Skip to content

АНОНС

Открылся   YouTube канал Тубсааны 

ТӨЛКӨЛӨӨХ ОЛОХ

Анна Холмогорова, Дьокуускай куорат “Арчы Дьиэтин”, “Төлкө” уһуйаан методиһа.
26.06.2020 г.

Саха норуодунай суруйааччыта Николай Якутскай ааспыт үйэҕэ классовай аалсыыга, тыҥааһыннаах быһыыга-майгыга, эдэр дьон өбүгэлэрин үгэстэрин сүтэрбэккэ, төлкөлөрүн түстүүллэрин кырдьыктаахтык арыйбыт Төлкө романы аат оҥостуммут “Төлкө” эр дьон түмсүүтүн төрүттээн салайбыт, Уус-Алдан Өспөҕүттэн төрүттээх Мэҥэ Хаҕалас Алыҥ Бэстээҕин олохтооҕо, бастыҥ общественник, ыччат наставнига, урбаанньык, истиҥ доҕор, тапталлаах кэргэн, амарах аҕа Румянцев Иван Иванович бу саас олохтон соһуччу туораан үгүс киһини долгутта. Дириҥ кутурҕаммын кэргэнигэр Ольга Ильиничнаҕа, кыргыттаргар Юляҕа, Настяҕа, бииргэ төрөөбүттэригэр, аймахтарыгар, биир дойдулаахтарыгар тиэрдэбин уонна бииргэ алтыспыт киһи быһыытынан кини сырдык аатыгар АХТЫЫ суруйабын.

2011 с. Алыҥ Бэстээххэ худруктуу сылдьан «Төлкө» түмсүү салайааччытын кытта И.И. Румянцевтыын үлэбинэн билсибитим. Ити кэмҥэ олоххо-дьаһахха дьахтар аймах инники күөҥҥэ таҕыста, эр дьон кэтэх өттүгэр барда диэн уопсастыбаннай өйдөбүл олус күүскэ олохсуйан турара. Мин Уйбаан Уйбааныбыстыын алтыһан бараммын нууччалыы таттарыылаах Алыҥ Бэстээххэ, сахалыы куттаах-сүрдээх киһи эр дьон түмсүүтүн тэрийбитин билэн, соһуйбутум да, астыммытым да. Кини эр дьон түмсүүтүн салайааччытын быһыытынан саха эйгэтэ олохтонон, уол оҕону сөптөөхтүк иитэн таһаарыы наадатын билэр буолан, бу хайысханан кэскиллээх үлэни торумнаабыта. Тас эйгэттэн араас информация тоҕо анньан киирбитин, өй-санаа, итэҕэллэр мөкүөрдэрин күннэтэ мэһэй курдук санаабакка, куолу мунньахтарынан үлүһүйбэккэ, саха ыччата туруктаах буолуутугар дьыаланан судургутук үлэлиири наадалааҕынан ааҕара. Уйбаан Уйбаанабыс бэйэтэ сылдьарынан, дьону кытта алтыһарынан, олоххо көрүүтүнэн ханна баҕарар аныгы сахалыы өйдөөх, кыахтаах, эрчимнээх, элэккэй эр киһи буоларын көрдөрө сылдьара. Кини саха ыччата атын омуктары кытта алтыһан олорон, кэлэр кэмҥэ бэлэмнээх сылдьарыгар баҕалааҕа, билиҥҥи олохпут инникилээх буоларыгар бигэ санаалааҕа. Ол иһин 2011 с. Уйбаан Уйбаанабыс Алыҥ Бэстээх №1 оскуолатын базатын иһинэн уол оҕону төрүт үгэһинэн иитэргэ “Төлкө” уһуйааны аһан үлэлэтэри кэпсэппитэ. Манна улахан тирэҕи директор Е. А. Яковлева оҥорбута уонна ПДН, КДН учуотугар турар уолаттар бэрээдэктэрин көннөрүн диэн көрдөспүтэ. Онно “Төлкө” салайааччыта тутатына, уол оҕону киһи гынар чэппэкитэ суох иитии үлэҕэ, күүс-көмө буоларга быһаарыммыта. Маннык үлэҕэ сахалыы тыыннаах, эйгэлээх бөһүөлэк көмөтө улаханын бэлиэтээбитэ, оннук сиринэн Төхтүр буоларын эппитэ. Төрөөбүт дойдубар Дьаҥхаады Төхтүрүгэр сынньалаҥ киин директорынан үлэлии сылдьаммын өбүгэ үгэһин сыллааҕы эргииринэн «Төрүт Түбэм» диэн программаны нэһилиэгим общественноһын, тэрилтэлэрин өйөөһүннэринэн иилээн-саҕалаан үлэлэппитим. Күн бүгүҥҥэ диэри дойдум дьоно өбүгэбит үйэлээх үтүө үгэһин өрө тутан айа-тута үлэлии-хамсыы олороллор.
Кини Алыҥ Бэстээххэ сахалыы эйгэ ситэ олохсуйа илик, ол иһин чугастааҕы нэһилиэктэргэ төрүт дьарыгы идэ оҥостон үлэлиир, төрүт үгэһи тута сылдьар дьону сэҥээрэ көрүөххэйин, кинилэргэ тирэҕириэххэйин, кинилэр бэйэлэрэ да билбэккэлэр бөһүөлэктэрин кутун-сүрүн тутан олороллор диэн этэрэ. Миигин дойдубун кытта ситими тута сылдьарбын иһин методист-баспытааталынан ылбыттара, онтон уһуйааччынан оччолорго ХИФУ иккис курсун студена Дорхоон Дохсун Ворогушин үлэлээн барбыта. Бары биир көрүүлээх буоламмыт, норуот талааннаахтарын идэлэрин, дьоҕурдарын, ньымаларын уонна наука дакаастаабыт чахчыларын тэҥнии тутан орто сүһүөххэ үөрэнэр уолаттары өбүгэ үгэһинэн иитэр «Төлкө» үөрэх программатын оҥорон барбыппыт. Уһуйаан сүрүн хайысхалара: сөпкө тыыныы, алаас хамсаныылара, уус үөрэҕэ, тыл иччитин үөрэҕэ, өбүгэ уонна тиэргэн оонньуулара. Уйбаан Уйбаанабыс бэйэтэ общественник буолан “Алаас ыала” хамсааһын салайааччыта М.М.Шариналыын өйдөһөннөр, Төхтүргэ кини базатыгар уһуйааммытын үлэлэтэрбит. Мария Михайловна сүөһүнү иитэр, оҕуруот олордор, иистэнэр дьону кытта күннэтэ алтыһар эйгэтэ биһиги уһуйааммыт үлэтигэр олус улахан көмөлөөх диирэ. Дорҕоон Дохсун кэнниттэн кини доҕотторо Номоҕон Оруннаах, Аркадий Егоров, кэнники уһуйааҥҥа үөрэммит оҕолорбут студент буоланнар Владимир Желобцов, Олег Сергучев, Дьулус Говоров үлэлэһэр буолбуттара. Уйбаан Убаанабыс ис сүрэҕиттэн сахалыы өйдөөх-санаалаах дьон бырайыактарын олоххо киллэрэргэ иилээн-саҕалаан тэрийсэн биэрэр ураты дьоҕурдааҕа: «Уус кыһата» (Максимов Ф.Н. – Дьукка уус, саха сиригэр бастакынан Мандар«Уус кыһатын» аспыта); «Тыл иччитэ», «Хатарыллыы», «Ат айааһааһына», «Үрдүгү дабайыы», «Боотур Омооно» (Дорхоон Дохсун, этнопедагог, фольклорист); «Булчут сэһэнэ» (Филиппов С.Н.); «Хомуур күрэх» (Емельянов В.П.) о.д.а.
Уйбаан Уйбаанабыс бииргэ үлэлэлэһэр дьоннорун санааларын бастаан болҕойон истэрэ, “маннык гыныҥ” диэн ыйа-кэрдэ сылдьыбат этэ, кини айылҕатынан сүрэ күүстээх буолан, балаһыанньа хайдаҕын тутатына бэйэтэ сэрэйбит буолара уонна күлэҥ мичик гынаат, түргэн үлүгэрдик толкуйдуу охсоот дьыалалары быһааран кэбиһэрэ. Сахалыы эйгэни илдьэ сылдьар дьоннорго олус ытыктабыллаахтык сыһыаннаһара. Төхтүргэ тимир ууһа Максимов Ф.Н.-Дьукка Уус, ыаллыы сытар Томторго олоҥхоһут Тихонов П.М.-Тэрчи олороллоруттан олус үөрэрэ. Оҕолорго куруук бу убайдаргыт, наставниктаргыт диэн мэлдьи этэрэ, кинилэртэн билиини ыллыннар диэн хайаанна алтыһыннарара. Уйбаан күһэйэн, кыһарыйан үлэлэтэри олох сөбүлээбэт этэ, өбүгэбит үөрэҕэ сүбэ-ама диэн этээччи. Уолаттары сүүрүүлээх-көтүүлээх спортивнай оонньууларынан дьарыктаналларын мэлдьи көҕүлүүрэ, спортивнай инвентарынан хааччыйара. Уолаттар оонньуу сылдьан куһаҕан тылы саҥаралларын оннугар «береза» диэн саҥардара. Оҕо сылдьан төрөөбүт Өспөҕөр, доҕотторунаан каток оҥорон, хоккей оонньууллара эбит, онно ким маатырылаабыкка икки мүнүүтэлээх оонньууттан туоруур быраабыланы олохтообут. Уйбаан оҕо эрдэҕиттэн тылын ылыннарар, кыанар-хотунар, чиргэл күүстээх буола улаатан тахсыбыт. Улахан күүстээҕин кэпсээбэт этэ. Үөрэтэр уолаттарыгар үтүө холобур көрдөрөөрү, баардаах баарын биллэрээри, киппииччэни сүүһүнэн, илиитэн охсон алдьатан көрдөрөрө, икки сөмүйэтинэн сиргэ тирэнэн отжимание оҥорон көрдөрбүтүн уолаттарбыт сөҕө-соһуйа кэпсээччилэр. Быыппастар былчыннаах модун, дуулаҕа, Айыы боотур бухатыыр обраһын курдук кинилэр өйдөрүгэр иҥэн киирбит.
Бырайыагынан үлэлэрбит общественнай тэрилтэ өттүттэн барар буоланнар, тэрээһиммитигэр араас ыарахаттары көрсөөччүбүт, ону кини салайааччы быһыытынан үүт-хайаҕас булан толлубакка кэпсэппит, быһаарсыбыт буолара. Кини ыарахантан чаҕыйбат, соругун толорор иһин тулхадыйбат дьулуурдааҕа.
Икки көлүөнэ дьоно алтыһаммыт, аҕа дьон Уйбаан Уйбаанабыс уонна мин, эдэр киһи Дорхоон Дохсун “Төлкө” уһуйаан үөрэҕин дьиҥ ис сүрэхтэн тэрийбит үлэбит буолар, үөһэттэн ким да дьаһайбатаҕа, ирдээбэтэҕэ. Бэйэбит өйбүтүнэн-санаабытынан, сүрэхпит баҕатынан оҥорбут төрөппүт үлэбит буолар. Уйбаан ханнык баҕарар үлэ хайысхатыгар сахалыы сыһыан, өйдөбүл олохсуйан киириэн баҕарара. Кини сахатын дьонун көмүскүүр, харыстыыр, араҥаччылыыр туһугар эр хоһуун санаалааҕа. Дорхооннуун үлэлиир бырайыактарбытын мэлдьи күөйэ тутан харыстыыр курдуга. Икки сыллааҕыта Уйбаан Уйбаанабыс Дьаҥхаады нэһилиэгин дьаһалтата төрүт үгэһинэн ыччаты кытта үлэһэргэ диэн кэлим бырайыак оҥоробут диэн улуус дьаһалтатын кытта кэпсэтии оҥорбуттарын билэн миигиттэн: “Эйиигин ыҥырдылар дуо?”, – диэн ыйыта сылдьыбыта. Ону “суох” диэн эппиппэр: “Саатар олохтоох киһини эйиигин ыҥырбыттара буоллар…”, – диэн эппитэ. Ити аата кини иһигэр үөһээ дьаһалтата өйөбүлүгэр, тирэҕэр олус наадыйар эбит дии санаабытым. “Төлкө” уһуйаанын үлэтэ Дьаҥхаады нэһилиэгин боростуой дьонун кытта алтыыһыытыттан үөскээн тахсыбыта.
Уйбаан Уйбаанабыс Алыҥ Бэстээххэ ис иһиттэн былыргы сахалыы үгэһинэн ыһыах ыытыллыан баҕарара. 2011 с. Иннокентий Трифоновтыын сүүрэн-көтөн “Төлкөҕө” диэн сир ылбыттара. Уйбаан “Төлкөтүн” түмсүүтүн уолаттарынаан, бэйэлэрин кыахтарынан, үптэринэн, көмүлүөк оһохтоох балаҕан, ыьыах сиэрэ-туома ыытыллар түһүлгэтин туттубуттара. Айыы күүһүн тардар, бигэ буолар күүһү ылар суолталаах, эр киһи сүрэ – тойон сэргэни туруорбуттара. Төлкөлөр, күн саамай муҥутаан уһаан турар кэмигэр, былыргы өйдөбүлүнэн барар, сахалыы халандаарынан ыһыах тэрийэр үтүө үгэһи олохтообуттара. Ыһыахха кэлбит дьон бука бары күөх кырдарга төбүрүөннээн олорон үтэһэлээх сылгы этинэн, уохтаах кымыһынан буор босхо күндүлэммиттэрин күн бүгүҥҥэ диэри истинник саныыллар. Бу сирдэрэ саха аймах утумун үөтүтэр -түҥ былыргыны уонна аныгы олоҕу ситимниир түһүлгэтинэн буолуо диэн бигэ ирдэбили туруорбуттара олоххо киирдэ. Уйбаан Убаанабыс “Төлкө” уһуйаанын уолаттарыгар кэлэҥҥит күүстэ-уохта ылын диэн эттэҕинэ, оҕолор барахсаттар сэргэни кууһан чуумпуран турааччылар. Төлкөлөргө анаммыт ыһыах ыһар сирдэрин – Ытык Сиринэн ааҕабыт.
Уйбаан Уйбаанабыс Алыҥ Бэстээх бөһүөлэгэр төрүт сахалар, кырдьаҕас олохтоохтор Б.П.Птицын, Н.Н.Бубякин, В.Н.Афанасьев, Н.И.Приблых, М.М.Попов, И.С.Эверстов бааллар, кинилэр төрүт омукпут култууратын сөргүтүүгэ сүбэ-ама, көҥүл, эрчим биэрэллэр диэн махтана санааччы уонна куруук тэрээһиннэригэр күндү ыалдьыттар быһыытынан ыҥырааччы. Култуура дьиэтигэр сэмэй майгылаах, сахалыы-куттаах сүрдээх талааннаах режиссерынан үлэлээбит Т.Г. Игнтатьеваны олус ытыктыыра. Татьяна Гаврильевна Уйбааны аныгы кэм Боотура диэччи.
Алыҥ Бэстээххэ Уйбаан Уйбаанабыс былыргы төрүт хамсаныыларбытын олоҥхоттон хасыһан хапсаҕайы системалаабыт уонна аныгы олоххо саҥа көрүүнэн сайыннарар хайысханы тобулбут норуоттан тахсыбыт, спорт энтузиаһа Ю.И.Готовцевы кытта көрсүһүү оҥорор. Юрий Иванович хомуйбут, сааһылаабыт систематынан үлэлииргэ Убааҥҥа көҥүл биэрэрин эппитэ. Уйбааны спорт өттүнэн бэйэтэ кыахтааҕын, духуобунай өйү-санааны тута сылдьар киһи диэн сыаналаабыта. Кыахтаах тэрилтэ салайааччылара арай Уйбаан Уйбаанабыс курдук санаалаахтара эбитэ буоллар диэбитэ. Кырдьаҕас киһи маннык норуот мындыр санаатын илдьэ сылдьарын харыстаан эппитэ буолуо.
2012 сыл саха сиригэр норуоттар сомоҕолоһууларын уонна доҕордоһууларын сылынан биллэриллибитигэр Төлкөлөр, Алыҥ Бэстээххэ култуура дьиэтэ омуктары мунньан, кэпсэтии тэрийэллэригэр улахан көмөнү оҥорбуттара. Кинилэр эрэ ыҥырыыыларынан бөһүөлэккэ олорор элбэх омук кэлбиттэрэ. Бу мунньахха Уйбаан Уйбаанабыс сомоҕолоһуу үлэ “Төлкө” түмсүүтүн иһинэн бардын диэн этии киллэрбитигэр, тэрийээччилэр соһуйбуттара уонна өйөөбөтөхтөрө. Арай, итиҥҥэ Уйбаан Уйбаанабыс курдук салайааччылаахпыт диэн Төлкөлөргө санаа күүһүн биэрбиттэрэ буоллар даа…? Бэстээххэ олохсуйан олорор омуктар Уйбааны олус ытыктыыллара, кинилэрдиин олус үчүгэйдик уопсай тыл булара. Бөһүөлэккэ олорор араас омук уолаттарын түмэн футбол, хоккей күрэхтэһиилэри тэрийэрэ. “Дворовые игры” диэн проегын бөһүөлэк ыччаттара омугуттан тутулуга суох олус сөбүлүүллэрэ, кинилэртэн сүүмэрдээн Алыҥ Бэстээххэ хоккей командатын тэрийбитэ, кыттааччыларга барыларыгар хоккейнай экипировка форманы ылан биэрэри ситиспитэ. Уйбаан бу бырайыагын үлэтинэн Мэҥэ Хаҥалас улууһугар хоккей хамсааһына саҕаламмыта.
Дьаҥхаады олохтоохторо республика общественниктарын кытта Дьаарбаҥҥа Айыы Боотурдар сырдык тыыннарыгар анаммыт «Улуу Ил» диэн сэргэ туруорбуттарын Уйбаан Уйбаанабыска эппиппэр олус сэҥээрбитэ. Миигин аҥардас семинар эрэ ыытаргынан үлүһүйэр эбиккин ити өйдөбүлгэ уол оҕолору сыһыарыахха наада этэ диэбитэ.
2015 с Дорхоон Дохсуннуун алтынньы ыйга – Улуу Добдурҕа кэмигэр, «Боотур омооно» күөн күрэс балаһыанньатын оҥороот Төхтүр орто оскуолатын көмөтүнэн тэрийэн ыытан барбыттара. Ити сыл Дьокуускайтан икки УАЗ массыынанан Дьаарбаҥҥа кэлээри, эбэбитигэр туман түһэн, паромҥа эбиэккэ диэри олорбуппутун өйдөөн кэллим. Сиэрин-туомун Тэрис оҥоруохтаах этэ, ону Уйбааҥҥа хойутаан эрэбит диэбиппитигэр, бэйэтэ олус түргэнник Дьукка Ууһу булан кэпсэтэ охсон, күөн күрэскэ кытта кэлбит уолаттарга, Улуу Ил сэргэ таһыгар, буолуохтаах сиэрин-туомун оһорторбутуттан Лазарь Андреевич олус үөрбүтэ, хараҕа сырдаан ылбыта. Оҕо-ыччат сарсыҥҥытын туһугар Алгыстаах өй-санаа иитиллиитэ бу буоллаҕа. Билигин ити бырайыак өрөспүүбүлүкэтээҕи таһымнаах буолла. Кэнники икки сылга бу бырайыагы Дьокуускай куорат «Арчы Дьиэтэ» духуобунай култуура киинэ уонна «Айыы Кыһата» оскуолатын «Өһүө» аҕалар түмсүүлэрэ тэрийэн ыытар буоллулар.


Дьокуускайга Арчы Дьиэтигэр үлэлии киирэммин саха Итэҕэлигэр анаммыт тэрээһиннэргэ көмөлөһөөччүбүн. Онно биир мунньах кэнниттэн Неустроев Б.Ф. – Мандар Уус миэхэ кэлэн аргыый аҕай: “Дьокуускай бэйэтэ айылгыта ураты, куорат буолан Итэ5эл туһунан кэпсэтии ис тыынын туппат, маннык кэпсэтиилэри ханна эмит тыа сиригэр, холобура Баайаҕа да буоллун”, – диэн таайтарын эппитин Уйбааҥҥа эппиппэр: “Ытык Киһибит итинниги мэнээх саҥарбат, саха итэҕэлин сиэрин-туомун уһуйааммыт үлэтигэр ыччакка иҥэрэр хайысха гынан үлэлиибит, Баайаҕаҕа баран кэпсэтиэххэ наада эбит”, – диэбитэ. 2014 сыл тохсунньутугар Баайаҕалар тэрийиилэринэн Мандары кытта үс күннээх сүбэ-ама мунньаҕа буолбута, уопсайа араас сирдэттэн 60 киһи тиийбиппит, Уйбаан Уйбаанабыс бэйэтин массыынатынан дьону тиэйэн айаннаабыта. Бу кэпсэтиигэ араас көрүүлээх дьон кэлэннэр, мөккүөр да баара. Мунньах сүнньүн Уйбаан сүрүнэн туппута, тэрийээччилэр Уйбаан Уйбаанабыска махталларын биллэрбиттэрэ. Кини: “Мандар Уус Оһуор тыла, Айыы Үөрэҕэ – саха Итэҕэлин төрдө диэн этэрэ олус оруннаах ..”-диэн санаатын эппитэ.
2015 сыл. Тэрис бу сылы сир дойду Иччитэ – Аан Алахчын сыла, онно Айыы Итэҕэлинэн бастакы Ытык сирдэринэн Мэҥэҕэ поломническай экспедицияны миигин тэрий диэн сорудах биэрэр. Улуус дьаһалтатыгар сурук суруйабын, массыына биэриэхпит эрэ диэтилэр. Аны тэрээһинэ баар дии… Эмиэ Уйбаан Уйбаанабыска этэбин, ону графигы “Төлкө” уһуйаанын кэмигэр туруор, оҕолору кытта экспедициялыахпыт диэтэ. Афанасьев Л.А.-Тэрис, Яковлев В.Ф буолан тахсаннар от ыйыгар икки күннээх анал оҥоһуллубут маршрутунан Уйбаан бэйэтин уонна улуустар массыынатыларынан сылдьыбыппыт. Тэрис Чүүйэҕэ Тоҕус үүттээх сэргэни булбутуттан уонна алмаастааҕар күндүнү буллум диэн олус үөрбүтэ.
2017 сылга үлэбит ис хоһоонунан «Светлые помыслы предков» бырайыак суруйаммыт Россия президенын гранын кыайыылаах ааты ылары ситиспиппит. 2018 с. ити бырайыак түмүгүнэн РФ президенын гранын фондатын уонна Новосибирскай куорат правительствотын көҕүлээһиннэринэн ыытыллыбыт бастакы Сибиирдээҕи уонна Дальнай Востоктааҕы социальнай-культурнай бырайыактарын форумнарыгар “Төлкө” уһуйаан аатыттан кыттыыны ылан кэлбитим. Манна оҕолору кытта үлэ секциятыгар Айыы үөрэҕинэн сахалыы халандаарынан үлэлиирбитин форум кыттыылаахтара истэн баран, саха сирэ дьиҥнээх социальнай-культурнай эйгэни оҥорор ситимнээх үлэлээх эбиккит диэбиттэрэ.
2017 сылга Астана куоракка Казахсаҥҥа VI Аан дойдутааҕы Тенгрианство конференциятыгар Тэрис ыҥырыллан кытта барыахтааҕын доруобуйата мөлтөөн кыайан барбат буолан, “Төлкө” түмсүү уол оҕону иитиигэ ситими быспакка үлэлиир дьоҥҥут диэн бэлиэтээн эппитэ, уонна романын миигин «Учение Айыы и роман “Эллэй Боотур” Л.А.Афанасьева» оҥороҥҥун конференцияҕа кыттан кэл диэбитэ, онно бараммын кыттыбытым. Уйбаан Уйбаанабыс олус үөрбүтэ, кытаатан үчүгэйдик бэлэмнэн диэбитэ. Уйбаан Тэрис олохтон барбытыгар олус санаарҕаабыта. Бу “Эллэй” ромаҥҥа уол оҕону иитии хайысхалара баарыын Уйбаан Дорҕооннуун ааҕаннар, биһиги үлэбит хайысхата оруобуна сөпкө баран иһэр эбиппит диэн санаалара бөҕөргөөбүтэ.
2019 VII Аан дойдутаа6ы Тенгрианство конфренциятыгар Бишкекка “Төлкө” уһуйаан үлэтин сүнньүнэн “Воспитание мальчиков на традициях народа саха и роман “Эллэй Боотур” Тэрис” докладынан кыттыыны ылбытым. Бу конференцияҕа Аан дойдуттан тюрк, монгол омуктара анаан өй-санаа, билии түмэ кэлэллэр. Олус дириҥ ис хоһоонноох тэрээһин. Тэрийээччибит Л.В.Федорова сэниэтэ эстиэр диэри сүүрэрин көрөммүн, арай бу маннык кэпсэтиилэргэ Уйбаан Уйбаанабыс баара буоллар төһө эрэ тирэхтээх буолуо этибит, диэн санаа күлүм гыммыта…
2019 сылга историк Афанасий Алексеевич Николаев “Төлкө” түмсүү опытыгар тирэҕирэн “Саха сирин ытык сирдэрэ” социальнай пилотнай бырайыагын Мэҥэ-Хаҥалас ытык сирдэринэн саҕалыырыгар Уйбаан Уйбаанабыс улахан көмөнү оҥорбута.
2020 сыл олунньутугар Уйбаан Уйбаанабыс Мэҥэ-Хаҥалас бөһүөлэктэрин уонна нэһилиэктэрин эр дьон түмсүүлэрин түмэр эр дьон холбоһук түмсүүтүн кытта биир тыл булан, улууспут аҕа сүбэлэрин, эр дьон түмсүүлэрин актыыбыыстарын мунньан Аллараа Бэстээххэ «Мэҥэ Ытык сирдэрэ» диэн төгүрүк остуол тэрийбитэ. Ытык сирдэр туһунан кэпсэтии ис хоһоонноохтук ааһарыгар бу эйгэҕэ бэриниилээхтик үлэлии сылдьар кыраайы үөрэтээччи ытыктанар киһини В.Ф. Яковлевы ыҥыран кытыннарга баҕа санаатын биллэрбитэ. Төгүрүк остуол киэҥ ис хоһоонноохтук барбытыгар кыттыыны ылбыт дьон Уйбаан киэҥ ыырдаах санаалааҕын өйдөөбүттэрэ.
Румянцевтар дьиэ кэргэн төрөппүт быһыытынан Алыҥ Бэстээххэ “Сказка” оҕо саадыгар сахалыы группа аһылларыгар улахан көмөлөөхтөр. Уһуйааччы Мария Егоровна олоҥхону үөрэтэригэр оҕолорум сахалыы үчүгэйдик саҥарбаттар, кинилэри Настям Румянцевам эрэ батыһыннарар диэччи. Биирдэ Мария Егоровна иитиллээччилэрин олоҥхо декадатыгар кытыннараары эрийбиппэр, кыттыахпын наһаа баҕарабын да, Настям ыалдьан хаалла дии диэн эппиэттээбитэ. Ону Уйбааҥҥа эппиппэр, Ольгатынаан кыыстарын үтүөрдэ охсон, аҕалан кыттыннарбыттара. Мария Егоровна билигин сахалыы куттаах уһуйааччы быһыытынан үлэтэ республикаҕа киэҥник биллэр. Настя Румянцева бастакы кылааска үөрэнэ барарыгар №1 Алыҥ Бэстээх орто оскуолаҕа бастакынан сахалыы кылаас аһыллыбыта.
Сөбүлээн олохсуйан олорбут Бэстээҕэр Уйбаан сахатын туһугар “хара тыа тиитин-маһын солоон” билигин үгүс элбэх “мүөтү, сүмэһини» оҥорон хаалларда. Бэстээх култууратын дьиэтэ иккис этээһин ремонугар Төлкөлөр субботниктаан көмөлөһөннөр, көмүлүөк оһохтоох сахалыы тыыннаах хос билигин да үлэлии турар. Алыҥ Бэстээх №1 оскуолатын таһыгар каток оҥорорбута. Кини тэрийбит «Айан» такси сулууспатыгар 50 саха эр дьон үлэлии сылдьаллар. Сырдыгынан сыдьаайа сылдьыбыт Уйбаан оҥорбут үлэтэ бииртэн биир тахса тураллар.
Салалтаны анааччы, дьаһалтаны олохтооччу, түмсүүнү төрүттээччи, тэрээһини тэрийээччи, хомпуруун Хотой Айыыга холоонноох тойон киһибит олохтон барбыта олус да хомолтолоох. Кини төһө да үтүмэн дьон быыһыгар сырыттар, Айыы дьон куолутун араҥаччылыыр, Күн дьон үгэһин көмүскүүр дьыалатыгар сүүрэригэр соҕотох этэ…
Уйбаан Уйбаанабыс куорат уонна тыа биир тэтиминэн тигинэччи олохторун-дьаһахтарын дьаһанан олоруохтарын баҕарара. Кини ытыктанар духуобунай учууталларбыт, тыаҕа олорор боростуой норуотун дьоҕурун, сатабылын, билиитин тыа да, куорат да эйгэлэригэр киллэрбит улахан өҥөлөөх киһибитинэн буолар. «Төлкө» уһуйаан хас да сыллаах үлэтин опытыттан тирэҕирэн чөл олоҕу тарҕатар «Төлкө» түмсүү, «Арчы Дьиэтэ» духуобунай култуура киинэ, Майа нэһилиэгин дьаһалтатын өйөөһүннэринэн «Барҕа» сыарыал саастаах (10-14 саастаах) уолаттарга аналлаах үөрэх программатын оҥороммут Дорхоон Дохсуннуун Дьокуускайга Арчыга быйыл үлэлэттибит. Бу айылҕаны кытта ыкса ситимниир киһитийии, сиэргэ-майгыга сирдиир, саха ыччата аныгы олоххо суолун тобуланарыгар көмөлөөх үөрэх буолар. Бу үөрэхпит Л.А. Афанасьев –Тэрис «Сарыал хамсаныылара», Неутроев Б.Ф. «Оһуор-бичик үөрэҕэ» үлэлэригэр тирэҕирэр.
Общественник, хамнаһа суох үлэһит, модун хоодуот эр санаалаах Уйбаан Уйбаанабыс сахатын ыччатын туһугар киэҥ ыырдаах үлэтэ Дьокуускай куорат Арчы Дьиэтигэр кэлэн түмүллүбүтэ улахан ситиһии буолбатах дуо…?
Миигин үлэбэр общественнай үлэнэн үлүһүйэҕин, Итэҕэлгэ култуура тэрилтэтэ сыстыа суохтаах диэннэр, салайар тэрилтэбиттэн улахан сэмэни ылбытым. Уйбаан Уйбаанабыс “Төлкөтүн” уһуйаана хайдах буоларыттан олус санаата түспүтүн истэммин олус харааһынным. Куоракка өбүгэбит үгэһин үйэтитэр дьону истибэт, сыаналаабат харгыс баара олус да абалаах. Саха мындыр өйүн-санаатын дьиҥнээхик тута сылдьар дьоммут тарбахха ааҕыллаллар дии. Саха киһитэ саргытын салайанарын, урааҥхай киһи уруйа улаатарын туһугар сахалыы өйбүт-санаабыт мөккүөрэ, бэйэ-бэйэҕэ итэҕэйсэр, эрэнэр санаабыт хаһан олохтонуон сөбүй..?
Саха эйгэтэ үөскүүрүгэр, өбүгэ ситимэ аныгы олоҕу кытта дьүөрэлэһэ сылдьарын биллэрбит, омугун ыччатыгар көмөлөспүт Тумус туттар киһибит Уйбаан Уйбаанабыс ыыппыт общественнай үлэтэ олус суолтаталаах уонна инникилээх. Бииргэ алтыһан үлэлээбит дьоно-сэргэтэ ону чахчы билбиттэрэ, көрбүттэрэ.Үүнэр ыччат улахан ытыктабылын ылла, холобур оҥостор киһилэринэн буолла. Төлкө Уйбаан лыҥкынас алтан чуорааны иилиммит ахсым атыыр ат үөрүн харыстаан киэҥ ыырдарынан, кырдалларынан сүүрэкэлии сылдьарын курдук ходуот, хоһуун, сыыдам олоҕу олорон барда. Кини эҥин араас иилистигэс иин эргиирдэри эрийэ сүүрэкэлээн, кутурукка соһуллубакка, киргэ кыбыллыбакка айылгылаах, тэрээһиннээх, кырдьыктаах, идэлээх, туруктаах олох иһин бэйэтин төлкөтүнэн турууласта.
“Төлкө” түмсүү эр дьонун түмсүүтүн тэрийэн үлэлэппит салайааччы Иван Иванович Румянцев кэрэни сэҥээрэн, үтүөнү үөтүтэн, ааспыты анааран, кэлэри кэпсээн тойоннообутун “Төлкөтүн” уһуйаанын уолаттара, алтыспыт эдэр ыччата айымньы оҥорон сарсыҥҥы олоҕу туругурдан сайыннаран иһиэхтэрэ диэн бигэ эрэллээхпин. Холобур оҥостор Тойон өһүө Убай учууталларын аатын элбэхтик ааттатыахтара. “Төлкө” уһуйаан программатынан Балыктаах, Бүтэйдээх, Майа, Маҥан, Айыы Кыһата оскуолалар иитэр үлэлэрин хайысхаларыгар туһаналлар. Элбэх общественнай түмсүүлэр, кулууптар, оскуолалар, оҕо саадтара опыт ыллылар. Мин Арчы Дьиэтигэр методист быһыытынан үлэлиирбэр өбүгэ үгэһин ньымаларын арыйан, тэлэн айымньылаахтык үлэлиирбэр кыах уонна эрэл биэрбитигэр махталым муҥура суох. Үлэлээбит үлэбитин, ситии быатын кытаанахтык туппуттуу, инникитин салҕыы утумнаахтык ыытан, сайыннаран, кэҥэтэн, дириҥэтэн иһиэхпит.

Оставить комментарий

Войти с помощью: