Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

Сахалар историялара.

От редакции: мы начинаем серию публикаций нюрбинского краеведа Сахса Тар об истории вилюйской группы саха.

Сахса Тар (Республика Саха, Нюрбинский улус).
2.02.2020 г.

Введение.
Уон сэттис үйэттэн саҕалаан нуучча казактара Саха сиригэр кэлэн олохсуйбуттарыттан ыла саха олоҕо, дьаһаҕа сурукка киирбит. Ол иннинээҕи олоҕу археологическай хаһыылартан, сурукка киирбит үһүйээннэртэн эрэ билсиһэбит. Анаан минээн сойуолаһан туран олохтоох үөрэхтээхтэри, Аар Айыы итэҕэлин ойууннарын эспиттэрин кэннэ элбэх кырдьык умнуллубут. Сахалыы бичик бобуллубут, юкагирдар, чукчалар сурукка туттубут алфабиттарын, бичиктэрин омооно эрэ хаалбыт. Билигин Архивка киирэр көҥүл буолбутун кэннэ, былыргы айанньыттар, чинчийээччилэр үлэлэрэ интернеккэ тахсар буолбутугар олоҕуран, кырдьаҕастар кэпсииллэригэр сөбүлэһэн, маннык буолуо диэн кыратык ааспыт кэми сахсата түһэбин. Дьиҥинэн Саха сирэ Россияны кытта тэҥҥэ 7500 сылтан ордук кэмҥэ ханна да туспа барбакка бииргэ олорон кэллэ. Былааһы ылааччылар саҥаттан историяны токурутан суруйаллар. Романовтар династиялара 1613 сыллаахха былааска кэлбит кэмиттэн, Россия саҥа историята уларытан суруллан, 862 сыллаахтан Новгородка норманнар Рюриктар кэлэннэр Россия государствотын олохтообуттара -дэнэр буолбута.
Кытай баһылыга Луо императоры Георгий ыраахтааҕы хоппут кэмиттэн ааҕыллан 7208 сыл туттуллан кэлбит төрүт халандаардарын, 5508 сылы сотон саҥа 1700 сыл саҕаланна диэн, Петр Первэй Иисуус Христос төрөөбүт сылыттан уларытан ааҕан барбыттара. Сахалар историяларын Италия айанньыта 1883 сыллаахха тюрк омуктар 14с-16с үйэлэргэ саҥа соҕурууттан көһөн кэлбиттэр диэн түҥ таҥ суруйбутуттан ыла кэлии омук диэн суруйаллар. Ол иннигэр оннук сурук суох. Ону археология, генетика чинчийиилэрэ утары тураллар. Норуот остуоруйаларыгар, номохторугар, олоҥхолоругар олорон ааспыт олохторо син биир кэпсэнэ сылдьар.Үһүйээн гынан кэпсиир кэпсээннэрэ сороҕо архивка былыргы казактар суруктарыгар баар эбит.

1. Бүтэй Бүлүү. Барҕа эбэ.
Былыр былыргыттан туойтан аһыыр иһит оҥороллор. Туойтан иһити ким баҕарар барыта оҥоруон сөп курдук да, онон анаан дьарыктанар дьон оҥорбута тута көрдүҥ да биллэр. Уустар оҕолоругар, сиэннэригэр, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр бэйэлэрэ кистэлэҥнээх буолаллар.
Иһиччит оҕото кыра эрдэҕиттэн тэҥҥэ сылдьыһан, дьонугар илии-атах буолан көмөлөһөн, төрүттэрин идэтигэр кыттыһан, бэйэтэ тугу эмэ эбэн-сабан, тупсаран-ыпсаран ураты суоллаах иистээх иһиччит буола уһуйуллар. Туой эрэ барыта иһит буолбат, мөлтөх туойдаах күөс иһитэ ыксаллаах, наадалаах кэмҥэр хайа баран күөскүн уокка тоҕон аччык хонноруон эмиэ сөп. Иһит туойун анаан көрдөөн үрэхтэр, өрүстэр эмпэрэ биэрэктэриттэн булаллар. Араас өҥнөөх туой дьапталҕата быстыбыт сыырга, арыт чарааһаан, арыт халыҥаан сурааһын буолан көстөн турар буолар. Хойҕуоннан, күрдьэҕинэн хостууллар. Күһүн уу түспүтүн кэннэ киһи көтөҕөр кээмэйинэн бэлэмнииллэр. Бэлэмнэммит туойдарын бэрэмэдэйинэн акка ыҥырдан, сороҕун хаар түспүтүн кэннэ оҕус сыарҕатынан дьиэ таһыгар таһаллар.
Иһит кээмэйинэн туойдарын кыралыыллар, улахан саар ыаҕаска ууга уган булкуйаллар. Уута ырааһыран сөҥмүтүн кэннэ сэрэнэн дьалкыппакка уутун тоҕоллор. Туойун үрдүн эрэ ылаллар. Тааһа, кумаҕа ыарахан буолан түгэҕэр сөҥөр. Ону туттубаттар. Туоска тэлгэтэн туойдарын уутун сүүрдэллэр. Онтон илиилэрин сылааһын тиэрдэн эллээһин саҕаланар. Киһи илиитигэр сыстыбат, бэйэтин ыйааһынын уйуттар буола хойдубутун кэннэ биирдэ иһит оҥоруута саҕаланар.
Эргэ туттуллубут, алдьаммыт туой иһиттэри кыра гынан үлтүрүтэн, анал кэлиигэ мэлийэн иккистээн туттарга эбиилик гыналлар. Кыл сиидэннэн сиидэлээн кыайан мэлиллибэтэҕин туттубаттар. Эмиэ ууга сытытан сымнаҕас бадараан гынан баран саҥа туойу кытта холбоон тутталлар. Оҥоһуллубут иһиккэ тымтыгынан охсон ойуу оҥороллор, үчүгэй иһиччиттэр бэйэлэрин анал бэлиэлэрин туруораллар. Сылаас сиргэ туруоран куурдаллар.
Сайын от оттуурдан ордон иһит оҥоруутунан элбэх киһи дьарыктаммат. Биир эмит сүөһүтэ суох, аҥардас иһит эрэ оҥорон айаҕын булунар дьон баар буолаллар. Төһө да туос, мас, тирии, тимир, дьэс, алтан иһиттэр баалларын үрдүнэн, дьон син биир туой иһити ылан туттар. Туой күөскэ үүт ас үчүгэйдик астанар. Үрүмэ оҥорорго анаан нэлэгэр гына, оҕоҕо үүт оргутарга дьоҕус гына, иэдьэгэй астыырга улахан гына араастаан оҥороллор. Чэй, үүт, утах иһэргэ тутаахтаах чараас чөмчүүктэри эмиэ оҥороллор.
Үчүгэйдик куурбутун кэннэ анал оһоххо уган уматаллар. Түүннээх күн уотун күүһүн намтаппакка, анаан бэлэмнэммит көмөрүнэн уматаллар. Күөрдүнэн наадалаах кэмҥэ үрдэрэн биэрэллэр. Уматан бүтэн баран аргыый сойуталлар. Үчүгэйдик сойбутун кэннэ биирдэ оһохтон хостууллар.
Биир сиргэ олорор ыал күөс иһитин өр илдьэ сылдьаллар. Көс ыала биирдэ эмит алҕаска алдьатар.
Атахтарынан эргитэ тэбэр, хатыҥ маһынан оҥоһуллубут анал, эргийэр кыра төгүрүк остуол оҥостон эмиэ иһит оҥороллор. Тойон тарбахтарын иһит иһигэр уган, түөрт тарбахтарынан таһыттан өйөөн, өрө тардан, чороон курдук үүт кутар иһити көрөн турдаххына оҥорон таһаарыахтара. Көрөн туран мин да син сатыах эбиппин дии саныаҕыҥ. Онтон бэйэҥ олорон көрдөххүнэ отой сатаммакка сордуоҕа. Тэҥ гына кыайан эргитиэҥ суоҕа, эбэтэр иһитиҥ чарааһын таба тутуоҥ суоҕа. Элбэхтик дьарык оҥустубут киһи эрэ үчүгэй иһити оҥоруоҕа. Баҕар ол иһин иһиччит аҕыйах буолуо. Аны оҕолоро бары иһиччит буолбаттар ээ. Биир эмит оҕо төрүттэрин дьарыгын салҕыыр.
Ууга убатыллыбыт үрүҥ туойу кумаҕынан анаан оҥоһуллубут киэпкэ кутан эмиэ иһит оҥороллор. Чочуйан, ойуулаан, мандардаан оҥорбут мас иһиттэрин, холбуйаҕа кутуллубут хойуу ыччаҕай кумахха аҥарыгар дылы хам баттаан киэп оҥороллор. Икки тэҥ киэби, хаппытын кэннэ утарыта тутан тирбэҕэннэн хам эрийэллэр. Күүтэн олорон, кумаҕа оборон убаҕас туой хойдон хатан эрдэҕинэ ортотун дьөлөн убаҕаһын тоҕон кээһэллэр. Киэп иһигэр кытыытынан, кыратык хойдубут туой чараас араҥата хаалар. Ол ону күлүк сиргэ куурдаллар. Үчүгэйдик куурдан баран киэптэрин сэрэнэн ыраастыыллар. Ытаһатын ыллахха ыһыллар гына оҥоһуллубут холбуйаттан, куурбут кумах кэбэҕэстик арахсар. Чараас иһит тахсан кэлэр. Ону эмиэ ситэри хатаран баран уматаллар. Чараас буолан, кэбирэх буолар. Баайдар сакаастаан оҥоттороллор. Үчүгэй үрүҥ туойтан табыллан оҥоһуллубут иһит лыҥкыныыр тыастаах буолар. Араас соһо кыраасканнан сотуллубут сиэдэрэй иһиттэр Ханыы омук таас иһититтэн итэҕэһэ суох буолаллар.
Билигин археологтар былыргы туой иһит тобоҕуттан көрөн, ханна оҥоһуллубутун, хас үйэ анараа өттүгэр оҥорбуттарын быһаарар буоллулар. Ол курдук Саха сиригэр киһи былыр былыргыттан олорбута дакаастанан турар.
(Биибилийэ) Ийэ билии саҥа кэс тыл кинигэтигэр ахтыллан ааспытынан былыыр былыр Таҥара туойтан бэйэтин майгыннатан киһини оҥорбут. Соҕотох сылдьыбатын диэн, эр киһи ойоҕоһун уҥуоҕуттан дьахтары оҥорбут.
Бүлүү олохтоохторун былыргы номохторугар, халлаан уонна сир олохтоохторо бэйэ бэйэлэригэр ыалдьыттаһар, аймахтаһар кэмнэриттэн ыла олохсуйан кэлбиттэрэ кэпсэнэр. Күн кыргыттара сир уолаттарыгар ойох тахсаллара, сир кыыһа ыйга тахсара, чолбоннор олохтоохторун кытта уруурҕаһар кэмнээхтэрэ. Халлаан уола таба бостууктуу сылдьар кыыска оҕо оҥорон ааспыт. Бэйэтэ салгыы халлаан устун бара турбут, хайыһарын суола эрэ хаалбыт (Млечный путь). Көрсүүттэн үөскээбит уол оҕо майааттар төрдүлэрэ буолбут.
Майааттар уонна дьүгээгирдэр аһара үксээн, холумтаннарын буруотуттан көтөн иһэр үрүҥ хопто саһарар буолбут. Сир халлааны кытта сыстыһар сириттэн Халлаан хаттыгаһын уола Эр Соҕотох кэлэн орто дойду олохтооҕо Омоҕой Баай көйгө кыыһын ойох ылан, орто дойдуга олохсуйан саха төрдө буолар. Саха тыллаах тэнийэн хороҕор муостаах элбээбит, ынаҕар истээх үксээбит, сыспай сиэллээх тэнийбит.
Бу кэмҥэ Адьарай Бөҕө куһаҕан ымсыы-обот майгыны-сигилини, албыны-көлдьүнү тарҕаппыт. Онтон сылтаан Аан Ийэ дойдуну үс аҥы араарбыттар. Үөһээ Дойдуга Аар Айыылар баһылаан, айыы аймаҕын араҥыччылыыр аналламмыттар. Охтон баранар мастаах, уолан баранар уулаах Орто дойдуга мутугунан быраҕар муҥур үйэлээх икки атах олохсуйбут. Ийэ ууһун баһылыгынан Айыы ойууттара буолбуттара. Кинилэр ыйыыларынан, айылҕа тугу бэрсэринэн олорбуттара. Аар Айыыга итэҕэйэллэрэ. Үрүҥ Аар Тойоҥҥо сүгүрүйэллэрэ. Аллараа дойду баһылыгынан аҕыс атахтаах Адьарай Бөҕө Арсан Дуолай анаммыт. Ыарыы төрдүлэрэ, өлүү өрүһэ үөскээбит.
Орто дойдуга киһи баар буолуоҕуттан, аһара элбээн тэнийэн араас омукка арахсыан инниттэн бу Бүлүү, Барҕа эбэлэр куттарын, сүрдэрин, салгыннарын, ууларын икки атах сөбүлээн олохсуйан олорбуттар.
Киһи үс куттан уонна сүртэн турар. Салгын кут айыылартан эр киһи дьолойун оройунан киирэн, имэҥ үөскэтэр. Дьахтарга айыыһыт хотун ийэ куту биэрэр. Эр киһи бэйэтин сүмэтин дьахтарга биэрдэҕинэ, ийэ иһигэр буор кут үөскүүр. Оҕо ийэтиттэн тахсарыгар аан бастакы салгыны кытта сүрү ылынан киһи буолар. Хайдах киһи буолара үрдүк үөһэ халлааҥҥа эрдэттэн ыйыллан турар. Айыы олоҕунан олордоҕуна ол суруллубута туолан дьоллоох саргылаах киһи буолар. Билбэккэ эбэтэр адьарай албаһар оҕустаран аньыы оҥорон кэбистэҕинэ киниэхэ анаммыт олох уларыйыан сөп. Дьолгун бэйэҥ оҥостуоҥ, соргун бэйэҥ булуоҥ диэн ол иһин этэллэр. Киһини олоҕун устата түөрт уон моһол күүтэр. Олору этэҥҥэ киһи быһыытын сүтэрбэккэ туораатаҕына киһи киһитэ, киһилээх киһи дэнэр.
Бары биир ийэ аймаҕынан олорор эрдэхтэринэ, дьахталлар кыра оҕолорун илдьэ сылдьан үүнээйи хомуйаллара. Эр дьон бултаан кэлэллэрэ. Биир эмит кырдьаҕас, эбэтэр бултуу сылдьан эчэйиилээх эр киһи кыра уолаттары мунньан балыктыыллара. Уолаттар ол сылдьан туох эрэ биричиинэннэн тулаайах хаалбыт кыыллар оҕолорун булан иитэллэрэ. Аан бастаан бөрө оҕото дьиэтийэн, ыт баар буолбута. Онтон таба, сылгы, ынах.
Айахтарыгар тиийэринэн бултаан, балыктаан, сир аһын хомуйан аһаан таҥнан, сорох кэмҥэ элбээн, кырыымчык кэмҥэ инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, сап саҕаттан салҕанан, сиик саҕаттан силбэнэн билиҥҥэ дылы тэнийэн олорбуттар.
Таас сүгэннэн, быһаҕынан бултаан, чокуурунан уот саҕан оттунан, балаҕан туттан тирии таҥастанан олорор кэмтэн, үрэхтэн көстөр дьэстэн туттар тэрили оҥосто үөрэнэн атын сиргэ олорор дьонтон кэм үчүгэйдик сэниэлээхтик олорбуттар. Сата хайаларыттан тимирдээх тааһы булан, ону уһааран, ол кэннэ дьиикэй табаны, ынаҕы, сылгыны дьиэтитэн аҥардастыы сайдан, ахсааннара элбээн, олорор сирдэригэр баппакка, үгүс өттүлэрэ көс бииһэ буолбуттара. Сах саҕаттан тыыннаах ордубут сорох сахалар нус хас олоҕу талан олорбут, төрөөбүт сирдэригэр сүөһүлэрин кытта оннук хаалбыттара.
Уһун кыһыннар саҕаламмыттара. Сөбүлээн бултуур сэлии кыыллара ахсааннара аҕыйаан испитэ. Кыра кыыл бары соҕуруу күрэммитэ. Улахан тымныылар кэлбиттэригэр элбэх буолан бултаан аһыыр тиийиммэт буолбутугар, кыыллары батыһан көһүү саҕаламмыта. Аҕа ууһунан арахсан аҕыйах иитийэх сүөһүлээхтэр олохсуйан олорбут ыырдарын иһигэр көһө сылдьыбыттара. Отой эстэн хаалыахтарын, сыспай сиэллээх сылгыны, ынаҕар истээх ынаҕы кытта тэҥҥэ, хороҕор муостаах табаны, байанайдаах ыты иитэллэрэ көмөлөспүтэ. Анал ас бэлэмнээбэккэ эрэ, хастаран аһатан табаннан ыраах үчүгэй сири көрөн кэлэллэрэ. Балыктаах үрэхтэргэ, өрүстэргэ олорооччулар бултуулларын таһынан, ыты көлүнэллэрэ. Эбии аһылык быһыытынан балыктааһын таһынан, сайын аайы кэлэн төрөөн ууһаан барар көтөрдөр этилэр. Көтөрдөрү бултаан утары сииллэрин таһынан кыһыҥҥы хаһаас буолара. Олохтоох омуктар сут дьылларга мас сутукатын кытта астанан аһаан тыыннаах хаалбыттара. Саха сириттэн ураты мас сутукатын сиир омук суох. Сахалар эрэ манна төрөөбүт үөскээбит буоланнар бэс, тиит сутукатын субалаан, хатаран, кэлиигэ мэлийэн, үөрэлэрин хойуннаран аһыыллар. Кинилэр эрэ куртахтара ону тулуйан, буһаран имэҥтэлээх сүмэтин ылар эбит. Иитиэх сүөһүлээх буолан сахалар эстэн хаалбакка бу тымныы тыйыс дойдуну иччилээн баччааҥҥа дылы олорон кэллэхтэрэ. Саха ынаҕа очоҕоһо уһун буолан куһаҕан хаппыт оту, талаҕы, кур сэтиэнэги барытын сиэн, бэйэтигэр иҥэринэр. Хойукка дылы хаары хаһан бэйэтэ аһыыр. Саха сылгыта эбии аһылык көрдөөбөккө эрэ бэйэтэ хаһан аһаан кыһыны туоруон сөп. Үүттэрэ хойуу буолан тарбыйахтар, убаһалар кыстыкка киириигэ улаата охсоллор.
Сүөһү иитиитэ, булт, балык хамсааһына барыта хайдах кыстык, дьыл кэлэриттэн тутулуктаах. Өр сыл кэтээн көрөн, сыл хонугун сулустар, чолбоннор хамсыылларын көрөн ыйынан ааҕаллара. Дьыл оҕуһа диэн халандаардарыгар тымтыгынан сыҕарытан ааҕар дьон баара. 28 күннээх 13 ыйдаах этилэр. Күн хаамыытын тэҥниир ордук күнү эбэн биэрэллэрэ. Саҥа сыл күн саамай уһуур кэмигэр бэс ыйыгар ыһыах ыһан Аар айыылары алгыстыыртан саҕаланара.
Бүлүү уонна Барҕа эбэлэргэ былыыр былыргыттан араас омук атааннаспакка биир тылы булан сэргэ булкуһа олорор. Былыргы дойду буолан араас бэтиэхэлэргэ, араллаанарга улаханнык кыттыбат. Нус бааччы налыччы олороллор. Ол да буоллар Аан дойду сайдыытыгар, араллааныгар бэйэтин оҕолорун ыытан көмөлөһөр.
Муустаах байҕал кытылыттан, араҕас истиэбкэ дылы тэнийэн сытар киэҥ дойду, араас омуктарын бэйэ бэйэлэрин кэпсэтэр тыллара саха тыла буолбут кэмнээх этэ. Сах саҕаттан, былыр киһи киһибин дэниэҕиттэн кэпсэппит, бичиккэ киллэрбит тыллара саха тыла этэ. Улуу өрүстэр кирбиилэригэр, очуос таастарга, анаан туруоруллубут мэҥэлэргэ, бэлиэ сирдэргэ уҥаттан хаҥас суруллубут, айыы киһитин сиэринэн илии иһигэр суруллубут, суоруллубут бичиктэр кистэлэҥнэрин өссө да аһар кэмнэрэ кэлэн иһэр. Аар Айыы итэҕэлин 1696 сыллаахха Арсеньев бойобуода боппута. Ону кытта бичиги үөрэтээһин, айыы ойууннарын уһуйаана бобуллубуттара. Айыы ойууттара, отоһуттар, эмчиттэр туттар ньымалара умнуллан хаалбакка билигин тиийэн кэлбитэ, төһө да бобуу баарын үрдүнэн туһалаах буолан ордон хаалбытын туоһулуур.
Кыйаарга олорор Күн ууһун дьоно, Айыы Хаан аймаҕа, Аар Айыы итэҕэлэ баар буолан, Аар Айыы дьонун Иллэрэ ыһыллыбытын үрдүнэн, итэҕэллээх буолан судаарыстыба тутулун, Уруу уустар кэлиэхтэригэр дылы тутан олорбуттара.
Кыйаар –Бүлүү былыргы аата
Айыы Хаан – диэни хаһаактар Айыырхан (Йаархан) диэн суруйбуттар. Кэлин Дьаархан буолбут.
Уруу уустар – уруус- русские.

Оставить комментарий

Войти с помощью: