Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

2. Бүтэй Бүлүү. Харабыл.

Начало тут

От редакции: мы продолжаем публикацию материалов об истории саха нюрбинского краеведа Сахса Тар.

Сахса Тар (Республика Саха, Нюрбинский улус, г. Нюрба).
10.02.2020 г.

Аан Дойду тутулун оннун булларан баран, Үөһэттэн анаммыт ыйааҕын толору толорон Чыҥыс Хаан үөһээ дойдуга дабыныгар көппүтэ. Кини кэнниттэн төһө да былаас былдьаһыыта баар буоллар, үс сүүс сыл биир Или тутан олорбуттара.

Хаар намтаан, суолга тохтубут от сыатын хомуйар туллук халыҥ үөрэ төттөрү таары көтөр. Сахса Баатыр кыыл таба хатарыллыбыт этиттэн оҥоһуллубут буорсатыгар оргуйа сылдьар итии ууну кутан баран, хаппахтаата. Тымтайтан арыылаах тууйаһын хостоон, уотугар бэристэ. Сааскы киһи салбаммытынан диэн, маны этэн эрдэхтэрэ, харабылга турааччыларга урут сөп буолар ыһыктарын ирээттиир этилэр. Быйыл кырыымчык дьыл кэлэн өйүөнү аҕыйаҕы биэрэллэр. Сотору кус, хаас кэллэҕинэ, балык таҕыстаҕына ыһык аһылык элбиэҕэ. Онуоха дылы хайдах эмэ гынан тиийиллэр ини. Бэл быйылгытааҕар кырыымчык дьыллар кэлэн аастахтара.
Төһө да сааһырдар, сырдык икки хараҥа былдьаһыгар харабыл миэстэтигэр бэйэтэ кэлэн олорорун сөбүлүүр. Харабыллары итэҕэйбэтиттэн буолбатах, манна бэйэтэ соҕотогун олорон санаатын сааһылыыр, ааспыты ырытар, инникини түстүүр.
Ыаҕастаах уу кыайан ыйамматын курдук туруору саҥа ый тахсыбыта. Тибиилээх, хаардаах муус устар ыйа саҕаланнаҕа. Балаҕан муус түннүгэ тэстэн эрэр, сотору оҕус хабаҕа тиириллибит түннүктэрин олордуохтара. Кэлэн иһэр кэлэн иһэр курдук, тымныы кыһын тулуһа сатаабытын киэр илгэн эмиэ саҥа саас кэллэҕэ.
Дьыл хонук ааһара дьэ түргэн. Баатыр аатын иҥэрэннэр, араас омук эдэр боотурдарыттан талыллыбыт харабыллары салайан хотугу уокурукка кэлбитэ бу баар курдук. Ирдэбил быһыытынан талыллан кэлээччилэр бары кыргыһыыга киирэн тахсыбыт, анал кыргыс үөрэҕин барбыт, ойоҕо суох, сүүрбэ үстэригэр дылы саастаах, 33 араас биис эдэр уоланнара этилэр. Кэлиэхтэрин иннинэ сурукка, бичиккэ уйгуур үөрэхтээхтэрэ дьарыктаабыттара. Сорох уолаттар сурукка син аҕай буоллахтарына, бичиккэ кэлэн бары эстибиттэрэ. Кыратык сыыһа бэлиэтэммит бичик отой атын суолталанан тахсар эбит. Онно холоотоххо сурук үөрэҕэ чэпчэки эбит. Түрдэлэммит туоһу тэнитэн хара тааһынан суруллубуту бары сатаан ааҕар буолбуттара. Ханыы омук үрүҥ кумааҕытыгар хоҥор хаас кынатын куорсунун уһуктаан баран, көмөрүнэн суруйар дьаһалта суруксуттарын ымсыыра көрөллөрө, билигин бэйэлэрэ суруйарга үөрэммиттэрэ.
Алтаай хайаларын Сахсаҕар толоонуттан арахсалларыгар Ханыы дойдутугар өр сылга үөрэнэ, онно олохсуйа бараллар диэн атаарбыттара. Ый кэриҥэ айаннаан баран, атыыһыттар тэбиэннээх харабааннарыттан араартаан, акка олордуталаан атын сиргэ баралларын биирдэ эппиттэрэ. Кый Ыраах Хоту Дойдуга, Кыйаарга, кистэлэҥ уорукка ананан баран иһэллэр эбит. Мөлтөөн биэрбит суоҕа. Куттана санаабыттара, бары этэҥҥэ тургутууну ааспыттара. Ирдэбил быһыытынан бары сахалыы эрэ кэпсэтэллэрэ. Омос көрдөххө отут үс араас биис уолаттара диэн киһи араарбат, бэйэ бэйэлэригэр майгыннаһар уолаттары талбыттар этэ. Бары бас билэр чаҕардаах, сылгы көрөр сылгыһыттааах, солбук аттардаах этилэр.
Күһүн кэлэн иһэр сибикитэ биллэн барбыта. Тунгуска үрэҕиттэн аттарын анал күүтэн олорор дьоҥҥо туттаран баран, табаҕа көспүттэрэ. Олохторун устата айаҥҥа ыҥыыр үрдүгэр олорбут уолаттар табаны миинньэргэ түргэнник үөрэммиттэрэ. Кыра оҕо эрдэхтэриттэн халбас харата диэн, чиккэччи тардыллыбыт тирии өтүүнү мииннэрэн, тайах мастаан оонньотоллоро, табаны миинньэргэ эрчиллии эбитин дьэ кэлэн биллилэр. Чаҕардары, сылгыһыттары, дойдуларыгар төннөн иһэр саха атыыһыттарыгар холбообуттара.
Уолаттар туспа айаннаабыттара. Бултаан аһыыллара көҥүллэнэн, сотору сотору арахсан, күрэх оҥорон, эбэтэр солбуһан үөмэн киирэн бултаабыттара. Хаппыт эттэн салҕыбыттарын, саҥа бултаммыт эмис кыыл таба этин сүүрүҥүйдүү буһаран сиэн, бары айаннарын кэмигэр уойбукка дылы буолбуттара. Муус туруута Чуҥнуур үрэххэ тиийэн кэлбиттэрэ. Чуҥнуур үрэҕи тумултан, тумулга кыыл ыллыгынан быһыта түһэн Бүлүү эбэҕэ тиийэн кэлбиттэрэ.
Бүлүү, Барҕа эбэлэри тула сахалар, лаамууттар, луораветланнар, одуллар бары бииргэ булкуһан олороллоро. Илдьэ кэлбит дьарылыгын көрдөрөн Сахса баатыр, харабыллар тойонноро дуоһунаһын туппута. Урукку баһылыгы кытта кэтиэхтээх маныахтаах сирин кэрийбитэ. Кини сүбэтин ылынан илдьэ кэлбит уолаттарын, биир сиргэ олохтообокко, Бүлүү уонна Барҕа эбэ алаастарынан, сыһыыларынан тарҕанан олорор, сахалар баар харабылларыгар тарҕаппыта.
Аргыс уолаттарыгар олохтоох сахалар кыргыттарын кэргэн ылан аймахтаһалларыгар дьаһал биэрбитэ. Сахалар төһө да бэйэлэрэ араас омук кыргыттарын кийиит, одьулуун ойох гынналлар, кыргыттарын саха эрэ уолаттарыгар кэргэн биэрэллэрэ. Кыыс оҕо омук анала. Онон харабылга анаан, ыраах сиртэн кэлбит, толору сэбилэниилээх, кулуттаах, чаҕардаах, эдэр саха уолаттара түргэнник ыал буолбуттара. Оҕо уруу тэнийэн, хаһаайыстыбалара кэҥээбитэ.
Сахса Баатыр ананан кэлбит ыйааҕынан кини иннигэр олорбут харабыл тойонун кыыһын ойох ылыахтааҕа. Үс бэйэ бэйэлэригэр майгынныыр кыргыттартан көрөөт да ортоку кыыһы сөбүлүү көрбүтэ. Эрдэ ыйытан илии охсуспуттара буолуо диэн куттаммыта, улахан кыыһы ыйыппыттар эбит. Орто кыыс Чэмэлиинэ саҥа эргэ барар сааһын туолан, муҥхаҕа, ыһыахха киэргэллэрин кэтэн бараары бэлэмнэнэ сылдьар эбит. Баатыр дуоһунастаах аата, кылгас кэм иһигэр, эйэҕэс майгытынан дьоҥҥо сэргэҕэ сөбүлэтэ охсубут Сахса уол, арыалдьытын суорумньуннан ыыппытыгар, ис сүрэҕиттэн сөбүлээбит буолан, кыбыстыбытын кыатанан төбөтүн кэҕис гыммыта. Ыһыах кэмигэр уруу тэрийбиттэрэ.
Ханык баҕарар ыалга дьолун биһигинэн, бэйэлэрэ бас билэр балаҕаннара буолар. Кыстык балаҕан турар сирин таларга аҕа ууһун бас билэр сириттэн оҕолоругар талаллар. Саха үгэһинэн төрөппүттэрин дьиэтигэр, уотугар кыра уол хаалар. Биирдэ эмит уола суох кыыстаах эрэ ыалга күтүөт көһөн кэлэн, маҥнайгы сылларга үлэһит курдук сылдьара эмиэ баар буолар. Сахса Баатыр Харабыл тойоно чыыннаах буолан, бэйэтэ көрөн олорор сирин ортотугар Чиллэ үрэх тардыытыгар сытар Дьөҥкүүдэ күөл соҕуруу кытылын талбыта. Улахан Эбэ – Хаҥалас эбэтэ дьиҥнээх аата эмиэ Дьөҥкүүдэ диэн, ол иһин Сахса Дьөҥкүүдэтин, дьон үксүн Амыдай диэн ааттыыллара. Кыыс өттүттэн аймахтар уонна Сахса Баатыр дьоно түмсэннэр кыстык балаҕаны, сайылыгы тута охсубуттара. Кыһын саамай тымныы кэмҥэ, моонньуу суоруллубут бөдөҥ тииттэри суулларбыттара. Саас сыппытынан көҕөрбүт тииттэри хатырыгын суллаан куурда мас үрдүгэр уурбуттара. Сайын ыһыах кэннэ күрүө хаһаа бүппүтэ. Үс мастаах бүтэй алааһы эргийэ сүүрбүтэ. Күһүн үөн көйүүр намтаабытын кэннэ, бэлэм маһынан балаҕаны өрө тарпыттара. Симии оһох оттуллан дьиэ малааһына, алтынньы ыйга сүөһү кыстыкка киирбитин, идэһэ тиэрэ көтүллүбүтүн кэннэ буолбута. Энньэ сүөһүлэнэн, сылгыланан, бэйэлэрэ бас билиилээх, кулуттаах, чаҕардаах туспа ыал буолбуттара.
Бииртэн биир майгынныыр күн түүн, сыл хонук ааспыта.
Элиэнэ эбэ Сахсаҕар толоонун ийэтин аатынан Туймаада диэн уларытан ааттаан, Сахалар баһылыктарынан бэйэтин ааҕынан, Мунньан Дархан одьулуун нанаай омук ойоҕуттан хаалбыт Дыгын, Бүлүүгэ кэлиэхтээх сүөһүнү, сылгыны бэйэтэ апчарыйбыта. Дьиҥинэн саха үгэһинэн Дойдуһа Дархан кыра уола, Ырыа Быргынаа баһылык буолуохтаах этэ.
Эҥсиэли, Эркээни, Сахсаҕар толоонугар олохсуйбут сахалар сылга биирдэ биэрэр сүөһүлэрин, сылгыларын барытын Дыгын харайбыта. Киһитэ сүөһүтэ элбээн Бүлүүгэ олорор сахаларга дураһыйан баран, кэтээн олорор сирдэригэр тиийэн кэлэн баран, ураһатын аҥарын хаалларан төннүбүтэ. Ураһатын туруорарыгар, кинини утары, тимир куйахтаах, толору сэбилиниилээх аттаах боотурдар халыҥ хаххаларыгар, сатыы боотурдар биир тэҥ кэккэлэрэ тураллара. Дыгын аат ааттаан кэлэн, утары туран баран биирдэ, кыргыс үөрэҕин барбыт анал үөрэхтээх Баатырдар дьаһалларыгар киирбит Бүлүү бөтөстөрүн утары кыргыһыыга киирэр туһата суоҕун өйдөөн, ураһатын аҥар эркинин хаалларан аны эргийбэттии төннүбүтэ, илин эҥэргэ тахсан, онно олорор сахалары бэйэтин дьаһалыгар ылбыта.
Эһэтэ Дойдуһа Дархан оҕонньор аймаҕыргаан, халатаппыт, төрүөн иннинэ аҕата Мунньан Дархан өлбүт, кинини төрөтөөрү ийэтэ быстыбыт, төгүрүк тулаайах Дыгын дьылҕатын эрдэ быһааран кэбиспэккэ хайдыһыы тахсыбытын хойутаан өйдөөбүттэрэ. Кыргыһа Элиэнэ хочотугар барыахтарын, харабыл сэрии Кыйаарга турар сириттэн атын сиргэ барарын бобор ыйаах, андаҕар баар буолан хамнаабакка олорбуттара. Харабыллыыр сирдэригэр кими да киллэрбэккэ олорбуттара.
Астарын бэйэлэрэ хааччынар буолуохтарыттан, хайдах булт эрэ этигэр эрэнэн олоруохтарай, онон сылгыны, ынах сүөһүнү элбэтэн барбыттара. Оттуур сир таһааран күөллэри хороллоро. Элиэнэ хочотуттан сүөһүлээх, сылгылаах көһөн кэлээччилэри, сир анаан олохсутан испиттэрэ.
Атыыһыттар Олоохунаннан Амыыр өрүскэ тиийэн уонна Бүлүү эбэ салаата Чуҥнуур үрэҕинэн өрө баран, Маҥхааһайга тиийэн эргинэллэрэ. Сата, Чочу уустара оҥорбут быһахтарын, хататтарын, кыһыахтарын, атын тимир оҥоһуктарын таһынан, таҥастаммыт таба тириитин, сэлии муоһун, күндү түүлээҕи илдьэ бараллара. Дьаарбаҥкалартан торҕо, даба таҥаһы, бурдугу, буораҕы, оҕуруону, хоруоҥканы кытта түрдэлээх үрүҥ көмүһү аҕалаллара.
Төрөөбүт Алтаайыттан үтүө сурах кэлэрэ аҕыйаан, кэлин отой да кэлбэт буолбута. Сахса Баатыр кэнниттэн, уонча сылынан аҕыйах киһилээх Хорула Боотур кэлбитэ. Кини Аар Айыы Дьонун Иллэрэ ыһыллыбытын туһунан хобдох сураҕы аҕалбыта.
Илин аартыкка үүт кэрэ сылгыны миинньибит соҕотох айанньыт көһүннэ. Хайалара буоллагай чугас эркин итинник аттаах киһи суох ээ. Бастакы уоллара төрөөбүт сылыгар итинник үүт кэрэ соноҕоһу айааһаан, уонтан тахса сыл миинньибитэ. Оһолго быстах дьылҕаламмыт уолугар хоолдьуга гынан ыыппыта. Хоҥоруута, кулҕаагын иһэ араҕыстыйан көстөр, сиһин ороҕунан, хоҥхочотун үрдүнэн уонна сүһүөхтэригэр, тыстарын ньургунугар араҕас түүлэрдээх үүт кэрэ сылгы этэ. Эрдэ үйэлэнэрин таайбыт курдук уола эрэйдээх кыра эрдэҕиттэн ураты оҕо этэ. Үс сааһыгар акка олорбута. Сэттэ сааһыгар хайдахтаах да хаҥыл сылгыны күрэххэ сүүрдэрэ.
Сахса Баатыр саппаҕырбыт санаатын кыра сиэнэ Көнөккөй кэлэн быста. Сааһыран ырааҕы көрөрө мөлтөөбүт, кыыда маҥан сылгыны, үүт кэрэ диэн көрбүт эбит. Сылгы хоҥоруутун, кулҕаагын иһинээҕи түүлэрэ, мунна, хаҥарайа, кутуругун иһэ, сүһүөхтэрин түүтэ, сиэлэ, кутуруга, сиһин ороҕо маҥан, туйаҕа дьэнкир буоллахтарына кыыда маҥан сылгы дэнэр. Харабылга турар эһэтигэр бэйэтэ доҕуурдаан ылбыт туллуктарын көмөлүөк уотугар үтэн баран, хоруолаах үтэһэтигэр үөлбүтүнэн кэһии гынан аҕалбыт. Оо, сиэним булдун сиэн буоллаҕа дии, диэн үөрэ көтө, таба тириитин тэлгэнэн сэргэстэһэн олорон, туллуктарын кытта, буорсаттан буһарыллыбыт эт үөрэтин сиэтилэр. Эбээ Чэмэлиинэ кэһиитин хаппыт иэдьэгэйи, тэҥ аҥардаһан кэбийдилэр. Сиэнигэр Көнөккөйгө иэдьэгэй туһунан кэпсээтэ. Ыраах айаҥҥа илдьэ сылдьарга ыһык, өйүө гынарга биир табыгастаах аһылыгынан иэдьэгэй буолар. Иэдьэгэйи киһи барыта оҥорбот. Ол кистэлэҥэ иэдьэгэйи оҥорорго саҥа төрөөбүт ньирэй хаппыт куутуйатыттан оҥоһуллар көөнньөрбөнү эрэ туттан оҥороллоруттан буолуо. Уонна элбэх үүттээх кэмҥэ биирдэ оҥороллор. Саар ыаҕас үүттэн, ыаҕас түгэҕин сабар, икки муунтаттан эрэ ордук кыра иэдьэгэй тахсар.
Ыаммытынан үүтү ыаҕыйаларга кутан үгэххэ хоннороллор. Ньирэй хаппыт куутуйатыттан хамыйахха кыһыйан ылан кыра туос ыаҕыйаҕа ыаммытынан үүккэ кутан сылаас сиргэ көөнньөрө уураллар.
Нөҥүө күнүгэр нэлэгэр хамыйаҕынан бэҕэһээҥҥи сойбут үүт сүөгэйин холбуйан ылаллар. Холбуллубут күөх үүтү улахан туой көһүйэҕэ кутан мөлтөх уокка сылыталлар. Үүттэрэ сылыйан ыаммытынан үүт курдук буоллаҕына көөнньөрүллүбүт үүттэриттэн эбэн баран муос ытыгынан ытыйаллар. Көөнньөрбөлөрүн тобоҕор эбии үүт кутан саҥалыы көөнньөрө уураллар. Сылыйбыт үүттэрэ күөс кэриҥинэн хойдон барар. Оччоҕо хойуулуга илдьирийбэтин курдук сэрэнэн мас хамыйаҕынан булкуйаллар. Туой көһүйэҕэ үүт сыста охсубат, кэриэрбэт. Уот чоҕун үөт түрэҕинэн тарҕатан эбэтэр чөмөхтөөн үүт сылыйарын эрэ курдук гыналлар. Куруук иэдьэгэй оҥоро үөрүйэх эбээлэр ыйыыларынан кыргыттар, уолаттар көмө буолаллар. Хойдорун, убаҕаһа арахсарын кэтээн олорон уоттан таһаараллар. Убаҕаһын атын иһиккэ сүүрдэн ылаллар. Хойуутун сэрэнэн кыл сиидэннэн уутун тобоҕун сүүрдэллэр. Хаптаҕай мас иһиккэ уган баттаталлар. Тахсыбыт убаҕаһын атын иһиккэ кутан иһэллэр. Онтон күлүк сиргэ халыҥ өрбөххө суулаан куурда ыйыыллар. Хатарыллыбыт иэдьэгэй буорту буолбакка өр сылдьар. Тотоойу биир бастыҥ астара буолар. Убаҕаһын үөрэ отун кытта булкуйан ымдаан оҥороллор. Үгэххэ сойбут үөрэлээх ымдааны сайыҥҥы куйааска утатан баран иһэр туохха тэҥнээх буолуой. Сорох ыал сүүмэхтэн эмиэ иэдьэгэй оҥорор, сүүмэхтэн оҥоһуллубут иэдьэгэй өр кыайан хаһааныллыбат, тута эрэ сииргэ үчүгэй.
Сааскы быстарык кэмэ буолан эбитэ дуу, туох санааттан эбитэ дуу, сиэннээх эһээ бүгүҥҥү кэпсэтиилэрэ үрүҥ ас тула буолла.
Боруҥуй буолуута, оллооҥҥо кутаа отуннулар. Ону кытта илин, соҕуруу, арҕаа, хоту өттүлэригэр киһи хараҕа ылар сиригэр уот көһүннэ. Илиҥҥи харабылтан саҕалаан, уоттарын саба, саба аһан, барыта этэҥҥэ диэн, күнү батыһа бэлиэ биэрдилэр. Харабыллар бары миэстэлэригэр бааллар эбит. Сотору солбук харабыл, арыалдьыттарын кытта тиийэн кэллэ. Ыйааҕы толорон, тугу бэлиэтии, дьигтиргии көрбүттэрин кэпсээтилэр. Харабыл бэлиэтин уһун уктаах үҥүүнү солбуйа кэлбит харабылга биэрдэ. Бэйэтин атын сэтиилэнэн кэлбиттэрин миинньэн дьаһабылы кытта сиэнинээн дьиэлээтилэр.
Кэм кэрдии ааһыаҕа, эдэрдэр кырдьаҕастары солбуйуохтара, сир үрдүгэр анаммыт олохторун, бар дьонноругар биэрбит андаҕардарын чиэстээхтик толорон, барбыт төннүбэт сиригэр Сахса Баатыр ыйааҕа кэлэн аттаммыта. Оҕолоро, сиэннэрэ төрөөбүт сирдэригэр Сахса түбэтигэр көмүс уҥуоҕа кистэммитэ. Баатыр чыыннаах тойон быһыытынан ханна кистэммитэ чып кистэлэҥ буолбута.
Кини оннугар Хорула Боотур харабыл тойоно буолбута. Олохтоохтору кытта бастаан кэлэн баран боруоктаһа сылдьыбыт буолан дуу, эбэтэр Аар Айыы Дьонун Иллэрэ үрэллибитин аҕалбыт ыар санаа аргыстаах буолан дуу, олорор сирин хаста да уларыта сылдьан баран, Чиллэ уонна Куонанчаан үрэхтэрин икки ардыгар баар күөлгэ сайылыктанан, Сахса түбэтин аттыгар кыстыктанан олохсуйбута. Олохтоох кыргыттары ойох ылан, оҕо уруу тэнийбитэ.
Дьон Аар Айыы – (Аар Айыы дьоно) –Джунгарии ханствота 1756 сыл эстибитэ.

2 комментариев к статье: “2. Бүтэй Бүлүү. Харабыл.

  1. Pingback: 4. Бүтэй Бүлүү – Якутия. Образ будущего

  2. Pingback: 3. Бүтэй Бүлүү – Якутия. Образ будущего

Оставить комментарий

Войти с помощью: