Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

БААХА УУС ЧУРАПЧЫГА СУРУЛЛУБУТ АЛГЫСТААХ БЭЛИЭЛЭР СУОЛТАЛАРЫН БЫҺААРАР

Сэмэн Жендринскэй.
7.12.2019 г.

 

Чурапчы улууһугар урууна бэлиэлэрин ааҕар, онон анаан-минээн дьарыктанар, үөрэтэр, уһуйар дьон  баар.  Бу саас кинилэр Чурапчы нэһилиэгин тоҕус томторун аайы туруоруллубут мэҥэ таастар илин өттүнээҕи сирэйдэригэр урууна бэлиэлэри суруйбуттара. Дьэ, бу  туох суолталаах бэлиэлэрин уонна кимнээх, туохха анаан бэлэмнээн суруйбуттарын туһунан, “Саҥа олох” хаһыат кэрэспэдьиэнэ “Силис” түмсүү чилиэнин, Саха сирин биир биллэр тимир ууһа, бойобуой дьайыылар бэтэрээнэ Василий Попов-Бааха Ууһу кытары кэпсэттэ.


– Баһылай, хаһан уонна кимнээҕи кытары бу бэлиэлэри суруйбуккутун, маннык өй-санаа хаһан киирбитин туһунан ааҕааччыларга сырдат эрэ?

– Маннык санаа киирбитэ ыраатта. “Силис” түмсүүгэ Чурапчы улууһуттан элбэх киһи баар, салайааччыбытынан Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх Андрей Иванович Кривошапкин-Айыҥа буолар. Оттон Чурапчыттан Константин Артемьев дьарыктанар, Хатылы нэһилиэгиттэн сылдьар Кузьма Федоров дьону ааҕарга, суруйарга уһуйар. Бу силлабариуму Айыҥа оҥорбута, кини үөрэҕинэн билигин ити бэлиэлэри ааҕабыт. Дьиҥинэн, устуоруйа быыһын сэгэтэр эбит буоллахха, бу бэлиэлэри маҥнай ааҕан билбит киһинэн, бу биһиги эрэ тылбытынан тааска суруллан хаалбыт диэн санааны таба таайбыт киһинэн Гавриил Васильевич Ксенофонтов буолар. Хаарыан киһибитин 1938 сыллаахха репрессия уорааныгар түбэһиннэрэн суорума суоллууллар. Онтон ыла дьарыктанар киһибит суох буолан хаалар. Ол кэнниттэн ааспыт үйэ 80-90-сылларыгар физик-математик үөрэхтээх Андрей Кривошапкин дьарыктанан бу урууналары ааҕан-суоттаан киэҥ эйгэҕэ таһаарарга үлэлэһэр, о.э. ханнык даҕаны тыл үөрэхтээҕэ бэлиэлэри суоттаабакка эрэ кыайан аахпат. Инньэ гынан, ахсаан үөрэҕин баһылаабыт киһи ылсан үөрэппитэ саамай сөптөөх диэн саныыбыт.

– Оттон Чурапчы нэһилиэгэр турар таастарга бэлиэлэр суруллууларын хайдах быһаараҕыный?

– Биһиги – Боотуруускай улууһабыт. Эрдэтээҕинэн Хатылы буолаһа диэн, ол кэннэ Боотуруускай улуус буолар, о.э. урууна сурукка таҥан таһаардахха, “Бөө-Туруу-Улуу-уус” диэнинэн суруллар. Атыннык быһаардахха, күҥҥэ туруулаһар “Улуу уус” диэн буолар. Уус диэнинэн биир Аҕа ууһа ууһаан-тэнийэн, элбэх аҕа ууһун тэниппитин курдук өйдүөххэ сөп. Онон биһиги улуус былыр-былыргыттан  күн бүгүнүгэр диэри күҥҥэ сүгүрүйүүгэ туруулаһар улууһунан биллэбит. Боотурдар сыдьааннара буоллахпыт, хайдах даҕаны туора туран хааларбыт табыллыбат.

– Таастар турар миэстэлэринэн суруйарга оруобуна сөрү-сөпкө түбэһэр эбит диэн эрдэ да этэ сылдьыбытыҥ, ол туһунан кэпсээ эрэ.

– Кырдьык, сөп түбэһэр. Аны Чурапчы тоҕус томтордооҕунан түҥ былыргыттан биллэр. Ону таһынан олоҥхобутуттан да саҕалаан Тоҕус халлаан, аҕыс иилээх Аан Ийэ дойду диэн билэбит. Дьиҥэр, тохсус диэн Айыыларбыт таһымнара, ол аата Айыыларбыт бары холбоһон, биһиэхэ Үрүҥ күн буолан көстөллөр эбит. Инньэ гынан биһиги Чурапчыбыт эрдэттэн бэлэмнэммит курдук, Степан Саргыдаев нэһилиэк баһылыгынан үлэлиир кэмигэр, Нерюнгри куораттан таастары аҕалан туруорбуттара. Онно анаан бэлэмнээбит курдук, аны, таастарбыт илин өттүлэрэ хаптаҕай, суруга суох өттүнэн туран биэрэн, алгыс уурарга сөптөөх буолан биэрбиттэрэ. Итиннэ сиэттэрэн, былырыын кыһын урууна бэлиэлэри ааҕарга үөрэммит дьон бары мустан, биир хамаанда буолан, кэрийэ сылдьан, сарсыарда күн тахсыыта алҕанан, киэһээҥҥи саһарҕаҕа күн ыйы кытары мас төрдүгэр силбэһиитэ үлэбитин түмүктээбиппит.

– Бу бэлиэлэри бэйэбитигэр хайдах туһаныахпытын сөбүй?

– Саҥардыы урууну тэринэр дьон, тус олоҕор улахан хамсааһыны саҕалыыр киһи, эбэтэр ыраах айаҥҥа турунаары гыммыт киһи бу таастары кэрийэ сылдьан аһатыан, суолта биэрэн бэлиэтиэн, алҕаныан сөп. Ол эрээри ити ытык таастары үлүбээй малынан-салынан эбэтэр арыылаах алаадьыларынан саба бүрүйэр, сири-уоту киртитэр эмиэ табыллыбат, сыт эрэ таһаарыан наада, онон бүтэр.

– Маннык бэлиэлэр Чурапчы улууһугар эрэ сурулуннулар дуу, эбэтэр атын улуустарга эмиэ бэлиэтэннэ дуу?

– Маҥнай Алдан куоратыгар Олоҥхо ыһыаҕар нуучча дьоно бэйэлэрэ да билбэттэринэн, тоҕус улахан сымара тааһы аҕалан туруорбуттара, бэл, дьаһалта үлэһиттэрэ тоҕо оннук аҕалан туруорбуттарын да билбэттэр этэ. Ол онно эмиэ биһиги таастарбытын турар суруктары анал көҥүл ылан, оччолорго ураһа оҥоро сылдьар уолаттарынан суруйтаран хааллаттарбыппыт. Ити кэнниттэн манна дойдубутугар бэлэм таастарга эмиэ түһэриэҕиҥ диэн сүбэлэспиппит. Оттон быйыл күһүн Үөһээ Бүлүүгэ сиэри-туому толорор саҥа тутуллубут сквердэригэр Сунтаар хайатыттан аҕалбыт таастарыгар суруйбуппут. Ол таастарга бу тоҕус алгыһы барытын түһэртэрбиттэрэ, мантан Анатолий Константиновы кытары иккиэ буолан тиийэ сылдьыбыппыт.

Эбэн эттэххэ, таастарга таһымнарынан ааҕыы – киһи өйүн таһыма. Өйбүтүн сайыннарарбыт дьиҥэр, үчүгэй – атын омуктарга баһыйтарыа суохтаахпыт. Араас аныгы тиэхиньикэлэргэ убанан баран сылдьарбыт табыгаһа суох буолсу, хайдах баҕарар тарбахтарын тула эргитиэхтэрин сөп курдук буолан тахсар.

Кэпсэттэ Сэмэн Жендринскэй.

 

***

  1. Аттакылар дэриэбинэлэрэ – Үрдүкү Үрүҥ Айыыларбытыгар анаан дойдубут томтордоруттан илин сытааччы илиҥҥи тааска Баһыҥ Таҥара Ыыт Өйөө, Өбүгэ сылын ааҕыыта сайыҥҥы ыһыахтан Аар Айыы Тойоҥҥо сүгүрүйэр кэммититтэн саҕаланар. Ыыт Өйөө Ордугун бэйэбит оҥоруохпут диэн ылыныахтаахпыт.
  2. Луохтуур кыыһын томторо – Иэйэхсит томторо, нэһилиэккэ айаннаан киириигэ бастакы тааһынан турара бэйэтэ алгыс курдук, Иэйэхсит Ийэ барахсан курдук майгылаах аналлаах, хайдаҕын да иһин, бэйэтин оҕотун өрө тардан таһаарар аналлаах.
  3. Оскуола томторо – Дьөһөгөй Айыы томторо. Дьөһөгөй Күрүө Буол. Бу таһым оскуола саастаахтары 21-гэр диэри киһини олоҕун устун арыаллыыр, Киһи өйө-санаата уопсастыбаны кытары алтыһарга үөрэнэр, эт-хаан өттүнэн сайдар кэмэ буолар.
  4. Балыыһа томторо – Айыыһытым арыаллаатын, айыыһыт тааһа балыыһа томторугар түбэспитэ дьиҥэр, оруобуна. Төһөлөөх киһи ити томторго төрөөбүтэ биллибэт.
  5. Бырааба томторо – Аан Алахчын томторо. Сүҥ Дьааһын Аан Алахчын Айыылар таһымнара. Сүҥ Дьааһын уонна Аан Алахчын киһи олоҕор, этэргэ дылы, 21-тэн 34-кэр диэри уларыйар кэмҥэр ааһыахтааххын. Бу кэм иһигэр киһи буоларыҥ дуу, кии буоларыҥ дуу туһуланар, быһаарыллар кэмэ. Маны дьон эрэ барыта ааспат эбит. Бу алгыс Бырааба томторугар түбэспитэ эмиэ суолталаах буолан тахсар. Аны манна көмүскэл көрдүүрбүтүгэр Аан Алахчын Айыыга дойдубут иччитигэр анаатыбыт. Кини анала эмиэ Ийэ курдук өрө таһаарар аналлаах.
  6. Сааҥкы томторо – Хотой Айыы томторо, Хотой Айыым, көмөлөс! Бу өйдөрө хотор буолбут дьон таһымнара. Бу таһым Таҥара дьиэтин томторугар түбэспитэ эмиэ ураты бэлиэ. Бу таҥара дьиэтэ биэс куупалынан бэһис таһымҥа тахсыҥ диэн бэйэтэ туспа алгыс турар. Ити таһымҥа Куолу Өйө уонна Өтө Көрөр Өйө тэҥҥэ үлэлиир буолбут дьон. Ити – биирэ. Иккиһинэн, бу таһым былыргы аата Саха буолуу таһыма эбит. Бу таһымҥа тиийбит киһи билиҥҥи өйдөбүлүнэн киэҥ билиилээх, сырдык санаалаах һиэрдээх киһи таһыма. Үсүһүнэн Боотур таһымынан эмиэ ааҕыллар эбит. Дьонугар-сэргэтигэр суон дурда, халыҥ хахха, элбэҕи билэр, сытыы өйдөөх киһи буолар эбит.
  7. Почта томторо – Суорун томторо. Алтыс таһым – идэлээхтэр таһымнара. Энньэ Үүн Өйү Һиэр Гын Айыһар, Иис Уус Харыстас, Дьаҕа Аҕа Уус Сүһүрбэ Айыһар Гын. Иистэр, Уустар, Удаҕаттар, Ойууттар, Тыл күүстээхтэрэ, Алгысчыттар, Олоҥхоһуттар. Манна томтор устуоруйатын үөрэтэн ыйыталаһыахха тустаах Эҥсии да, Ууспут былыргы уус кыһата да бу томторго баар дииллэр. Суорун, үс Суорун баара биллэр. Хара суорун – иистэр, уустар, Харыһа суорун – удаҕаттар, ойууттар, Улуу Суорун – тыл күүстээхтэрэ.
  8. Саҥа дэриэбинэ – Билгэ, Таҥха, Дьылҕа Хааннар томтордоро. Ытык Таҥара Таҥараһыта буол, алгыс баһа сыаланнын. Айыһар Һиэри Өйдөһөр Өй Үүн. Сэттис таһым. Бу олоҕу билбит, саас ортотун ааспыт дьон таһыма,  үөһээ дойдуттан ыксары ситимнээх дьон буолаллар. Манна 55-тэрин ааспыт дьон тиийэллэр. Бу дьон дьылы-сылы билгэлиир кыахтаах, таҥха хоһоону таба таҥар, туһанар. Киһи олоҕун, дьылҕатын тылларынан, сүбэлэринэн көннөрөр кыаҕы ылбыт дьон буолаллар. Ону таһынан бу таһым Айыылара уонна ахсыс таһым Айыылара бары Хааннар ол иһигэр Саха омук бэйэбитинэн Айыы Хаан Аймахтарынан ааҕынар эбиппит.

Түҥ былыргыттан маннык идэлээх өбүгэлэрдээх, ону ытыктыыр дьонноох-сэргэлээх буолан, биһиги омук быһыытынан эстибэккэ, атын элбэх ахсааннаах норуот быһыытынан симэлийбэккэ, тыһыынчанан сыллар нөҥүө кэлбит омук буолабыт. Тааска бастакы суруллуу 12 тыһыынча сыл анараа өттүгэр суруллубута биллэр. Өбүгэлэрбит маннык бэлиэлэринэн Айыылардыын, иччилэрдиин быһа алтыһар ньымалара. Оччотооҕу кэмҥэ манныгы туһанааччылар, билээччилэр Үрүҥ Ойууннары кытары бас-көс дьон буолаллар эбит. Билигин дьон- сэргэ оччотооҕу дьонтон кэм ааҕар, суруйар, үөрэҕи ылынар дьон буолан, Үөһээ Айыыларбыт уонна Ытык Үтүө Өбүгэлэрбит маннык бэлиэни туһааннааҕар сөпкө таҥан туттарбытыгар көҥүл биэрбиттэрэ биһиэхэ Түҥ Былыргы Сах саҕатынааҕы өбүгэлэрбит билиилэригэр Чиҥ тирэҕи, Сүдү күүһү, Муҥура суох кыаҕы биэрэр. Үс Дойдулуун Иллээх Буолуоҕуҥ!

Аныгы генетика диэн ааттанар наука билиитэ киһи Фибоначчи чыыһылаларыгар (0,1,2,3,5,8,13,21,34,55…) сөп түбэһэр бэлиэ саастарын ситэригэр, кини организмыгар улахан гормональнай уларыйыылар буолалларын туоһулуур. Ол уларыйыылары былыргы мындыр дьон киһи этин-сиинин, өйүн-санаатын сайдыытын тас көстүүлэринэн сирдэтэн билэллэрэ. Ол курдук, Эриллиик өһүн бастакы “0” сыыппаратыгар киһи көстүбэт эйгэҕэ – ийэтин киэлитин иһигэр үөскүүрүн тэҥнииллэрэ уонна киһи Орто туоруу барааһын Дойдуга сайдыытын бастакы таһымынан ааҕаллара. 1 сааһыгар диэри оҕо эмиийдэнэр, 2 сааһыгар бастакы тиистэрэ үүнэллэр, 3 сааһыгар тылланар, 5 сааһыгар өйдөнөр, 8-гар иккиһин тииһиир. Оҕо 1 сааһыттан 8-гар диэри сайдыытын Орто туоруу барааһын Дойду иккис таһымын ааһыыта дииллэрэ. 13 сааһыгар оҕо сааһын ситэн, бэйэтэ ууһатар кыаҕы ылар. Бу сааска тиийиини үһүс таһымҥа тахсыынан ааҕаллара. Киһи 21 сааһыгар диэри төрдүс таһымы ааһан, өтө көрүү өйө Үөһээ Дойдуга холбонуохтаах дииллэрэ, ол туоһутунан билир тиис (зуб мудрости) үүнэрин көрөллөрө. 34 сааһыгар киһи этэ-сиинэ муҥутуур, сайдар (бэһис таһым), онтон 55 сааска – киһи өйө ситэр (алтыс таһым). Киһи 89 сааһыгар тиийэригэр мындыр өй таһымыгар тиийиэхтээх, үһүстээн тииһиэхтээх. Киһи Орто Дойдуну туораан, өйүн-санаатын сайдыыта Үрүҥ Айыы таһымыгар тиийиэхтээх сааһа – 144 (ахсыс таһым).

Сообщение Бааха Уус Чурапчыга суруллубут алгыстаах бэлиэлэр суолталарын быһаарар появились сначала на Ulus.M

Источник: ulus.media.

Оставить комментарий

Войти с помощью: