Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

МАЙАҔА ИТЭҔЭЛ БАЛАҔАНА ҮГЭСТЭРИ, СИЭРИ-ТУОМУ ТУТУҺУУГА ҮӨРЭТЭР.

Виктория БЕЛОЛЮБСКАЯ (Республика Саха, Мегино-Кангаласский улус, с. Майя).

19 марта 2020 г.

Соторутааҕыта «Саха» НКИХ ханаалыгар «Талбан» биэриигэ үөһээ Айыылартан улахан айдарыылаах, эдэркээн кыыс Күннэй Кардашевская туһунан ийэтэ кэпсээбитин өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо кыралыын-улаханныын сөҕө-махтайа истибиппит. Аныгы үйэҕэ итинник дьикти көстүү эмиэ баарын, ураты күүстээх дьон аттыбытыгар сэргэстэһэ сылдьыахтарын сөбүн уонна биһиги, саха омук, төрүт үгэспитин ытыктыыр аналлаахпытын ити биэрии ылыннарыылаахтык итэҕэппитэ. Киэҥ эйгэҕэ тахсан, төрүт итэҕэлбит туһунан санаалар хас биирдиибит сүрэҕин таарыйдаҕа. «Итэҕэлбитин биһиги төһө тутуһабытый? Айылҕабытын кытта төһө сибээстээхпитий?» ‒ диэн ыйытыылар үүйэ-хаайа тутар буолбуттарыгар саарбахтаабаппын.
Майаҕа, итэҕэл боппуруостарыгар хайдах, туох үлэлэр баралларын туһунан сырдатар санаа киирэн, «Сырдык Айыы сыдьаайа» түмсүү иһинэн үлэлиир Итэҕэл балаҕаныгар бара сырыттым. Хаһыаппыт ыалдьыта, балаҕаҥҥа ыытыллар үлэни-хамнаһы иилээн-саҕалаан тэрийээччи, салайааччы Анна Климентованы кытта кэпсэттибит.
‒ Анна Иннокентьевна, Итэҕэл балаҕана Майа сэлиэнньэтигэр үлэтин хаһааҥҥыттан саҕалаабытай? Туох сыаллааҕый-соруктааҕый?
‒ 2010 с. Майаҕа “Сырдык Айыы сыдьаайа” түмсүүнү тэриммиппит. Сайыына үөрэнээччилэрэ, «Көмүлүөк» түмсүү кыттыылаахтара Евдокия Решетникова көрдөһүүтүнэн Майаҕа тахсан үөрэх ыыппыттара. Саха итэҕэлин ис дьиҥин өйдөөн, итэҕэл сүрүн өйдөбүллэрин дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник тарҕатан барбыппыт. Араас идэлээх дьон дьарыктарыгар сылдьар киһиэхэ наһаа элбэҕи биэрэр. Ол курдук, Николай Софронеев, Александр Артемьев‒Кулан, Байдам, Сыдьаайа Филипповтар, Людмила Егорова‒Ньууралдьыйа Тааҕы, Наталья Ларионова– Хаһаачыйа, Екатерина Павлова–Көмүс Удаҕан, Спартак Афонскай, Петр Николаев–Хордоҕой, Алгыстаах Уйбаан, Тирэх Уйбаан уо.д.а. дьарыктарыгар сылдьан, ис туругу кытта салайынарга үөрэнэбит. Илин эҥэр улуустарга, нэһилиэктэригэр, Нам Хамаҕаттатыгар уонна Хатырыгар сылдьыбыппыт. Сааһыланан, үлэбит хайысхата тахсан испитэ. Билигин санаатахха, биһиги саҕалааччылар эбиппит.

‒ Анна Иннокентьевна, үлэҕит-хамнаскыт туһунан сиһилии сырдатыаҥ дуо?
‒ Бастакы сылларга Майабытын түөрт өртүттэн ыраастааһыны, айанныы сылдьан аартыктар бөхтөрүн хомуйууну оҥорбуппут. Хаарга ыраастанан, Ураһалаах быллаардарыттан сырылааһыннары тэрийбиппит. Ураһалааҕы бастакы ыһыах кэнниттэн түмсүүнэн тахсан, ыраастаабыппыт. Зиновий Игнатьев самосвалынан үлүгэрдээх элбэх бөҕү-саҕы тиэйтэрбитэ. Сайыны көрсө Ньукуолун күн Ураһалаахха салама ыйыыр үгэһи олохтообуппут. Кулан алгыһынан күнү көрсүүнү билигин да ыытабыт. Бэс ыйын 21‒22 күннэригэр Күн көрсүүтүн Аллараа Бэстээххэ Илин эҥэр түмсүүлэрин кытта хаста даҕаны оҥорбуппут. Сыала-соруга – Илин эҥэргэ сахалыы тыыны киллэрии. Эбэни мааллыыр үгэһи күһүн муус туруон иннинэ уонна саас көмүөл мууһа барыан иннинэ оҥоробут. Итини таһынан бастакы оһуохайы көҕүлээн, тэрийбиппит. Билигин ити үлэлэр салҕанан, түөлбэлэринэн ыраастаныы, Ньукуолуну Ураһалаахха салама ыйаан, нэһилиэнньэ кыттыытынан барара үгэс буолла, бу тэрээһини култууралар ыыталлар. Саас, күһүн эбэни аһатыы дьоҥҥо үтүө үгэскэ кубулуйда. Итиннэ Эдьиий Дора бар дьоҥҥо сүбэтэ олус көмөлөстө. Билигин “Оһуохай” түмсүү бэйэтэ былааннаахтык үлэлиир.
Биһиги сүрүн сыалбытынан күннээҕи олоххо сиэри-туому тутуһууну дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдии буолар. Майаҕа «Реал» ырыынакка биир хоһу куортамнаһан, онно икки сыл устата үлэлээбиппит. Дьону арчылыыбыт, алгыстыыбыт. Оскуола оҕолоро кылааһынан кэлэллэрэ. «Тоҥ сүрэҕи ириэрии» аахсыйабытын саҕалаабыппыт. Ону салҕааммыт, муор-туор сылдьар дьону ыйга биирдэ ыҥыран, оттуллубут көмүлүөк иннигэр арчылаан, алгыс түһэрэбит, ол кэнниттэн дьиэбититтэн аҕалбыт итии аһынан аһатан, тэҥҥэ олорсон, сэһэргэһэн ыытабыт. Түмсүү күүһүнэн кыаммат дьиэ кэргэннэргэ көмө оҥоробут.
‒ Балаҕан хаһан, хайдах тутуллубутай?
‒ Биһиги үлэбитин саҥа талыллыбыт «Майа сэлиэнньэтэ» МТ баһылыга Дмитрий Тихонов өйүүр буолан, «Дьол түһүлгэтин» тэлгэһэтигэр турар эргэ балаҕаны үлэлиирбитигэр анаан биэрбитэ. Эргэ балаҕан эмэҕирэн, туһаттан тахсыбыт этэ. Онуоха Спартак Афонскай саҥа балаҕаны тутарга көҕүлээбитэ. Онон түмсүү дьоно үп-харчы кыттыһан, матырыйаал атыылаһан, 2017 с. алтынньытыттан саҥа балаҕаны тутуу саҕаламмыта. Балаҕан акылаатын тутарга Спартак Афонскай гарааһын маһын бүтүннүү биэрбитэ. Биэс үлэһиттэн үһэ, табыллыбатах олохтоох дьон киһилии сыһыаммыт иһин махтанан, ис сүрэхтэриттэн үлэлэспиттэрэ. Биир эрэ киһини хамнастаабыппыт. Үлэһиттэрбитин уочаратынан дьиэбититтэн итии ас аҕалан аһатан, таҥаһа-саба суохтары үлэлиир таҥаһынан хааччыйбыппыт, итиэннэ күҥҥэ 250 солкуобайынан бэйэбититтэн хамнастаабыппыт. Эргэ кирпииччэлэри булан, Спартак көмүлүөк оһоҕу туппута. Баһылык Дмитрий Иванович матырыйаалынан, «Конвектор» оһоҕунан хааччыйбыта. Тымныы түспүтүн кэннэ тутуллан, 2017 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр малааһыннаабыппыт, учууталларбыт куораттан тахсан, араас түмсүүлэр кыттан, бэрт сэргэх тэрээһин буолбута. Кэлин матырыйаал атыылаһан бэлэмнээбиппитигэр олохтоох ОДьКХ ититэр ситиммитин босхо тардан биэрэн улаханнык көмөлөспүттэригэр тэрилтэ салайааччытыгар Павел Цыпандиҥҥа уонна үлэһиттэргэ, салайааччы Павел Жирковка махтанабыт.
‒ Түмсүүгэ хас буолан үлэлиигитий?
‒ Түмсүүгэ отуччабыт. Үгүспүт тустаах үлэлээх-хамнастаах дьон. Сүрүннээн Варвара Семенова, Вера Романова, Лидия Андреева, Татьяна Аргунова уонна баар кэмигэр Павел Нестеров буолан үлэлиибит. Атыттарбыт улахан тэрээһиннэргэ, үп-харчы хомуйуутугар көхтөөхтүк кытталлар. Биһиги көмөбүтүгэр наадыйар дьон эрдэттэн билсэн баран кэлэллэригэр сүбэлиибин. Балаҕан күнү быһа аһаҕас буолбат, онон аттарынан, эрдэттэн былаанныыбыт.

‒ Төһө элбэх киһи Итэҕэл балаҕаныгар сылдьарый? Тэрээһиннэр туһунан сырдат эрэ.
‒ Балаҕаммыт анаан-минээн итэҕэлгэ туһулаан үлэлиир. Бастатан туран, ыччаты кытта үлэлиибит, ол курдук ааспыт сылга, быйыл Майа оскуолаларыттан, Хараттан, Хаптаҕайтан, реабилитационнай киинтэн 600-чэ үөрэнээччи сырытта. Кылааһынан кэлбит оҕолору уот оттон, арчылаан, алгыстаан баран, төгүрүччү олордон 30 мүнүүтэлээх сиэр-майгы туһунан сэһэргэһии ыытабыт.

“Өбүгэ ситимин” оҥорторон, алгыстаах алаадьынан айах тутабыт. Оҕолор балаҕаҥҥа сылдьалларын олус сөбүлүүллэр. Хас субуота аайы нэһилиэнньэҕэ арчылааһын, алгыс түһэриитэ буолар. Өрөбүлгэ «Дорҕоон» дьарык буолар, былырыын этнофитнес ыытыллыбыта. Куораттан оҕо көрсө тахса сылдьар эбээ У.П.Сивцева тэрийэр. Ити «Дорҕоон» дьарык түмүгэр Майаҕа уонна Чурапчы Болтоҥотугар Тыын Сэргэ туруорулунна.
Ол аата хайдаҕый? Көстүбэт эйгэҕэ хараҥаны үтэйэ турар уоттаах сэргэ туруоруллар. Элбэх киһи түмсэн, дорҕоон таһааран, вибрация күүһүнэн биир тыын оҥорон, оройугар сырдык уоттаах сэргэ туруоруллар. Ити сэргэлэр хараҥаны, дьайы үтэйэн, тулалыыр эйгэни ыраастыыр аналлаахтар. Уонча сыллааҕыта кэлбит идэлээх дьон Майа былытынан бүрүллэн турар, ыарахан тыыннаах дииллэрэ, билигин бары Майа сырдаабытын, сэргэхсийбитин бэлиэтииллэр. Биһиги төрүт итэҕэлбит олус күүстээх, сиэрбитин-туоммутун тутуһан, өбүгэ үөрэҕин умнубакка ылынан, туһанар аналлаахпыт. Сэрэдэҕэ сэһэргэһиилэри ыытабыт, дьону ыҥыран, итэҕэл туһунан аһаҕастык кэпсэтэбит. Туох барыта иччилээх, хараҥа эйгэ дьиҥ-чахчы баарын көрөр дьон бааллар, наука да билиннэ. Олох очурдарыгар оҕустарбыт дьоҥҥо биирдиилээн арчы, алгыс оҥоробут. Эр дьоммут быраҕыллыбыт урукку гимназия дьиэтин ыраастаабыттара, көтүллэригэр бэлэмнээбиттэрэ. Оҕолору кытта тэрилтэлэр кэлэктииптэрэ, сайын үлэлиир устудьуон этэрээттэрин ыччата, лааҕыр оҕолоро, баһылыктар кэлэн бараллар. Соторутааҕыта социальнай үлэһиттэр сэминээрдэрин иннинэ ыраастанан, алгыстанан барбыттара. Оҕо саадтарын кытта үлэлэһиэхпитин эмиэ баҕарабыт. Итини таһынан кыһыл көмүс сыбаайбалаахтары, ытык ыаллары чиэстээһиҥҥэ кыттабыт. Дьиэ кэргэнинэн кэлэн алгыстанан бараллар. Олоҥхо эмиэ биһиги итэҕэлбитин кытта сибээстээҕин быһыытынан, сылга иккитэ олоҥхону истии түһүлгэтин тэрийэбит. Иван Григорьев, Николай Баишев, Аркадий Захаров, эдэр олоҥхоһут Виталий Никифоров, Петр Тихонов‒Тэрчи курдук биллэр олоҥхоһуттарбыт, бэйэбит “Түһүлгэлэрбит” кэлэн, олоҥхолоон барбыттара. Балаҕаммытыгар айылҕалаах дьон кэлэн дьарык ыыталлар, онно нэһилиэнньэни ыҥыран сырытыннарабыт, наадыйар дьон кинилэр көмөлөрүн ылаллар.
Быйыл ыҥырыынан Хорообукка, Чурапчы Мырылатыгар, Болтоҥотугар сырыттыбыт. 2016 с. сайыныгар Хатырыкка Хотой Айыы таһымынан үлэлээбит баһылыкка Алексей Пинигиҥҥэ ходуһатыгар сэргэ туруорбуппут.
‒ Ааҕааччыларга баҕа санааҥ.
‒ Итэҕэл диэн өйдөбүлтэн куттанымаҥ. Итэҕэл хас биирдиибитигэр баар, ону билиниэххэ, ылыныахха. Итэҕэл ытыктабылтан уонна итэҕэйииттэн саҕаланар. Оҕо төрөөт да ийэтигэр, аҕатыгар, ийэ тылыгар итэҕэйэр. Итинтэн итэҕэл саҕаланар. Төрөппүттэр, бука диэн оҕону ийэ тылыттан матарымаҥ, киниэхэ хааныгар баар, ону муннарымаҥ. Итэҕэллээх омук түмсүүлээх, сиэрдээх, бэйэтигэр эрэллээх.

Источник: газета “Эркээйи-Эркээйи экспресс”.

Оставить комментарий

Войти с помощью: