Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

Сарыал саастаах уолаттарга аналлаа “Боотур омооно” күөн күрэс

Саха норуота тылынан уус уран айымньытыгар – олоҥхобутугар үс кутунан иитиллибит, айыы сиэрдээх – майгылаах, сүдү күүстээх Айыы Боотурдара кэпсэнэ-сырдатылла сылдьаллар. Уол оҕону төрүт үгэһинэн иитэргэ Айыы Боотурдар, Улуу добдурҕа өйдөбүллэрэ сүдү суолталаахтар.
Былыр түмсүүнү төрүттүүр, Или олохтуур – алтынньы ыйга Улуу добдурҕа буолара. Бу кэмҥэ сир тоҥон кыһын саҕаланар, онтон аныгы кэмҥэ эти-сиини көрүнэллэр, санааны билсэллэр, саҥа былааннары оҥороллор, уруккуну кэриэстииллэр, кэлэри кэрэһэлииллэр. Ити үтүө өйдөбүлүнэн 2006 сыл алтынньы 14 күнүгэр Дьаҥхаады нэһиэлин олохтоохторун көҕүлээһиннэринэн, «Үс Кут» общественнай түмсүү түсчүттэрэ Л.А. Афанасьев– Тэрис, А.Н. Павлов– Дабыл өйөөһүннэринэн, Дьаарбаҥҥа Айыы Боотурдар ааттарын үйэтитэр баҕаттан , өйдөбүнньүк «Улуу Ил» Ытык сэргэ туруоруллубута. Үрдүктэн Үрүҥ Айыы Тойон иннигэр алгыстаах санаанан биир тэҥ буоларбыт Улуу Ил диэн ааттанар.
Улуу Ил Айыы санаатынан алгыстаах олохпут тутула салаллар. Үүнэр көлүөнэ сиэр-майгы өттүнэн сайдыылаах дьон буоларын, эт – сиин өттүнэн сайдарын, өбүгэлэрин олоҕун өйдүүллэрин – саныылларын тустарыгар араас хайысхалаах үлэ ыытыллар.
Чөл олоҕу тарҕатар «Төлкө » эр дьон уопсастыбыннас тэрилтэ улаатан эрэр уолаттарга анаан добдурҕа кэмигэр «Боотур Омооно» бырайыагы олоххо киллэрдилэр. Сүрүн соругунан буолар өбүгэбит үтүө үөрэҕин үйэтитии, уол оҕо ис кыаҕын салайынарыгар көмөлөһүү, ис айылҕатыгар баар айылгытын уһугуннарыы.
Бу күөн күрэһи аан бастаан 2014 – 2015 сс. Даҥхаадыга Төхтүр орто оскуолатыгар, 2016 с. Аллараа Бэстээххэ Төлкөлөр тэрийбиттэрэ. Онтон 2018 сылтан Дьокуускайга Күөх Хонууга Арчы Дьиэтэ уонна «Өһүө» аҕалар түмсүүлэрэ тэрийэллэр.
Бырайыак ааптаарынан, билигин Майа дьаһалтатыгар фольклориһынан үлэлиир, Ворогушин Дорхоон Дохсун буолар. Дорхоон өбүгэ үөрэҕиттэн тирэнэн төрүт хамсаныыларга олоҕуран күрэс балаһыанньатын 5,6,7 кылаас уолаттарыгар бөлөҕүнэн кытталларыгар сөп түбэһиннэрэн оҥорбута. Күөн күрэс айылҕаҕа ыытыллара уолаттарга эт-сиин, үтүө өй-санаа үөскүүрүгэр, түмсүүлээх, тэрээһиннээх буола улааталларыгар көмөлөөх. Бөлөҕүнэн күрэхтэһии уолаттар өбүгэ үгэһин ньымаларын, албастарын, сатабылларын арыйалларыгар көмөлөөх.

Быйылгы «Боотур Омооно» алтынньы 17 күнүгэр үгэс курдук эмиэ Күөх Хонууга буолла. Барыта 7 хамаанда кытынна. Күөн күрэс түһүмэхтэрэ: наарта ойооһуна, маамыкта быраҕыы, “кыһыл чоҕунан” бырахсыы, хапсаҕай, Айыы бэлиэлэрин таайыы, үҥүүннэн быраҕыы, оҕунан ытыы. Сымса уолу быһаарарга «Дулҕа хапсаҕайа» оонньуу.


«Боотур Омооно» күөн күрэс саҕаланыытыгар Дорхоон Дохсун өбүгэбит сиэринэн уолаттар эттэрин – сиинэрин уһугуннарар “Сарыал хамсаныыларынан” туому оҥортордо. Былыргыттан кэлбит алааспыт хамсаныылара алгыска тэҥнээх. Уолаттар уһуйааччыны көрөн-истэн хотой, кырынаас … буолар ууннаннас, имиллэҕэс эрчиллиилэри оҥороннор сүргэлэрин көтөхтүлэр. Ол кэнниттэн болҕомтолорун иһинэн тыыныыга уураннар, муҥура суох күүстэригэр эрэнэн дорҕоон таһааран бигэргэттилэр. Уолаттар Айыы Боотурдар сырдык өйдөбүллэригэр сүгүрүйэн, туппуттарын ыһыктыбаттарын, эппиттэрин энчирэппэттэрин туһугар бары кэккэлэһэ тураннар илиилэринэн “Тэс” олортулар. Дьэ, ол кэнниттэн уолаттар буулаҕа мас курдук мускуллан, үөл талах курдук эрилиннэн тыҥааһыннаах күөн күрэскэ кииристилэр.
Уопсай түмүгүнэн I миэстэ – СПЛ; II миэстэ – Хатас; III миэстэ – Майа; IV миэстэ – Айыы Кыһата; V миэстэ – №12 оскуола 1 хамаандата; VI миэстэ – НПСОШ 2; VII миэстэ – №12 оскуола 2 хамаандата буоллулар.
«Боотур Омооно» күөн күрэс анал ааттарын ыллылар: «Сылбырҕа Боотур» – Оконушкин Алик (Хатас); «Сымса Боотур» – Иванов Ким (№12 оск.); «Бэргэн Боотур» – Винокуров Костя (Хатас); «Түмэн Боотур» – Васильев Данил (СПЛ); «Дьолуо Боотур» – Иванов Алеша (№12 оск ); «Моду Боотур» – Григорьев Спартак (№12 оск); «Эрэл» – Сыроватскай Эрсан (Майа); «Кустук» – Бубякин Герман (Айыы Кыһата); «Дьулуур» – Григорьев Коля (Майа).
«Дулҕа хапсаҕайыгар» тилэҕэр тирэхтээх, атаҕар күүстээх уолан бэрдэ Валера Богантенков (№12 оскуола үөрэнээччитэ) утарсааччыларын биир биир уталыппакка туораталаан кыайыы өрөгөйүн биллэ уонна саха уран ууһа оҥорбут быһаҕын бэлэх тутта.
«Айыы санаа бэлэҕэ» – «Боотур Омооно» күөн күрэс саамай сүрүн өйдөбүлэ, атыннык эттэххэ тэрийээччилэр туруорбут бириистэрин (биир куул ириис курууппаны, саахары, хортуоппуйу) бөлөх кыайыылаах уолаттара, бэйэлэрэ уопсай сүбэнэн, быһаарыыларынан, кыамматтарга эбэтэр көмөҕө наадыйар кырдьаҕастарга илдьэн биэрэхтээхтэр.
Аһаҕас күөн күрэһи тэрийбит Дорхоон Дохсуну, Айыы Кыһатын «Өһүө» аҕаларын сүбэтин (салайааччы Андреев В.Н.) уонна хамаандалары бэлэмнээн кэлбит учууталлары Слепцов В.А., Черяев А.К., Габышев В.Ф., Сыдыкбеков Т. үтүө санаанан бэлиэтиибит.
«Улуу Ил» өйдөбүлэ тэнийэригэр тирэх буолбут киһибит, «Кут Сүр» кыһа сэһэнньитэ Павлов А.Н. – Дабыл тэрээһиммит Ытык ыалдьыта, сэһэнньитэ буолан сылдьыбытыттан үөрэбит. Тэрээһин ыытыллыытыгар көмөнү оҥордулар Дьокуускай к. норуот айымньытын киинэ (директор Михайлов С.Д.), Майа дьаһалтата (баһылык Тихонов Д.И.).
Аныгы сайдыы кэмигэр өбүгэбититтэн ситимнээх олох олорор мындыр үөрэхпит, үгэспит сөргүтүллэн саҥалыы тыыннанан кэнчээри ыччаппытын үүннэрэ, сайыннара турдун.

Анна Холмогорова, “Арчы дьиэтэ” методиһа.

Оставить комментарий

Войти с помощью: