Skip to content

АНОНС

Открылся   YouTube канал Тубсааны 

Усуйаана удьуор табаһытын кэпсээнэ: “Биир ытыс бурдук”

Сегодня, 13:03

Елена Спиридоновна Слепцова төрөөбүт төрүт тылын, норуотун фольклорун илдьэ сылдьааччы патриот быһыытынан элбэх кэпсээннэри, үһүйээннэри хаалларбыта. Усуйаана улууһун бастакы уһун үйэлээҕэ 2012 сыллаахха 103 сааһыгар сылдьан күн сириттэн барбыта. Тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ, Саха өрөспүүбүлүкэтин “Үйэ саас” ытык бэлиэтин хаһаайына, улуус бочуоттаах олохтооҕо уонна бочуоттаах уһун үйэлээҕэ, удьуор табаһыт Елена Спиридоновна кэпсээнин кыыһа Татьяна Гулуҥэ “Заря Яны” хаһыат нөҥүө ыытта.


“Туундара устун көһө сылдьыбыт Хотугу сир аҕыйах ахсааннаах олохтоохторо, колхуостары тэрийии саҕаланан, бу хаһаайыстыбаларга баҕа өттүнэн холбоһоннор, олохпут сүнньэ дьэ саҥардыы көнөн испитэ. Дьон колхуостарга киирэн, саҥа олоҕу тутууга көхтөөхтүк үлэлээн-хамсаан барбыта. Онтон биир үтүө күн мин бииргэ төрөөбүт убайым Слепцов Алексей Спиридонович биригэдьиирдээх Уйаандьы ыстаадатыгар биир боломуочунай кэлбитэ. Боломуочунайдар чаастатык кэлэр-барар буоланнар, бу киһини улаханнык сонурҕаабатахпыт. Мин оччолорго бу ыстаадаҕа бостуугунан үлэлии сылдьарым. Боломуочунайбыт биһигини барыбытын биир тордоххо мунньан олорон ханна эрэ ыраах соҕуруу сэрии буолбутун, немецтэр диэн омуктар биһиги киэҥ-куоҥ дойдубутугар сэриинэн саба түспүттэрин туһунан сураҕы иһитиннэрбитэ. Биһиги, таба ыстаадатын боростуой бостууктара, бастаан утаа сэрии диэн тугун сиһилии билбэт буолан, бүтүн түөрт сыл устата салҕанан барыахтаах алдьархай ааҥнаабытын улахаҥҥа уурбатахпыт, үлэлээбиппит курдук салгыы үлэлии сылдьыбыппыт.

Ол эрээри, күн-дьыл баран истэҕин аайы, ас-таҥас кэмчитийбититтэн, үлэ ирдэбилэ күн-түүн кытаатан иһэриттэн сылыктаатахха, өтөрүнэн көммөт ыарахан кэмнэр кэлбиттэрин испитигэр сэрэйэр этибит. Боломуочунайдар, колхуос салалтата ыстаадалары сотору-сотору кэрийэн үлэ хаамыытын, дьиссипилиинэтин хонтуруоллууллара, дойдуга буола турар балаһыанньаны, сэриигэ, кыргыһыы хонуутугар, үлэ фронугар советскай дьон героизмнарын, биирдиилээн хорсун быһыыны оҥорбут, бэйэ дойдутун, бэйэ норуотун туһугар олохторун да кэрэйбэт патриот-буойуннар тустарынан кэпсииллэрэ. Ийэ дойду көмүскэлигэр норуот бүттүүнэ өрө туруохтааҕын туһунан санааны өрө күүрдэр агитациялыыр үлэни ыыталлара. Биһиги бу дьон хас кэлэн бардахтарын аайы өйбүт-санаабыт бөҕөргөөн, абатыйан, кыр өстөөҕү самнары баттыырга дьулуурбут өссө күүһүрэрэ.
Үлэ ирдэбилэ күннэтэ кытаатара. Аччык аҥардаах сылдьан үөр табаны маныырбыт. Табаны өлөрөн сиирбит кытаанахтык бобуллара. Оннооҕор бөрө тарпыт табатын биригэдьиир, акт суруйан баран, колхуоска туттарара. Аны санаатахха, айылҕа кытта кыһалҕаҕа кыһалҕаны эбэн, соруйан оҥорор курдук, сайыныгар куйаарар буолара, кыһыныгар адьырҕа бөрө буулуура. Биригээдэҕэ бэриллибит биир саанан кыылы, бөрөнү ыталлара, онтубут да сэрээтэ сотору бүтэрэ. Ол иһин кыһыҥҥы ыас хараҥаларга ыстааданы эргийэ хаама сылдьан хастыы да улахан уот оттон, бөрөнү куттуур буоларбыт уонна маһы маска охсон тыас таһаарарбыт. Онтон сарсыарда күнүскү сменаҕа ыстааданы субуруччу хаамтаран ааҕан туттарарбыт. Ыстаадаҕа наар туора сүүрэн хаалар, табалары батыһыннаран илдьэ барар кыдьыа таба диэн баар буолааччы, оннук таба үөргэ суох буолла да, ол аата таба быстыбыт диэн буолара, дьуһуурустубалаабыт смена дьоно хайаан да булардыы оҥостон, быстыбыт табаларын көрдүү төттөрү бараллара. Ирдэбил оннуга. Саас саҥа төрөөбүт тугуттары имнээһиҥҥэ сменалар бэйэ бэйэлэрин икки ардыгар куоталаһар этилэр. Түмүк тахсарын саҕана элбэх ими оҥорбут бастыҥнар сөмөлүөтүнэн көтөн, ортолор табанан айаннаан, оттон саамай мөлтөхтөр чырыпаахыны миинэн эркин хаһыатыгар хаһыаттанар буоларбыт. Чырыпаахыны мииннимээри бэркэ кыһаллан үлэлиирбит.
Сэрии ыарахан сыллара кэлэн истэхтэрин аайы ас-таҥас кэмчилэнэн, аччыктааһын кыһалҕата күүһүрбүтэ. Колхуос чэй, бурдук уонна табах сыыһын биэрэрэ. Саас, сайыны быһа сиир аһылыкпытын, биригэдьиир тиэнэн тахсара. Кэмчи аһылыкпыт сыыһа, төһө да кэмчилээбит иннигэр, ыйга тиийбэт буолара. Ый бүтэрин кэтэстэххэ бу уһуна диэн, хаһан да бүтээччитэ суох.
Аччыктааһыны кытта сибээстээх, эмиэ да киһи күлүөн, эмиэ да кыбыстыан курдук, биир түбэлтэни кэпсиэхпин баҕарабын.
…Ол сайын мин чороччу улаатан эрэр, борбуйун көтөхпүт Лебедев Дьөгүөрсэ диэн бэрт күлүүк уолу кытта түүҥҥү сменаҕа бостууктуурбут. Аһылыкпыт бүтэн, ый хаһан түмүктэнэрин кэтэһэн, өйбүт-санаабыт ол эрэ буолан сылдьар кэммит этэ. Смена иннигэр чуумсукпут бурдук мөһөөччүгүн тэбээн бүтэһик бурдук сыыһын кэриэрдэн буһарбыта нэһиилэ биирдии ньуоска буолбута, ону өр гыннарыахпыт дуо, сотору бүлүүһэлэрбитин ып-ыраас гына салаан кэбиспиппит, оргуйбут сылбархай ууну иһэн баран табаҕа бардахпыт дии. Атырдьах ыйа, үөн-көйүүр намтаабыт буолан, табаҕа саамай табыгастаах, таба саамай торолуйар, уойар кэмэ. Маннык кэмҥэ таба мээнэ хаампат, дьиэттэн тэйээт да ыраата барбакка мэччийбитинэн барар. Биһиги да табаларбыт оннук дьиэттэн чугас тарҕаммыттара. Дьөгүөрсэм ону-маны кэпсээн, айаҕа хам буолбат. Киирэн эрэр күн саһарҕата күөх көбүөр сис хайалары көмүс дуйунан саба бүрүйбүтэ көрүөххэ кэрэ да буолара. Ол эрээри аччык куртах курулуйуута ити кэрэни барытын иккис былааҥҥа хаалларан, туох да уратыта суох көстүөхтээх көстүүгэ кубулутара. Дьөгүөрсэ аҕа саастаах ыстаарсайыгар, ол аата миэхэ, аччыктаабытын туһунан этэрэ элбээн испитэ. Онуоха урут аччыктааһын туһунан кэпсэтии буоллаҕына дьонум, бастаан оҕо аччыктаан өлөр, оттон улахан киһи тулуйсар үһү диэн кэпсииллэрин өйдөөн кэлбитим. Бу сатана уола аны хаампытынан ырыа диэн дьиксинэ санаабытым. Уолум, мин санаабын ааҕар киһи курдук, арай: “Өлее, нуорма тахсара чугаһаата дии, уопсай бурдуктан кистээн ылан буһарыммаппыт дуо?» — диэн симиктик, иһиллэр-иһиллибэттик ыйытааччы буолбута. Уолум сирэйин көрө түспүтүм, били күлэр-үөрэр, саҥарар-иҥэрэр Дьөгүөрсэ ханан да суох, туох диирбин кэтэһэн, аккаастаама даа, диэбит киһилии көрдөспүт-ааттаспыт харахтарынан утары көрөн турар эбит. Уолбун аһыммытым, урукку өттүгэр, кыайардыы тугут муоһун быһан үөлэн өллөнөр эбит буоллахпытына, биригэдьиир ол идэбитин боппута, биир үксүн ол иһин аччыктыырбыт элбээбитэ. Аны санаатахха, тыһыынчанан ахсааннаах үөр табаны батыһа, көрө-маныы сылдьан аччыктыыр диэн сүрдээх эбит диэн киһи эрэ бэркиһиэх курдук. Балаһыанньа хайдах курдук кытаанаҕын билигин чахчы дьэ дьиҥнээхтик өйдүүгүн. Оччотооҕуга итини барытын буолуохтааҕын курдук саныырбыт.
Ол икки ардыгар арааһы барытын санаан ылбытым. Арай уоран иһэн тутулуннаҕына бу уол буруйданыа, эдэр киһи дьылҕата алдьаныа. Суох-суох, оннук эрэ буолбатын диэммин, мин хайдах эмэ эппиэттэһиэм, онон бэйэм уора барарга кытаанахтык быһаарыммытым. Дьөгүөрсэҕэ тэйиччи сыыр анныгар баран уот отторго анаан хаппыт талаҕы бэлэмнииригэр эппитим, уолум сэргэхсийэ түспүтэ. Бэйэм буоллахпына сааттаах сорудахха барбытым. Тордох чугаһыар диэри хаампытым, онтон, тыаһа суох буолаары эбитэ дуу, үнэн барбытым. Икки тордохтоохпут — биирэ биригэдьиир, иккиһэ — бостууктар тордохторо. Мин бурдуктаах биригэдьиир тордоҕун диэки үммүтүм. Тобугунан үнэр диэн ыарыылааҕын дьэ онно билбитим, бу сиртэн быган чорбойо сытар таас элбэх да эбит, тобугум ону барытын “аахтаран” испитэ, ол аайы ыарыытыттан накыс гына-гынабын, хаһыытаамаары сымыһахпын быһа ытыран тордох ааныгар тиийбитим. Иһиллии түспүтүм, дьон утуйан муннулара хаһыҥырыыр. Мин эр ылан тордох аанын оргууй арыйбытым, утуйа сыппыт ыт оҕото туран эккэлээн ньылбырыҥнаабытыгар ыксаабытым, онтон буойан муннуга чэпчэкитик “тап” гына охсубуппар, буойуллубутун өйдөөн, миэстэтигэр баран сытынан кэбиспитэ. Мин ыгылыйбытым арыый буолбута. Сиэппиттэн табаҕа сырыттахпына араарбакка илдьэ сылдьар тууһум мөһөөччүгүн хостообутум, киирээти кытта уҥа диэки биригэдьиирдээх үгэхтэригэр култаччы кутуллубут бурдуктаах куул айаҕын бобо баайыллыбыт быатын сүөрэн, баҕалаах бурдукпар дьэ тиийбитим. Ити бэйэлээхтэн биир ытыс бурдугу харбаан ылан мөһөөччүкпэр укпутум, барытын урукку оннун курдук уурбутум. Ыгылыйан дэлби тириппиппин билбитим, ол тухары, “оо, Айыым-таҥарам, дьон уһуктубатын, отуубар тыаһа суох тириэрдэ сатаа уонна аньыыбын бырастыы гын даа”, — диэн испэр таҥараттан көрдөһө испитим. Балайда тэйэ түһэн баран атахпар туран хаампытым. Һуу, атаҕынан хаамар эчи үчүгэйин, дии санаабытым. Дьөгүөрсэ сыыр анныгар хайы-үйэ маһын бэлэмнээбит, тиийбиппэр үөрэ тоһуйбута. Уоппутун оттоору букунайа сылдьан өйдөммүппүт, арай хобордоохпут суох эбит. Мин кэлэйэн сиргэ силлээбитим. Хайыыр да кыах суох, аны хобордоох ыла үммүтүм. Хобордоох бэйэбит тордохпутугар аан таһыгар баарын чуо билэр буолан, быһа онно сыбдыйан тиийэн харбаат да, төттөрү ыстаммытым. Тиэтэл быыһынан уоппутун оттон иһэн, аны отуубут буруота, кэриэрбит бурдукпут сыта дьиэ диэки барыа диэн ыксаталаан ылбыппыт, дьолго итини барытын тыал атын сир диэки үүрбүтэ. Сиирэ-халты буһарынаат сиикэй аҥардаах кэриэри сыбытах ууну кытта сиэн кэбиспиппит, хобордоохпутун оннутугар аҕалан уурбутум. Буолар буолбутун кэннэ итини барытын сэмээр саныы, төбөбөр ырыта испитим, аньыыны оҥорбуппуттан кэмсиниэх санаа киирэн, испэр аймаммытым уонна санаабытым — оо дьэ, уорар диэн куһаҕан да эбит, аны мин улаханы да, кыраны да хаһан да уоруом суоҕа диэн. Итинник санаабыппыттан чэпчээбит уонна уоскуйбут курдук буолбутум. Ол эрээри кырыыстаах сэрии киһини туохха-туохха тиэрдибэтэҕэй, сааттаах угаайытыгар бу киллэрдэҕин…
Табаларбыт диэки балайда хаампахтаан истэхпитинэ, арай Дьөгүөрсэм күлэн тоҕо барбыта, устунан сиргэ төкүнүйэ сылдьан иэрийэ-иэрийэ күлбүтэ. Мин “Нохоо, Дьөгүөрсэчээн, оргууй эрэ, тугу күлэҕин?”—диэн ыйыппыппар, иэрийэрин быыһыгар “Өленээ, эн уһун сотоҕун соспутунан үнэн эрэриҥ харахпар бу көстөр, наһаа да көрүдьүөс, ханнык эрэ кыылы ду, тугу да санатаҕын”, — диэбитэ. Мин онуоха: ”Чэ, ариҥкы, уордара-уордара өссө киһини күлүү гынардааххын. Нохоо, эн биһи улахан буруйу оҥордубут, аны дьоҥҥо кэпсии сылдьаайаҕын, хаайыыга барыахпытын сөп”, — диэбитим. …Онтон ыла элбэх сыллар ааспыттара, күүттэриилээх сырдык Кыайыы кэлэн дьоллоох олоххо олорон-үлэлээн кырдьа быһыытыйбыппыт.
Дьөгүөрсэни кытта кэлин сааһыран баран таба ыстаадатыгар көрсүбүппүт. Кэпсэтии-ипсэтии, уруккуну-хойуккуну санаһыы буолбутугар, Дьөгүөрсэ былыр сэрии кэмигэр биир ытыс бурдугу уорбуппутун санаан, эмиэ да уруккутун курдук, астына күлбүтэ уонна, бүлүүһэҕэ куттубут хойуу итии чэйин сыпсырыйан иһэ-иһэ эппитэ: ”Эдьиийим барахсан, харса суох хорсун буолан, наһаа күүскэ аччыктаабыппар уоран аҕалан кэриэр сыыһын сиэтэҥҥин абыраабыккын хаһан да умнубаппын. Билигин кэлэн туох кистэлэ баарай, киһини аччыктааһынтан быыһыыр соруктаах ытык быһыыны оҥордоҕуҥ дии, – онтон тохтуу түһэн баран, — мин оҕолорум төрүүр быаларыгар”, — диэн эбэн эппитэ. Уонна уруккулуу дьээбэлээх баҕайытык күлэн кэчигирэтэн кэбиспитэ…”


Ойуурдаах туундара быыстаах, уйаара-кэйээрэ биллибэт, тунал хаар үллүктээх Усуйаана сирин хоһууна, удьуор табаһыт Елена Спиридоновна Слепцова дьоллоох уонна дьоһун олоҕу олорбута. Кини төрөөбүт төрүт тылын, норуотун фольклорун илдьэ сылдьааччы патриот быһыытынан, элбэх кэпсээннэри, үһүйээннэри хаалларбыта. Елена Спиридоновна улуус бастакы уһун үйэлээҕэ, кини 2012 сыллаахха 103 сааһыгар сылдьан күн сириттэн барбыта. Сэрии ыар сылларыгар Елена Спиридоновна курдук үлэ фронун хас биирдии кыттыылааҕа, өстөөҕү кыайар туһугар туохтарын да харыстаабакка, аччыктыылларын, сылайалларын-элэйэллэрин аахсыбакка үлэлээн, Улуу Кыайыыны уһансыбыттара, дьулуурдаахтык үлэлээн, дьоллоох олоҕу туппуттара. Ити иһин билиҥҥи эйэлээх олоххо олорооччулар бука барыбыт эйэни, тапталлаах Ийэ дойдубут көҥүлүн көмүскээбит героическай норуоппутугар хаһан да кыайан төлөммөт ытык иэстээхпит. Кинилэргэ сиргэ тиийэ сүгүрүйэбит. Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат!

*Өлее — эбээннииттэн сахалыы Өлөө, эйэргээн ыҥырыы
*Ариҥкы — абааһы.

Бэлэмнээтэ Татьяна ГУЛУҤЭ.

Оставить комментарий

Войти с помощью: