Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

Тыынҥын харан.

От редакции: мы продолжаем серию публикаций нашего нюрбинского коллеги, краеведа Сахса Тар. Публикуемая ниже статья содержит его размышления об истории разных эпидемий и современной эпидемии уханьского короновируса.

Сахса Тар (Республика Саха, Нюрбинский улус).
25.03.2020 г.

…Кэпсэтии маннык түмүккэ кэлбитэ, анараа дойдуга барбыттары уматарга анал дьону киибэстэри таларга. Киибэстэринэн урут ыалдьыбыт соххор дьоннору аныырга. Олору аһынан таҥаһынан көлөннөн хааччыйарга. Ыаллар олохторун аартыгар бэйэлэрин ахсааннарынан тоһоҕо анньаллар. Киһи быһыннаҕына тоһуталлар, ыарыйдаҕына иҥнэри анньаллар. Аһыырынан быстарбыт ыалларга аһылыгы анал үлэхтээх сирдэргэ илдьэн уурарга. Дьону кытта чугаһаабакка, тыалы ойоҕоһунан туран кэпсэтэргэ. Ыалга кыаммат кыра оҕолор хааллахтарына туспа мунньан тутарга. Тулаайах хаалбыт оҕолору, дьоннорун табаларын ирээттээн, аймахтарыгар ииттэрэ биэрэргэ. Түөрт уон хонук ким ыалдьыбытын кэтээн күүтэргэ, ол кэнниттэн ыалдьыбыттары киибэстэр көрүүлэригэр хаалларан баран атын сиргэ көһөргө…
…Айылҕа Хотун, дьон ымсыы, ньэгэй санааларыттан хомойон, кэлэйэн, кэмиттэн кэмигэр алдьархайдары ыытарын, ыарахан кэмҥэ омугунан, аҕа ууһунан арахсыбакка бииргэ түмсэн сөптөөх тылга киирэр буоланнар, сап саҕаттан салҕанан Саха сирин тыйыс халлаанын, кылгас кэмҥэ ирэр тоҥ буорун, дойду оҥостон олордохпут…
«Оноон» диэн Сахса Тар суруйуутуттан быһа тардыы.
Үөһээ суруйбуппар эбэн эттэхпинэ, дьаҥ кэллэҕинэ тыын харыстанар дьаһал ылыналлар эбит. Тыын харан – харантыын биллэриллэр эбит. Түөрт уон хонукка дылы.
Билигин сайдыылаах диир кэммитигэр карантин биллэриллибитин кэннэ оскуола оҕолоро хастыы да буолан бөлөхтөһөн сылдьаллара элбиир. Мааската кэтиҥ диэбиттэригэр, уон киһиттэн биир киһи эрэ мааскалаах сылдьар. Ол иһин грипп, орви дэлэйэр.
Былыр хаалыылаах үөрэҕэ суох сахалар, киибэс диэн анал дьонноро, сирэйдэригэр амнахтаах, харахтарыгар чарапчылаах, илиилэригэр тарбах үтүлүктээх, бастарын сабардаах тирии суккуйдаах тыын харан кэмигэр сылдьаллара кэпсэнэр. Анараа дойдуга барбыты анал тордуоҕунан тардан сыарҕаҕа тиэйэн илдьэн уматаллара. Ыарыы кэмигэр киһини кытта иэдэс биэрэн туран кэпсэтэллэрэ, утары турбаттара.
Аны улахан дьаҥ кэмигэр дьиэ кыыллара ордук сибиинньэ, ыт, куоска, көтөрдөр ыалдьаллара бэлиэтэнэр. Москваҕа бэйдиэ сылдьар ыттары, куоскалары утуталаан, уматалыы тураллар. Амурскай уобаласка туох баар сибиинньэни барытын өлөрөн уоттаабыттара.
Онтон биһиэхэ бэйдиэ сылдьар ыттарбыт, куоскаларбыт элбии тураллар, ыаллар ыттарын баайбаттар. Якутскайга ыт иириитэ кэллэ диэн өлөртөөн эрдэхтэринэ, кыыллары көмүскээччилэр утарылаһан тохтоттулар. Саас кус хаас кэлиитэ, халлаан сылыйдаҕына грипп, орви ыарыыта элбиир. Онно эбии бу саҥа биллибит коронавирус ыарыыта эбиллиэ. Кытайдар аан бастаан бу ыарыы вируһун быһаардылар. Коронавирус чуолкайданыан иннинэ, атын дойдуларга хас киһи ити ыарыыннан ыалдьан анараа дойдуга барбыта биллибэт. Эмэ билиҥҥитэ көстө илик. Быйылгы коронавирус, үксүн кырдьаҕастары, ыарыһахтары кыайар эбит.
Мин нууччалыы «Вирус. Проклетье стерха» диэн суруйуубун суруйарбар бэрт элбэх литератураны аахпытым. Ол түмүгэр саҥа улахан ыарыы, улахан курааннар кэмнэригэр туруйалар, кыталыктар көмөлөрүнэн тарҕанар эбит диэн санааҕа кэлбитим. Төрөөбүт Аканабар, сааскы хобор кэмигэр, Дьөҥкүүдэ эбэҕэ, кыталыгы өлөрөн баран, аймахтарыгар тирии тигэр суон иҥнэ саҕа кээмэйдээх, кыталык этин үллэрэн сиэппит, Саалаах диэн тоҕус ойохтоох киһи уола Ойоҕос туһунан элбэх кэпсээн баар. Ол кыталык этин сиэбит Саалаах халыҥ аймаҕа барыта кылгас кэмҥэ дьаҥтан өлбүттэр. Саалаах аҕатын ууһуттан бэйэтин ааҕынар киһи билигин суох.
1918 сыллааҕы Ыспааҥка ыарыыта кыахтаах, үлэ үөһүгэр сылдьар эдэр дьону хомуйан барбыт. Мин бэйэм аҕам ууһун архив материалларыгар чинчийэн көрбүтүм, ыарахан дьахталлары уонна саҥа төрөөбүт оҕолору эмиэ илдьэ барбыт эбит. 1917 сылга дылы Ырыа аҕатын ууһугар 14-15 оҕо төрүүр эбит, 1918 сылга оҕо төрөөһүнэ суох, 1919-1927 сылларга 4- 5 эрэ оҕо төрөөбүт. Саха сиригэр барытыгар оннук буолбут буолуохтаах. Ол иһин ахсааммыт аҕыйах.
Аан бастаан көрсүбүт киһибитин кытта аҕыйах кэмҥэ кэпсэтэ түһээт, иккиэн үчүгэйдик билэр киһибитин булан ылыахпыт, оннук аҕыйахпыт. Онон биир тылы булан, дьаһалта этэрин толорон, харантыыннаан, сырыыны, кэлиини барыыны тохтотон, оскуола оҕолорун дьиэҕэ хаайан олордон, ыттаргытын баайан, дезинпекцияны оҥорон, илиибитин мыылалаан суунан, ыарыы тарҕанарын тохтотуоҕуҥ!
Чэгиэн-чэбдик буолуҥ, дьаҥы-дьаһаҕы тумнуҥ!

Оставить комментарий

Войти с помощью: