйигин үтэн-анньан көрөөрү буолбакка, чахчы ис сүрэхпиттэн т/х-н үлэтэ өнүйэн биэрбэтиттэн, таҥнары түһэ турарыттан кыһыйан уонна ону хайдах өрө тардар ханнык суоллар, этиилэр баалларын билээри, итиэннэ онно бэйэм санааларбын тиэрдээри суруйабын. Дьэ, онон…

1-гы ыйытыы

ТХМ систиэмэтигэр барыта хас салайааччы уонна исписэлиис үлэлиирий?

Маныаха министиэристибэҕэ быһаччы салайар үлэҕэ уонна кини сала тэрилтэтэлэригэр холобур «Сахаплемҥэ» сүбэлиир кииҥҥэ уо.д.а. быстах тэрилтэлэргэ төһө киһи, техүлэһиттэри киллэрэн туран үлэлииллэрий? Кинилэр хамнастарыгар уонна хаһаайыстыбаннай ороскуоттарыгар барыта төһө үп ороскуоттанарый?

Балары таһынан 35 улуус ТХУ-гар уонна 400-тэн тахса нэһилиэктэргэ хас т/х-н исписэлииһэ үлэлиирий? Кинилэргэ уопсайа төһө үп уонна хантан төлөнөрүй? Манна эбии өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн барыта хас КП-лар баалларый? Олорго салалтаҕа, быһа холоон, төһө киһи үлэлиирэ буолла? Фермердэр, КФХ, ИП-лар ахсааннара төһөлөрүй?

Салгыы т/х-н сайдыытыгар көмөлөһөр самалык «Туймаада» ФАПК-ҕа, агроснабка, ньиэпкэ, лизиҥҥэ, Сахаагропродукка ТХМ үбүнэн көмө оҥорор, кирэдьииттэрин %-нын төлөһөр дуо?

Аны саҥа орто, үрдүк т/х-н үөрэҕин бүтэрбит эбии хамнаһы ылар хас эдэр исписэлиис баарый уонна кинилэргэ төһөлүү харчы, уопсайа төһө үп көрүллэрий?

Билигин өрөспүүбүлүкэбитигэр 100-кэ агрооскуолалар баар буоллулар дииллэр. Бу оскуолалар салалталарын, анал исписэлиистэрин хамнастара хас эрэ %-н үрдүүр диэн этэллэр. Бу  кырдьык дуо? Ахсааннара хаһый? ТХМ үбүттэн кинилэргэ көмө оҥоүуллар дуо?

2-с ыйытыы

Бэтэрэнээрийэ уонна племүлэ департаменыгар төһө салайааччы, исписэлиис үлэлиирий? Кинилэргэ төһө үп көрүллэрий?

Маныаха племүлэ 3 аҥыы арахсан хаалла? Племүлэни үксүн саҥа тэриллибит «Сахаагроплем» тэрилтэ ыытар курдук. Ол эрээри «Племхолбоһук» эмиэ баар дииллэр. Аны сиэмэлээһини үксүн бэтэринээрдэр ыытыахтаахтар диэн буолла быһыылаах. Тоҕо маннык уларыйда?

Таарыччы өрөспүүбүлүкэбитигэр төһө ынах, сылгы племхаһаайыстыбалара, олорго төһө сылгы-ынах баалларый уонна биирдии төбөҕө төһөлүү көмө хантан оҥоһулларын эппиэттииригит буоллар үчүгэй буолуо этэ.

3-с ыйытыы

Биир киилэ үүт бэйэҕэ турар ороскуота (себестоимоһа) төһөнүй?

Мин саныахпар бу саамай сыыппаралар сыыппаралара. Бу сыыппаралартан (себестоимостан) үҥкүүлээн, туох баар сүөһү үлэтин былааннааһын, үбү-харчыны үллэрии, хамнас төлөбүрэ, субсидия кээмэйэ олохтонуон сөп этэ. Онтон бу ааҕыы биһиэхэ кыайтарбат да кыайтарбат. Биирдэ даҕаны ол туһунан эппиттэрин, суруйбуттарын истэ, ааҕа иликпин.

Арай эн, Александр Павлович, иллэрээ сыл Чурапчыга СӨ Бырабыытылыстыбатын отчуотугар кэлэ сырыттаххына ыйыппыппар, киилэ үүт ороскуота 59 солк 50 харчы диэн эппиэттээбитин. Кырдьык, бу кыайан суоттаммат, эбэтэр кистэлэҥ сыыппара быһыылаах. Дэлэҕэ ону кыайан «суоттаабакка» 10-ча сыллааҕыта ТХМ Москва биир үнүстүүтүгэр ону аахтара 7 мөл солк төлөөбүт диэбиттэрэ. Ол кырдьык дуо? Ама бэйэбитигэр ону суоттуур биир эмэ тэрилтэ, киһи суох дуо? Оонньуута суох киилэ үүт ороскуота чааһынайга, бааһынайга, КП-га төһө буолла?

4-с ыйытыы

Биир ынахтан өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн ортотунан хас киилэ үүтү ыыбытый?

Бу туһунан элбэхтик суруйабын. Бары КП-лар ыабыт үүттэрин олоччу, бааһынайдар барытын кэриэтэ, чааһынайдар үксүн соҕотуопкаҕа туттаралларын үрдүнэн мин ааҕарбынан биир ынахтан 1060 киилэ эрэ үүтү туттарабыт. Онтон оччуотунан биир ынахтан былырыын 2350(!) киилэни ыабыппыт!

Сопхуостар да саҕана ситиһиллибэтэх кирбии. Ньиирэй испитигэр 300 киилэни көҕүрэттэххэ даҕаны, бары ынах баһыттан 1000 киилэ үүтү бэйэлэрэ истилэр, тутуннулар дуо? Букатын хойгур сыыппара. Үгүстэр «бу сыыппара биһиэхэ наадата суох, төһө даҕаны диэтинэр, кумааҕы төһөнү баҕарар уйар» диэхтэрин сөп. Оннук буолбатах. Арааһа, ити көрдөрүүгэ олоҕуран киилэ үүппүт бэйэҕэ турар сыанатын таһаарар, ол иһин үүппүтүн 5 сыл устата 45 эрэ солк тутар буолуохтарын сөп. Оннук дуо?

5-с ыйытыы

Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 100 ыанартан элбэх сүөһүлээх хас чэбдигирдиллэр хаһаайыстыба баарый уонна кинилэргэ туох көмөлөр оҥоһуллалларый, сылга кинилэргэ барыта төһө үп төлөннө?

Мин кинилэргэ көмө оҥоһулларын төрүт утарбаппын. Ол эрээри итинник чэбдигирдии ыытан, наар улахан эрэ хаһаайыстыбалары өйөөн, биир ынахтан ити 2350 киилэни ыыр буоллубут, онон кыайбыт-хоппут курдук кэпсэнэри төрүт ылыммаппын. Мин саныахпар итинник аҥардастыы өйөөн, кырдьаҕас фермер А.Чириков этэринии «маанылаан-көйгөлөөн» граҥҥа тиксибит бааһынайдартан уратыларга туох даҕаны күттүөннээх көмө оҥоһуллубута, үүт сыаната 5 сыл устата үрдээбэтэ, кэтэхтэри кытта тэбис-тэҥ. Ол түмүгэр үгүс бааһынайдар чааһынайга көстүлэр, сорохторо төрүт тохтоотулар, сүөһү ахсаана, үүт-эт эбиллибэтэ. Ону эһиги туох дии саныыгыт?

6-с ыйытыы

300 гектартан элбэх ыһыылаах хас хаһаайыстыба баарый? Кинилэр төһө ыһыы сирдээхтэрий, төһө бурдугу былырыын хомуйдулар, кинилэргэ төһө, туох көмө оҥоһулунна?

Мин эмиэ анал бурдугунан дьарыктанар анал хаһаайыстыбалар баалларын утарбаппын. Ол эрээри эмиэ кэлтэйдээһин баран, кыра хаһаайыстыбаларга көмө суоҕун тэҥэ буолан, ыһыы бааһына үлэтэ өнүйбэтэ диибин. Тоҕо 100-250 гектарга бурдук, күөх үүнээйи ыспыттара күттүөннээх көмө оҥоһуллубатый? Тоҕо наар 300 эрэ гектарга буолуохтааҕый? Таарыччы «Сахазернопродукт» тэрилтэбит ханна тиийдэ, Хаптаҕайбыт собуота үлэлиир дуо?

7-с ыйытыы

Сир үлэтин өйөөһүҥҥэ саҥа механизм киириэн сөп дуо?

Онуоха мин соторутааҕыта «Кыым» хаһыакка кэтэх ыаллартан саҕалаан бары хаһаайыстыбалар 1 ынах баһыгар 0,5 гаа итэҕэһэ суох бааһыналаах буоллахтарына киилэ үүт субсидиятын 10 солк эбэн биэриэххэ диэн этии киллэрбитим. Тоҕо инньэ диибиний?

Кыһыыта бэрдиттэн. Бу 30-ча сыл бааһына үлэтиэр сырыы аайы уларыйа сылдьар (бааһына иэнигэр, сааскы-күһүҥҥү хорутууга, бурдук ыһааһыныгар, күрүө тутуутугар…) араас көмө оҥоһулла сатаата даҕаны өнүйбэппит. Арай албын-көлдьүн аһара элбээтэ. Ол туһунан суруйа сатаатым. Онтон мин этэрбинэн көмөнү үүт сыанатыгар «баайар» киһи 1-2 ынахтаах чааһыйнайдартан саҕалаан сир үлэтигэр бары интэриэстэнэ түһүө этилэр. «Харчы сиргэ сытар» диирбинии бааһыната, эбии аһылыа, бурдуга, күөх үүнээйитэ, сиилэһэ… суох бородууксуйа эбиллибэтэ өйдөнөр ини. Онтон бу этиини бүддьүөккэ биир кэппиэйкэни көрбөккө даҕаны олоххо киллэриэххэ сөп бөҕө. Холобур эһиилгиттэн үүт субсидията 50 солк буолуохтааҕын бааһыната суохтарга 40 солк оҥордоххо бүтэр ээ. Тута хамсаммытынан барыа этилэр. Албын-көлдьүн букатын аҕыйыа, суох буолуо этэ. Эбэтэр бу этиини эһиил бэлэмэ суох буолуохтара диэтэххэ, онтон эһиил киллэрдэххэ хайдаҕый? Ону эһиги туох дии саныыгыт?

8-с ыйытыы

Ынах диэн туох сүөһүнүй?

Бу туһунан хаста даҕаны суруйдум. Эһиилгиттэн соҕотуопкаланар үүт аҥарын 40 тыһ т туттарар кэтэхтэртэн үүтү туппакка ынахтарын төбөтүгэр 35-тии тыһ солк биэрэргэ диэн олохтонор буолла быһыылаах? Тоҕо?

Оччотугар соҕотуопкаланар үүт лаппа аҕыйыыра мөккүөрэ суох. Ол төһө сөбүй? Аны туран уулаах тыһаҕас, тиҥэһэ, кытарах ынах ынах аатыран ити харчыга тиксэллэр дуо? Ити этии олоххо киирдэҕинэ дьон тоҕо улахан ыйааһыннаах ынаҕы иитэ, боруодатын тупсара, сиэмэлэтэ сатыахтарай? Ол кэннэ чааһынайдар тэриллииллээхтэр нөҥүө үүттэрин туттара сатаан икки хос харчы ылан, албыннааһын тахсыа суоҕа дуо? Уопсайынан бу дьаһал куруубайдык эттэххэ, чааһынайдары эһэ сатааһын, үүт соҕотуопкатын аччатыы, албыны-көлдьүнү элбэтии көстүүтэ буолбатах дуо? Эппиэттээн эрэ.

9-с ыйытыы

ТХМ хаһан «биригэдьиирдээн» бүтүөҕэй!

Бу ыйытыыттан өһүргэнимэн. ТХМ ырыынакка киириэхтэн бэйэтэ «биригэдьиирдээн» үбү-харчыны үксүн үөһэттэн бэйэлэрэ үллэрэн, түҥэтэн сиэрэ суох албыны-көлдьүнү үөскэппиттэрин туһунан олус элбэхтэ суруйдум, туруорустум. Кырдьык, 2011 сылтан боломуочуйа улуустарга бэрилиннэ диэн буолбута даҕаны син биир сир үлэтин, сиэмэ, уоҕурдуу, чэбдигирдии, тутуу… үлэлэрин көмөтө, субсидията барытын кэриэтэ ТХМ бэйэтэ төлүү олорор дииллэр. Онно туох үчүгэй хонтуруола, бэрибиэркэтэ кэлиэй? Эмиэ ким төһөнү диэбитинэн төлөбүр оҥоһуллан төһө үп кураанахха сымыйа төлөнөрүн ким билиэй?

Итинтэн сиэттэрэн хаһааҥыттан ТХМ бэйэтэ «биригэдьиирдээн бүтэн боломуочуйаны барытын кэриэтэ улуустарга биэриэй? Эбэтэр оннук сыыһа дуу?

Түмүк

Мин тыабыт хаһаайыстыбабыт олоҕун табыллыбатах ыалга холуубун. Ырыынакка киириэхтэн төһө-төһө миниистир уларыйда. Арааһа, 10-тан таҕыстылар быһыылаах. Бары даҕаны куһаҕана суох салайааччылар курдук этилэр даҕаны тулуйбатылар. Арай эн, Александр Павлович, туруулаһыах курдуккун. Үлэлээбитин, арааһа, 4-с, 5-с сыла буолла быһыылаах. Ол кэмҥэ таҥнары түһүүбүт тохтуох курдук чинчилээх. Ол гынан баран салайыы систиэмэтигэр туох даҕаны биллэр уларытыы киирбэтэ. Ол барыта биир миниистиртэн тутулуктаах диэбэтэрбин даҕаны ,син биир салайыыга, үбү көдьүүстээхтик туһаныыга дьайыылаах соҕус уларытыылары киллиэриэххэ сөп этэ диибин.

Онуоха, хатылаан эттэххэ, ити чааһынай ынаҕар 35 тыһ биэрэри төрүт утарабын, кэтэхтэри-тэриллиилээхтэри үүт сыанатын 60 солк тиэрдэри, тэриллиилээх хаһаайыстыбаларга барыларыгар ынах төбөтүгэр тэҥник харчы көрөргө, субсидия ахсаанын лапа аҕыйатара, үбү үллэриини үксүн улуустарга биэриини, бааһына, сир үлэтин кэҥэтиини туруорсарбын өссө төгүл биллэрэбин.

Түмүгэр, Александр Павлович, мин бу 9 ыйытыыбар кылгас, чуолкай, кырдьыктаах хоруйу уһаппакка биэриэ диэн эрэнэбин. Бу ыйытыыларга хоруйу тыа сирин дьоно бары даҕаны кэтэһэллэрэ буолуо.

Саамай бүтэһигэ эйиэхэ, Александр Павлович, үлэҕэр ситиһиилэри, бары үтүөнү баҕарабын!

Уйбаан Пономарев.

Оставить комментарий

Войти с помощью: