Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

ΥРЭХ БАҺЫТТАН САНААЛАР.

От редакции: мы продолжаем серию авторских публикаций читателей нашего портала. Философские размышления о смысле жизни сельского жителя, народного философа, краеведа К.А.Васильева из с. Бэрийя, Усть-Алданского улуса, Республики Саха.

Куоста Баһылайап (Бээрийэ с.).
4.03.2019 г.
Оннук курдук дуу, хайдах бађайы дуу…
Бүөккэ Бөтүрүөп

Күндү аађааччым,
Бу соһо сылдьар күннээђи санааларым торумнара сымыйата кырдьыга биллибэт мээнэ үгэ-тамах, куолу-дойђох, мантааһыйа буолуохтарын сөп, уонна аны салгыы соһуллан, сааһырдађым, ону-маны өйдүүр буолан истэђим аайы сорођо ситэн-хотон, сорођо сотуллан, хаста-хаста уларыйаллара биллибэт. Ону дађаны оччолорго киһи – «бу сөп…, ити сөп…» -диэ эмиэ биллибэт. Ол гынан балары салгыы сайыннаран дуу, атыңңа аттаран дуу, эбэтэр мөккүһэн, утаран дуу, саңа санаа үөскээн туохха эмэ кынаттаан туһалаатађына – ол үтүө, ол туһа буоллађа. Онтон ордук туох баар буолуой! Тођо диэтэргин, санаа бары кыађын-күүһүн, алыбын-хомуһунун олох баарын тухары хайа да үп-харчы, техника-технология сиппэтэ буолуо арааһа…
Аны, Айылђа бары өйүн-санаатын, мындырын-муудараһын киһи олоххо сөп түбэһиннэрэн, маарыннатан, аттаран туохха бађарар туһаныан, туттуон сөп курдук. Туһанарын-туттарын ааһан, сөп түбэһиэхтээђэ да буолуо, хайа эмэ кыађынан өйдүү-билэ үөрэнэ сатыыр киһи…

Киирии
Төһөнөн уһуннук үрэхпэр сылдьабын да, соччонон Айылђабын, Дойдубун, Сахабын сөђөрүм-бэккиһиирим элбээн, араас ыйытыы санааларым улам хойдон, дириңээн иһэллэр. Санаабар, ол ону кырачаан да хомурдуостар кимнээђэр бэркэ диэн өйдүүр, билэр курдуктар. Онно холоотоххо мин, киһи бэйэлээђэ, тугу да билбэт, дэлби буккуллубут, хомурдуостаађар да кыра, быыкаайык букашка курдукпун…
Дьиңэр, билиңңи үйэђэ бары билии үөрэтиллибиккэ, суруллубукка дылы уонна онтон үксэ араас кинигэ, интернет эйгэтигэр тођоостоох курдук. Ол гынан онтон булан, аттаран, ырытан дьиңин өйдүү сатыыр эмиэ да уустуктардаах, сырыы аайы билиим, өйүм-санаам чычырбаһа туорайдаһан, мэһэйдэһэн иһэргэ дылы. Тиһэђэр тиийэн барыта – «оннук курдук дуу, хайдах бађайы дуу?…» диэбит курдук буолан иһэр…
Оо, Айылђа барахсан билиитэ киэңэ-дириңэ, мындыра-муударайа, киһи өйүнэн кыайан көрбөт да, сиппэт да муңура суох ыраађа! Ол онтон киһи олођун тухары бооччойон, муң саатар кыра да кыырпађы кыайан көрөрө дуу, суођа дуу…
Ол да буоллар, ађам этэринии, киһи санааны-толкуйу эргитэн ађала-ађала төһө бађарар уһуннук, сылы-сылынан соһо сылдьан өйдүү, дьиң иһин иһигэр киллэрэ сатыахтаађа буолуо. Киһи төбөтүгэр «мас киириэхтээх» быһыылаах…

Туман
Ођо сылдьан биирдэ эмэ дьыбар тахсыыта хойуу туман сыыйа симэлийэн, мырааммыт сирэйэ, хаарынан бүрүллүбүт тииттэрэ көстөн кэллэхтэринэ наһаа үөрэр этим. Туман-бидилик буоллађына –«аны барыта уларыйбыта буолуо…»- дии саныырым эбитэ дуу?…
Урут мин киһи өйө-санаата ыһыллара түргэнин сөђө саныыр этим. Холобур, аан дойду историятыттан ылан көрдөххө, араас идеологиялар кылгас кэм иһигэр дьону бутуйаллара. Кэлин Россия духовнай кэхтиититтэн хомойо саныыр этим, Октябрьскай революция итэђэли симэлитиитин, 90-с сыллардаађы ыһыллыы сыаннастары-өйдөбүллэри бутуйуутун түмүгэр дьон өйө-санаата аны үс-түөрт көлүөнэнэн биирдэ көнөрө буолуо диэммин. Аны билигин, аан-дойдуга наука, техника, технология сайдыытын тэтимэ түргэтээн, буолан эрэр «төрдүс промышленнай революция» киһи-аймах уопсай сыаннастарын уларытыа диэн муңутуйаллар…
Дьиңинэн киһи айылђатын, дойдутун кытары силиһин-мутугун араас искусственнай идеологиялар кыайан туура тардыбаттара, симэлиппэттэрэ буолуо. Ол иһин түргэнник кэлбит көтүмэх өйдөр-санаалар соннук тургэнник-чэпчэкитик сүтэллэр, күдэңңэ көтөллөр быһыылаах. Бу балкыырдар эмиэ хас эмэ тыһыынчанан сыл историялаах норуокка, киһи күннэђи түбүгүн кэриэтэ буолуо арааһа. Айылђа барахсан куруук сирин-дойдутун, дьонун-сэргэтин көрөр-истэр, көмүскүүр-араңаччылыыр курдук. Олох салђанан баран иһэр, араас дьон төрөөн-үөскээн иһэргэ дылылар. Этэргэ дылы, туман түһэр уонна көтөр, сир-дойду онтон уларыйбат…

Сааскылыы сандааран
Бу саас үрэхпэр хойутаан, бэс ыйын саңатыгар биирдэ тађыстым. Айылђам барахсаңңа от-мас, көтөр-сүүрэр барыта сандааран олорор, бэл халлаан дьүһүнэ кытары. Бу олох тиллиитэ-үөскээһинэ, үүнүүтэ-чэчирээһинэ, бары бэйэ бэйэлэригэр ыраас, сырдык, истиң, эйэђэс сыһыаннара-санаалара тулалыыр эйгэђэ-айылђађа дьайыыларыттан маннык дьүһүн үөскүүр быһыылаах…
Олоххо көрдөххө таптала улааппыт киһи сандааран олорор буолар, ону «сааскытыйбыт» диэн буолабыт. Кыра ођо куруук ырааһынан-сырдыгынан сандаара сылдьар…
Сандаарыы – ырааһынан-сырдыгынан чэчирээн-күлүмүрдээн, туох, хайдах дьүһүн диэххэ сөп эбитэ буолла?…
Анды
Сыл аайы анды сађана эр киһи уонна дьахтар үйэлээх мөккүөрэ күүһүрэр. Эр дьон андылыы бараары бађа бөђө, ону дьахталлар «теплицађын оңордоххуна, ођуруот сирин хоруттаххына,… биирдэ эрэ» диэн бобуу-хаайы буолар. Кырдьыга да, онно сытан кэлэр эрэ кэлбэт эрэ андыны таах кэтэһэн, күнү-дьылы бараан диэбит курдук буолар…
Ол да буоллар… Айылђа барахсан саамай ыраас-сырдык, истиң-эйэђэс кэмэ – анды сађана. Бары барыта уһун кыһын кэннэ тиллэн-үүнэн, чэчирээн-сандааран, ол быыһыгар киһи эмиэ айылђалыын ситимэ-тутулуга, тардылыга-тардыһыыта күүһүрэр, иэйиитэ көтөђүллэр, өйө-санаата дьэңкэрэр, уйулђата-айылгыта чэбдигирэр, дуоһуйар-сынньанар кэмэ быһыылаах. Саха киһитэ барахсан ону ис санаатынан билэн айылђатыгар тардыһаахтыыра буолуо, сыл аайы андылыы бара сатаахтаан…
Дьахталлар эр дьоңңутун андылыы барар бађаларын бобуман-хаайыман даа…
Көмүс күһүн
Быйыл күһүһүммүт кэлиитэ халлааммыт туран биэрэн, оппут түмүгэр абыраата. Бэл хатың сэбирдэђэ түспэккэ уһуннук туран, от-мас барыта тэңинэн саһардылар, дьиктитик кытарыйа күлүмнэстилэр. Күһүңңү күн уотугар тулалыыр эйгэ барыта кыһыл көмүһүнэн сыламныыр, киһини сылааһынан-сымнађаһынан сылаанньытар, чуумпунан-нуођалынан дуоһутар. Айылђа бу туспа, кэрэ көстүүтүн «көмүс күһүн» диэн сөпкө да хоһуйаллар эбит…
Кырдьыга да, кыһыл көмүс дьону угуйуођун угуйар, тардыађын тардар, манньытыађын манньытар күүстээх-күдэхтээх эбит быһыыта…

Халлааным барахсан
Халлааным барахсан… Саппађа суох ырааһа, дьайђа күөх дьэңкэтэ… Түгэђэ көстүбэт дириң далай, муңура биллибэт киэң далай халлааным… Киһи ханнык өйүнэн өйдүөй, ханнык тылынан хоһуйуой, ханнык өңүнэн дьүһүннүөй?…
«Но где же оно, небо? Что оно такое? Небо не над нами и не под нами, не слева и не справа. Небо – в сердце человека, если он верует. А я не верю и боюсь, что таки умру, не увидев неба» – диэн Сальвадор Дали бэркэ да эппит эбит!…
Сорохтор саха ађыйах өңү араан көрөр дииллэр… Санаабар, өң-дьүһүн ис-тас туруктан, айылђаттан-эйгэттэн, айылгытыттан-уйулђатыттан барытыттан тутулуктаахха дылы. Саха ону, айылђатын өңүн-дьүһүнүн харађынан эрэ буолбакка, өйүнэн-санаатынан барытынан көрөр быһыылаах. Ол иһин, айылђађа бары баар өңү оруобуна этэргэ дылы…
Маннык санаатахха, биһи ођолорбутун билигин тулалыыр эйгэлэрин сэттэ эрэ сүрүн өңүнэн арааран ылыналларыгар, өйдүүллэригэр үөрэтэр курдукпут. Оттон айылђађа төhөлөөх өң-дьүhүн баара буолуой!…
Ол гынан, хайдађа буолла? Киһи айылђата, айылђатын кытары сыһыана туох, хайдах эбитэ буолла?…

Өң дьыл
Бу сайын үрэхпэр кэлбитим, айылђам туга эрэ саңа, туга эрэ ураты курдук. Эмиэ да дьикти… Туохтан, тођо эбитэ буолла диэммин таайа сатыыбын…
Санаабар, айылђам өңө-дьүһүнэ уруку дьылларга холоотоххо чыңха хойуу, баай курдук. Сыһыылар-толооннор чэлгийэ көђөрөллөр, талахтар-ыарђалар хойуутук бөкүнүйэ бөлкөһөллөр, тииттэр-тыалар харыйатыңы көђөрүйэн күлүгүрэллэр. Барыта дириң-киэң ырааһынан-дьэңкэнэн, модун-баарађай чэгиэнинэн-чэбдигинэн саңардыллыбыкка, ырааһырбыкка дылы. Бу барыта Айылђа туохтан да халбаңнаабат олођун-тутулун, сүдү кыађын-уођун, сүңкэн өйүн-санаатын, уйгул тыынын-майгытын киһи сүгүрүйэр-ытыктыыр, умсугуйар-кэрэхсиир гына көрдөрөр, биллэрэр, санатар…
Туох барыта чөл, чэгиэн-чэбдик буоллађына өңө-дьүһүнэ тупсар, майгыта-сигилитэ көннөђүнэ бодото-сэбэрэтэ ырааһырар, дьэңкэрэр. Маннык санаатахха, быйыл төһө да курааннаатар, куурдар-хаттар, Айылђа ыраастанар-чэбдигирэр, сайђанар-сааһыланар быыһык кэмэ – Өң дьыла быһыылаах. Эмиэ да кураан, эмиэ да өң. Эмиэ да дьикти… Ол гынан, Айылђа барахсан бэйэтэ билэн эрдэђэ…
Айылђађа маннык ыраастаныы-ырааһырыы кэмэ-дьыла киһи үйэтигэр төһөтө-хаста буолара буолла? Маннык дьылга киһи эмиэ сирин-уотун, олођун-олбођун ыраастаныахтаађа эбитэ дуу?…

Хатың уута
Бу саас Араңастаахха кустуу сырыттахпытына Дьарааһын ођонньор хоту көһөн иһэн таарыйан ааспыта. «Бу үлүгэр хатың быыһыгар олорон, тођо хатың уулаан испэккит» – диэн күлэр икки, сэмэлиир икки ардынан этэ-этэ, ындыытын быыһыттан хатың уута хостоон таһааран бэссибитэ – бу минньигэһин, үчүгэйин!…
Кырдьык дађаны… Урут ођо сылдьан саас буолла эрэ хатың уулаан көрүлээн ађай биэрэрбит. Кэнники, – «ама бу кэрэчээн бэйэлээх хатыңы быһађынан хайа быһан…» – диэн харыстаабыта буолан киһи санаата буолбат. Аны санаатахха, Айылђа барахсан киһитин эрэ буолбакка, кыылын-сүөлүн, отун-маһын барытын бэйэтигэр оруобуна сөп түбэһэр, сөп буолар гына аһатар, хааччыйар, олохтуур быһыылаах. Онтуката бары барыта бэйэ бэйэтин кытары ситимнэнэн-тутулуктанан, сөрү-сөбүгэр ситэрсэн-толорсон иһэрин киһи сөђөр да, бэккиһиир да. Арай иңсэтэ-обото муңура суох буолбут киһи диэн кыыл туохха да топпот буолбут курдук…
Ол быыһыгар… Сорохтор аны эмиэ да аһары «харыстаабыта» буолаллар, дьону ыгаллар-куттууллар, боболлор-хаайаллар, «сымыйанан» диэбит курдук. Ол гынан, оннук эмиэ бађар туһалаађа буолуо…
Барыта хайдах эрэ… Киһи иңсэрбэккэ уонна аһары «харыстаабыта» буолбакка, орто чээрэтинэн, көнөтүнэн-сөптөөђүнэн кыайан сылдьыбат-олорбот муңа буоллађа? Дьиңэр айылђаттан иңсэрбэккэ, бэйэтигэр сөп буоларын ылыахтаађа уонна соннук биэриэхтээђэ буолуо арааһа…

Киһи санаата
Букыһын оруобуна икки бөрө баар сиригэр тракторынан тиийэн саһааммын тиэйэбин, «аны кэлиэхтэрэ, киһини сиэхтэрэ…» -диэн саллабын. Ол да буоллар, -«чэ бээ, …»- дии саныыбын…
Киһи диэн дьиибэ, туох эмэ буолла да, бастакы санаата үксүн мөкү өттүнэн, «арай оннук буоллађына…, арай маннык буоллађына…» иңин диэбит курдук буола турар, тођо эрэ. Дьиңэр бастакы да, куруук дађаны санаата Үтүө, Эйэ эрэ туһунан эбитэ буоллар…
Санаа туолар дьиктилээх. Ону биһи мөкүнү, куһађаны бэйэбит куруук ыңыра-ырыңалана сылдьар курдукпут. Уонна кэлэн…

Тымныы уонна хараңа
Кэнники кэмңэ үгүс ыһыахтарга, спектаклларга тымныыны уонна хараңаны – мөкүнү, куһађаны кытары сибээстээн, олору кытары охсуһуу курдук көрдөрөбүт. Ођолорбутугар оннук өйдөбүллэри биэрээри гынабыт быһыылаах…
Дьиңэр ылан көрдөххө, тымныы уонна хараңа – айылђа тутуллара, хайдах дађаны мөкүнү-куһађаны кытары сыһыаннара суох буолуохтарын сөп курдук. Тымныы ыраастыыр, хараңа сынньатар майгылаахтар быһыылаах. Ону оннук ылынан, охсуспакка эрэ сөп түбэһэн олорорбут-дьаһанарбыт буоллар дуу… Хайдађа дуу?…

Идея – туймуу, торум(?)
Идеялаах киһи – хаһаастаах киһи тэңэ» диэн былыргы Кытай өс-хоһооно баар эбит…
От-мас сиэмэтэ үксэ кыра, маарынныыр, судургу көруңнээх. Ол гынан үүнэн, чэчирээн тађыстађына арааһынай эгэлгэ көстүүлээх, айылђађа тус туһунан суолталаах, эңин-дьикти үүнээйи буолан тахсар. Аны ол үүнэригэр хас эмэ сүһүөхтэнэн, онто лабааланан-сэбирдэхтэнэн, бүтэһигэр тиийэн дьэ ситэр-хотор, айылђађа туһата-суолтата улаатар, кэнэнэђэскитин түстүүр кыађырар.
Идея-санаа эмиэ бастакыта от-мас сиэмэтин курдук, кыра, маарынныыр, судургу буолар быһыылаах. Ону дьон ылан көрөн-истэн, сүһүөђүнэн үүннэрэн-сайыннаран туохха эрэ кубулутан-оңорон олоххо киллэрэллэр. Бастакыта син биир ситэтэ суох, сыыһа-халты баар буолан үүнээйи лабаатын-сэбирдэђин курдук туора бараллар. Оннук хас эмэ төгүл салђанан-салђанан кэлин тиһэђэр дьэ ситэн-хотон олоххо киирэр. Ол иһин, санаабар идея олоххо киирэригэр суолталаађа – умнаһа-хайысхата буолуо. Бу умнаһа-хайысхата сөптөөх буоллађына, кыратык туора бардађына дађаны, ону син атын салђааччылар-сайыннарааччылар көстөллөр. Уонна үүнээйи лабаата-сэбирдэђэ эмиэ туһалаађын курдук, идея-санаа лабаата-сэбирдэђэ эмиэ туһунан суолталаах, туһалаах буолуо. Ол иһин идея ааптара ону көннөрө сатаабакка, күүһүнэн «хайаан да оннук буолуохтаах» диэбэккэ, хайдах дьон ылынарынан-өйдүүрүнэн, хайдах табылларынан-сатанарынан олоххо киллэрэрэ ордук буолуо арааһа…
Зепп Хольцер – «Айылђа киһиэхэ идеяны туһанныннар диэн биэрэр, ону дьонтон кистиир соччото суох» – диэн этэр. Ол иһин идеяны-санааны- санаа торумнарын киһи бэйэтигэр эрэ кистээбэккэ, дьонтон көңөспөккө, ким да олоххо киллэрдин онтон үөрүөхтээх эрэ, кылаабынайа – туохха эмэ туһалаах буолара быһыылаах. Кырдьыга да, айылђађа «от-мас сиэмэтэ» ыһыллара наадалаах быһыылаах, ол айылђа эмиэ биир сокуона буолуо бука…
Дьиңэр «идея» диэн омук тыла (англ.). Нууччалыы–«мысль» диэн быһыылаах. Сахалыы туох диэн эбитэ буолла? «Санаа» диэн буолара дуу? Эмиэ да бассыбат курдук. «Туймуу» диэн эбитэ дуу? «Санаа туймуута», «санаа торума» диэн буолара дуу?…
Биһи көлүөнэ дьон тылбытын умнан кэбиспиппит дьэ итинник, барытын нууччалыы тылбаастаан өйдүүбүт. Онтукпут нууччалыы да үчүгэйдик билбэт буолан эрэйи көрөбүт, сахалыыттан сахалыы тылбаастыы сатыыбыт…

Ыттарым барахсаттар
Ыттарга ас биэрдэххэ хайаан да атын ыт аһын көрөллөр, өңөйөллөр, сорохтор былдьаһаллар, «бађар анаараа аһа ордук минньигэс буолуо» – дии саныыллар быһыылаах. Бүгүн ыттарбын онтуктарын буойан баран саныыбын: дьиңэр ымсыы, ордук санаһыы, бэрт былдьаһыы биһиэхэ дьоңңо эрэ баар быһыылаах. Кэнники кэмңэ өссө туох эрэ сымыйа «статус», «имидж» эккирэтиһиитэ үксээбит курдук…
Ыттар, кыыллар барахсаттар астарыттан уонна тыһыларыттан ураты тугу да ордугурђаспаттара буолуо. Онтуктара да ордугурђаһыы, бэрт былдьаһыы бэрээдэгинэн буолбакка, дьиң иһэ атыңңа олођурар быһыылаах. Арай кыылларбыт-тайахтарбыт, бары эмиэ – «статус», «имидж», «успех» – дии-дии хаамсар буоллуннар…
Подача
Билиңңи СМИ-ны көрдөххө, киһи үксэ «улуу», «аатырбыт», «биллиилээх», «тахсыылаах» диэн буолар. «Ама дуу?!…» – дии саныахпар диэри…
Санаабар «улуу» диэн аан дойдуга киһи аймах историятыгар ађыйах, этэргэ дылы тарбахха баттанар. «Аатырбыт» да дьон наһаа элбэђэ суохтар. Итини ордук билигин саха сиригэр баар глянцевай журналларга бэлиэтии көрүөххэ сөп курдук. Ол төрүөтүнэн «PR»- «Подача» диэн омук технологияларын арыыйда сыыһа өйдөөһүнтэн быһыылаах. Омуктарга кырдьык, барыга-бары «подача» – дьоңңо сатаан тиэрдии технологията баар. Ол гынан баран, санаабаар арыыйда атын курдук. Биһиэнэ үксэ тођо эрэ мээнэ бэйэни хайђаныы-арбаныы курдук буолан тахсар. Билиңңи олоххо киһи бэйэтин бэйэтэ хайђамматађына-арбамматађына ким да кинини өйөөбөт, үрдүгү кыайан ситиспэт диэбит курдук. Эбэтэр уруһуйданыы, бэрдимсийии, «статус» эккирэтиһиитэ – билиңңи олох ирдэбилэ эбитэ дуу?…
Рафаель Бађатаайыскай үтүө тыллара бааллар: «Олоххо болђомтолоохтук көрдөххө, холобур буолар дьон элбэх. Кинилэртэн үгүстэрэ олус сэмэйдэр. Ол иһин анаан-минээн биллэ-көстө сатаабакка, им-дьим улэлии-хамсыы сылдьаллар, үчүгэйи, кэрэни дарбаана суох оңороллор. Маннык дьон олођо үрдүк хайаны аа-дьуотук, ол эрээри, соччонон ыраађы анаарарга, киэңи кэриннииргэ дьулуһуулара күүһүрэр, кимиилэнэр. Үрдүк уонна Дириң өйдөбүллэри тус бэйэлэринэн тургутуллан билэллэр, муударай уонна мындыр буолаллар.»
Санаабар, «улуутумсуйуу», «аатырымсыйыы» – бу кэхтии туоһута буолуон сөп курдук… Хайдађа буолла?…

Булт
Кэтэһэн-кэтэһэн, куспут булдун кэмэ дьэ кэлэн, туттуу-хаптыы, хаамыы-сиимии, өрүкүнэһии бөђө буоллубут. Ол гынан, үрэхпит дэлби кууран уута ађыйах, халлааммыт өссө да тымныы, бу күннэри былаһын ардыыр, хаардыыр. Ол иһин эбитэ дуу, куспут ађыйах, кэлиитэ мөлтөһүөр сођус. Инньэ гынан хата, киһи кыдьыгырбыта-тууһугурбута улам уђарыйан, улам уоскуйан иһэргэ дылы…
Син эмиэ саха киһитэ буолан, ађыстаахпар саа тутан, уон биэспиттэн-алтабыттан улахаңңа сылдьыһан сађалаан, булка угуйуллубутум син ырааппыт эбит. Сыл аайы күһүн, саас, кыһын, сайын араас булт абылаңар ылларан, ис испиттэн кыдьыгыран, үлүһүйэн ађай биэрээхтиибин. Булт азарта эмиэ атын онньуу-араас азартарын курдук быһыылаах, киһини угуйар-тардар, киһи ылларар абылаңнаах. Аны, ол азартыйан-кыдьыгыран, тугу көрөрбүтүн, туох кэлэрин, үксүгэр «Байанай биэрэр» дии-диибит харса суох суоһаран, өһөрөн иһэбит. Онтукпутунан «оччону-баччаны…» диэн кэпсэнэбит-киһиргиибит, бэйэбит төһөђө-хаска сөп буоларбытын, төһө наадатын-сөптөөђүн билбэппитинэн. Киһи азартыйара-кыдьыгырара-тууһугурара диэн туохтан эбитэ буолла?…
Аны санаатахха, үксүгэр бэйэбит иңсэбитин – азарпыт дии сананабыт быһыылаах… Холобур, араас булчуттары ырытан, кэтээн көрдөхпүнэ, тођо эрэ дьиң булчуттар хаһан да кэпсэммэттэр, дьон кинилэри оннук «байанайдаах, бааттаах» диэбэт. Кинилэр булт – сүрүн идэлэрэ, олохторун анала, укулаата буолан эбитэ дуу? Онтон, «аһары байанайдаах» дьон тођо эрэ үксүлэрэ араас оһолго-быһылааңңа түбэһэр, эбэтэр олох араас оңкулугар буккуллан-тэккиллэн олохторо табыллыбат өттүнэн буола турар курдук. Маннык санаатахха, иңсэ, айылђа тутулун кэһии, туох эрэ содуллаах, иэстэбиллээх быһыылаах…
Дьиңэр, булт эмиэ саха киһитин олођун укулаатын, айылђатын кытары ситимин-сибээһин, сыһыанын сорођо буоллађа. Байанай барахсан куруук сөбүгэр көрөн бэрсэр, киһини барытын илии тутуурдуур, өттүк харалыыр курдук. Ону оннук ылынан, иңсэрбэккэ, сөбүнэн көрөн, сөбүгэр сылдьыбыт, бултаабыт-астаабыт киһи даа…

Хаамаайы
Бу сайын саңатыттан былаһын баһаар бөђө. Инньэ гынан хойутаан, баһаар быыһынан оттооһун буолла. Аны үрэхпитигэр оттуу көһөн кэлбиппит, үүтээммитин эһэ киирэн дэлби ыспыт. Кыһыыта баара, саас окко анаан хаалларбыт аспытын, ыппыт аһын барытын сиэбит. Биһи буоллар онно эрэнэн сөбүгэр эрэ өйүөлээх кэлээччи буолбуппут. Онтон аны, атын учаастакка баран, уонча хонон оттоон кэлбиппит, атын эһэ кэлэн хаалларбыт өйүөбүтүн сиэбит, сууйбут-тараабыт дьиэбитин ыспыт. Кыһыйыы-абарыы, кыйыттыы-кыйаханыы киэнэ кытаанађа буоллубут! Убайдарым – «пройдоханы, оңорбут хоромньутун аађан-суоттаан баран суукка таһаарыахха уонна ытарга уураахтыахха!» – дэстилэр. Ол гынан ол бађайылар суоллара сойбута ырааттађа, салгыы атын үүтээннэри, сайылыктары ыспыттара иһиллибитэ. Маннык кыйыттан-кыйаханан, туох да буруйа суох олохтоохпутун да кытары кыргыһан кэбиһиэххэ сөп курдук, «биир сирэйдээхтэр…» – дии-дии…
Дьиңэр, дьиэбит таһыгар олохтоох эһэ баар буолбута ыраатта, сайын аайы кэллэххэ суола куруук тэпсэңнээбит буолар. Ол гынан Дойдулаах, олохтоох буолан дьону кытары иирсэ сатаабат, хаһан да дьиэђэ киирбэт, сылгыны тыыппат, сирин-уотун көрөр-истэр, араңаччылыыр курдук…
Маннык санаатахха, киһи аймахха былыр былыргыттан туох-баар иирсээн, сэрии үксэ маннык устугас, хаамайы быһыыттан-майгыттан үөскүүргэ, тахсарга дылы. Онтон сылтаан күн сиригэр күннэтэ төһөлөөх элбэх эйэ-дэмнээх олох, үтүө сыһыан алдьанара, сүтэрэ, симэлийэрэ буолуой?! Куруук чэпчэкини талаһыы, бэлэмңэ сылдьыы, тугу да сыаналаабат, Олохтоох өйдөбүлэ-сыаннаһа, өйө-санаата суох буолуу – эмиэ устугас, хаамаайы быһыы-майгы буолара буолуо арааһа… Оччотугар, биир-икки эһэ диэхтээн…
Бађар уонна, тарбахтаахтара буоллар бу да эһэлэр кимнээђэр култуурунайдык сылдьыа, аһыа этилэр. Туох билиэ баарай…

Хаппыт килиэп
Саамай сөбүлээбэт быһыым диэн – остуолга килиэби хаалларан, хатаран кэбиһии. Ођо эрдэхпиттэн иитиллиим оннук эбитэ дуу, санаабар тугу да сыаналаабат, аанньа ахтыбат чычырбас өйдөөх-санаалаах киһи судургу туоһутунан – килиэби сыаналаабата буолар курдук…
Ол быыһыгар, эгоист-бэйэмсэх киһи оннук киһиттэн арыыйда ордуга дуу? Кэм туох эрэ сыанабыллаах буоллађа…

Ситиһии
Сарсыарда аайы араадьыйађа «Ситиһиилээх буол» диэн ыччаты пропагандалаан кэпсииллэр. Ол гынан, онтуктара хайдах эрэ, тођо эрэ омуктары үтүктүү – Ситиһии – Успех диэн өйдөбүлгэ буолбут курдук, ыччаты – «Ситиһиилээх – Успешнай буолун» – диэххэ айылаах…
Дьиңинэн, наһаа да «Успехтамматаргын», син бэйэђэ туруоруммут сыалгын-соруккун, сөбүнэн-сөптөөђүнэн көрөн ситиһэ сатыахтаађын буолуо. Ол гынан бађар, Ситиһии диэни ким хайдах өйдүүрүнэн эбитэ дуу? Хайдађа дуу?…
——–
Компьютер не сомневается и уверен. Человек сомневается, но верит. Компьютер знает, но не познает. Сомнение – двигатель познания. И только в познании Вера и Надежда. Мы гоняемся за знаниями, но не стараемся в познании. Поэтому, кажется, что у нас мало Веры, зато Уверенны как…
«Нет ничего сильнее жажды познания, силы сомнения… И это искание, это стремление – есть основа всякой ученой деятельности… ищешь правды, и я вполне чувствую, что могу умереть, могу сгореть, ища ее, но мне важно найти, и если не найти, то стремиться найти ее, эту правду, как бы горька, призрачна и скверна она ни была!» – В. И. Вернадский.
Как мудры слова Владимира Ивановича Вернадского, и они относятся не только ученым, а всем. Ибо только учением и познанием, старанием и стремлением мы приближаемся к Вере и Надежде – к гармонии с Природой…
———

Уверенность
Уверенность диэни сахалыы туох диэххэ сөбүй? Эбэтэр Эрэл, эрэнии диэни хайдах диэн быһаарыахха сөбүй? Санаабар «уверенность» уонна «эрэл» тус туһунан суолталаахтар-өйдөбүллээхтэр…
Билиңңи кэм ирдэбиллэринэн Итэђэл оннугар араас Догмалар, ол иһигэр Эрэл оннугар Уверенность буолаары гыммыт курдук, ођолорбутун оннукка иитээри-такайаары гынан эрэбит быһыылаах. «Увереннай – Успешнай, Ситиһиилээх – Тахсыылаах» диэңңэ, Эрэлгэ, Итэђэлгэ буолбакка…
Бу бађар, «кэм ирдэбилэ» буолбакка, биһи көлүөнэ төрүт тылбытын умнан, тылбыт суолталара-өйдөбүллэрэ омуктуу, нууччалыы, сахалыы буккуллууларыгар эбитэ дуу? Саха тыла эрэ буолуо дуо, онноођор улахан норуоттар тыллара-өйдөбүллэрэ ыһыллан-буккуллан эрэр дииллэр. Маннык санаатахха, хайа да норуокка урбанизация тэнийдэђинэ, омуктар тылларын-сыаннастарын буккуллуулара – ассимиляция күүһүрэр, түргэтиир быһыылаах. Ол түмүгэр олоххо баар күннээђи өйдөбүллэр-сыаннастар, омук дьиң бэйэтин өйө-санаата буккуллан, онтон сылтаан олорор сиригэр-айылђатыгар сыһыана, үгэстэрэ ыһыллыахтарын сөп курдук. Оччотугар норуот, государство олођо айгыраабатар да, ађай харата, кэнэђэскитэ олођо суох буолара буолуо. Л. Гумилев этногенез теориятынан, омуктар ассимиляциялара, буккуллуулара, атын омук үөскээһинэ, сайдыыта-эстиитэ диэн арааһа манныгы эттэђэ буолуо…
Дьиңинэн, хайа да норуот тылыгар тутаађа, суолталаађа – кини тылын олођун, айылђатын-эйгэтин кытары сыһыана, ситимэ-тутулуга, онтон тахсар өйдөбүлэ буоллађа. Ол сибээһин, ситимин илдьэ сырыттађына норуот омук быһыытынан сүтэн-симэлийэн хаалымыан сөп этэ…
Оо, хайдах курдук өйбүнэн-санаабынан, сүрэхпинэн-быарбынан бүтүннүү бађарбат эбиппиний, бађар аны тыһыынча да сылынан буоллун, сахам бу курдук буккуллан, сыыйа атын омукка кубулуйарыгар!
Сэттэ тыһыынча сыл… Бу эттэххэ дөбөң, сэттэ тыһыынча солкуобай да буолбатах, сэттэ тыһыынча туонна да буолбатах. Саха норуота сэттэ тыһыынча сыл историялаах дииллэр. Бачча тухары айылђабытыгар-эйгэбитигэр сөп түбэһэн олорон-дьаһанан эрэ, араас ассимиляцияны-этногенеһы ааһан-нөңүөлээн син баччааңңа диэри саха аатыран, туһунан тылланан-өстөнөн, өйдөнөн-санааланан кэллэхпит буолуо. Өссө да сэттэ тыһыынча сыл бассымахтаһар инибит…

Өйдөбүллэр, сыаннастар
Былыр былыргыттан киһи иңсэ-обот, бэрдимсийии-ордугурђаһыы элбээтэђин-күүһүрдэђин аайы, ону-маны барытын уустугурдан, чугаһы ыраатыннаран, көстөрү көстүбэт оңорон, илиитигэр баары билбэт буолан, буккуллан-тэккиллэн Айылђаттан тэйэн иһэр быһыылаах. Ол түмүгэр күннээђи олоххо баар судургу өйдөбүллэр-сыаннастар, улам уустугуран, ыраатан, көстөр-көстүбэт буолан, киһи кыайан харбаан ылбат буолаллар, туппуккун-ылбыккын да билбэт буолан иһэђин быһыылаах…
Ылан көрдөххө хайа бађарар ыал-аймах, түөлбэ-нэһилиэк, улуус-эңэр, омук-норуот өр сылларга олохсуйбут, бэйэтэ туһунан сыаннастаах-өйдөбүллээх, үгэстээх. Билиңңи үйэђэ бары тэрилтэлэр, корпорациялар бэйэлэрин истэригэр туһунан өйдөбүллэрдээхтэр-хартиялаахтар, бары государстволар эмиэ бэйэлэрин сыаннастарын-идеологияларын тутуһаллар. Бу өр сыллар тухары олохсуйбут өйдөбүллэр-сыаннастар ыһылыннахтарына-кэһилиннэхтэринэ аймах-норуот-государство ыһыллар, кэхтэр быһыылаах.
Өссө Конфуций, б.э. 500 сыл иннинэ, «государствоны салайарга туохтан сађалыаң этэй?» диэн ыйыппыттарын – «ааттары чуолкайдааһынтан» – диэбит эбит. Кырдьыга да, биһи 70 сылы былаһын «сэбиэскэй» диэн ааттаан бэйэбит сахалыы өйдөбүллэрбитин, итэђэлбитин умна сыһан буккулла сырыттахпытына, аны эмискэ 20-чэ сыл арђааңңы омук сыаннастара күүскэ өтөн киирэн хас эмэ тыһыынчанан сыллар тухары олохсуйбут күннээђи олоххо туттуллар төрүт өйдөбүллэрбит-сыаннастарбыт сахалыы-нууччалыы-омуктуу буккуллан, биһи көлүөнэ дьон төрүт да күдэн-тумарык быыһыгар сылдьар курдукпут. Муң саатар «сайынныбыт», «атын олох…» дии сананан кырдьађастарбытын истибэппит, үгэстэрбитин аанньа ахтыбаппыт, «кырдьађаһы хааһахха хаалыы сылдьан» диэн үтүө өйдөбүл суолтатын умнаары гыммыт курдукпут. Ол төрүөтэ билигин араас элбэх информация тођоостоох буолан, ону «билбиппитинэн», араас техниканы, технологияны баһылаабыппытынан, биһи ађа көлүөнэбититтэн «элбэђи билэр», «өйдөөх» курдук сананыыбытыгар быһыылаах. Дьиңинэн, ађа саастаахтарбыт, төһө да сэбиэскэй кэм буоллар, бэйэлэрин сахалыы айылђаларыгар-эйгэлэригэр, төрүт үгэстэригэр-сыаннастарыгар үөскээбит-иитиллибит дьоннор…
Бу кэм куттала – киһи «элбэђи билбитин», иһигэр киллэрбэккэ, өйдөөх курдук сананан «муңурданан» хаалыан сөп курдук. Оннукка хайа эмэ муңунан тиийбэтэх киһи даа…
Сахам барахсан сахалыы тыла-өһө, өйө-санаата, өйдөбүлэ-сыаннаһа, үгэһэ-итэђэлэ ыһыллыбатар-симэлийбэтэр ханнык даа…

Өйдөөн көрүү, өйдөөн истии
Сорох сылгыһыт уолаттар айылђађа сылдьан ону-маны өйдөөн көрөллөрө, истэллэрэ киһини сөхтөрөр. Айылђађа сылдьа үөрэммиттэринэн эбитэ дуу?…
Дьиңинэн, айылђа эгэлгэтэ-арааһа, өңө-дьүһүнэ, тыаһа-ууһа, тутула-сыһыана, өйө-билиитэ муңура суох буоллађа. Ол онтон муң саатар, кыра да кыырпађы биһиги тођо өйдөөн көрбөппүтүй, өйдөөн истибэппитий? Дьиңэр, бултаан-балыктаан, оттоон-мастаан, күүлэйдээн-сынньанан эмиэ да син куруук айылђађа сылдьар курдукпут эрээри…
Өйдөөн көрүү, өйдөөн истии… Саха тыла барахсан мындырын, муударайын киһи сөђөр. Ол аата быһа өйдөөтөххө өйгүнэн көрүү, өйгүнэн истии диэн буолар курдук. Өйдөөн-толкуйдаан көрүү-истии диэн дуу, эбэтэр өйдүү-толкуйдуу сатыыр киһи дьиңин көрөр-истэр диэн эбитэ дуу? Киһи бэйэтэ көрүөн бађарарын эрэ көрөр, истиэн бађарарын эрэ истэр диэн буолар. Ол эбэтэр интэриэһэ суох буолан, өйдүү-толкуйдуу сатаабат, дьулађайыгар ођустарбат буолан эбитэ дуу, эбэтэр киһи «муңурданыытын» түмүгэр, айылђађа тосту-туора, үрдүнэн-аннынан сыһыаныттан эбитэ дуу? Дьиңэр ону-маны барытын дьиң иһин өйдүү-толкуйдуу, барыттан бары билии ыла, үөрэнэ сатыахтаађа эбитэ буолуо. Ардыгар санаа кыымнара бэрт кыраттан, суолтата да суохтан «тырым гына» түһэргэ дылылар. Арааhа ону этэллэрэ буолуо “Когда ученик готов, учитель появляется сам” – диэн…
Биэс сыллаађыта, бастаан тракторга олорорбор, суол оллурун-боллурун, охсуутун-оңхойун харађым мөлтөх буолан кыайан көрбөппүн дии саныыр этим. Онтум баара, быйыл кэлэн син көрөр буолбуппун, төрүт да, бэйэм өйдөөн көрбөт эбиппин. Дьиңэр, бары билиигэ, өйгө-санаађа, идэђэ-сатабылга, олоххо эмиэ маннык курдук буоллађа. Син ону бары өйдүүр, ылынар курдукпут эрээри…
Онтон Айылђаны? Төһө өйдөөн көрө, өйдөөн истэ сатыыбытый? Айылђа билиитин, өйүн-санаатын төһө өйдүү сатыыбытый?… Арааһа, бэйэбит айылђађа сыһыаммытыттан эбитэ дуу…
Кыра ођо «аныгы олох» ирдэбиллэрин «баһылыы» илик буолан ып-ыраас харахтарынан, чуор кулгаађынан, уйан-сайађас санаатынан барыны-бары өйдөөн көрөр-истэр, тулалыыр эйгэтиттэн үөрэнэ-өйдүү сатыыр. Онтон улаатан, харахпыт өлбөөрүйэн, чуорбут мөлтөөн, тириибит халыңаан дьиңнээђи-кырдьыгы өйдөөн көрөрбүт-истэрбит улам уустугуран, айылђаттан тэйэн иһэбит быһыылаах…

Өй уонна билии
Былыргы дьон өйдөрүттэн киһи саллар. Биһи эрабыт хас эмэ сүүс сыл иннинээђи Пифагор, Платон, Сократ, Аристотель, Лао-Цзы, Конфуций, Сунь-Цзы иңин диэбит курдук дьонтон. Билигин ађалар киһи, ађыйах күнүнэн компьютеры-интернеты баһылаан, аан дойду билиитин иңэринэн, эт өйдөрүнэн төһөлөөђү айан-тобулан таһаарыахтара эбитэ буолла…
Киһи өйө, билиитэ – туох эбиттэрэ буолла?
Биһи көлүөнэ дьон үксүгэр «өй» диэни «билии» дии саныыбыт, «билии» диэни – нууччалыы «знание» диэнинэн өйдүүбүт. Ол «знание» диэммитин үксүн «энциклопедическое знание» эрэ диэбит курдук сыаналыыбыт, элбэђи «билбиппитинэн» өйдөөх курдук сананабыт. Дьинэр өй да, билии да араастаахтар быһыылаах… Билигин араас информация тођоостоох буолан, сорох дьон билиилээх-өйдөөх курдук көстөөрү, ханна эрэ аахпыттарын-истибиттэрин ис иһин өйдүү сатаабакка, мээнэ хатылыыллар-кэпсииллэр, өйдөөх курдук тутталлар. Ону «декларативное знание» диэхпин бађарабын. Сахалыыта «уруһуйданыы» диэн буолуо арааһа. Ону таһынан, көннөрү чычаастык эрэ илдьиритэн, толкуйдарын эрэ өй курдук сананан сылдьар дьоннор эмиэ бааллар. Ол быыһыгар, дириңник хорутан толкуйдаан, ис-иһин өйдүү-билэ сатыыр дьон эмиэ бааллар. Эт өйдөрүнэн тобулан, айан таһаарар дьон, киэңник-ыраађынан анаарар өйдөөх-санаалаах, мындыр-муударай дьон эмиэ бааллар. Билии уонна өй диэн арааһынайдар, араастаахтар быһыылаах, хайдах туох эбиттэрэ буолла?…
Санаабар, киhи «билбэппин» диириттэн кыбыстыа суохтаах, «билэбин» диириттэн ордук кыбыстыахтаах быhыылаах…
Ол гынан, билии диэн – билии, ис дьиңин өйдөөһүн – билии буолара буолуо арааһа… Онтон информация диэн – сахалыы туох диэн эбитэ буолла? Билии буолбатах буоллађа…

Дьиң иһин иһигэр киллэрдэђинэ…
Сахађа «искэр киллэрии…» диэннэр бааллар. Бу үксүгэр «сөбүлүүр, сөбүлээбэт» эбэтэр «ылынар-ылыммат» диэңңэ туттуллар. Аны дьиң иһин иһигэр киллэрдэђинэ диэн эмиэ баар. Туга ханна киирэрий диэбит курдук?..
Киһи олођун тухары аска-үөлгэ наадыйарын курдук, билиигэ, толкуйга, өйгө-санаађа эмиэ наадыйар быhыылаах. Ол билиитин аһы ыстаан, илдьиритэн, буһаран-арааран организмыгар тарђатарын курдук, төбөтүгэр илдьиритэн-буһаран баран биирдэ «иһигэр киллэрэр», дьиң иһин билэр буолар быһыылаах. Ол иһин буолуо, ону маны толкуйдуу, өйдүү сатыыр киһи «аһын буһаран», кытаанађа түбэстэђинэ тиниктии сатаан буккуллар, уустугурдар. Ол буккуллан баран, «иһигэр киллэрдэђинэ» биирдэ өйдөөбүтэ, барыта судургу буолан тахсар. Өйө-санаата кэңиир, биир кыра да буоллар үктэлинэн үөһэ тахсар курдук буолар…
Киһи ону маны өйдүүрүгэр – иһигэр киллэрэригэр бастаан «буккуллуохтаађа» буолуо арааһа. Ол гынан, биир сиргэ буккулла-буккулла сылдьыбатах киһи даа… Хайдах эбитэ буолла?…

Саха салаан көрдөђүнэ астынар
Үнүрүүн буолбут мероприятиеђа биир дойдулаахпыт, суруйааччы киһи кэлэн, бастаан кыыһыран (тэрийээччилэргэ), онтон улам уоскуйан, тиһэђэр тиийэн санаабар астынан барбыт курдук. Ону санаан, биир киинэ түгэнин өйдөөн кээлтим. Онно кырдьађас адвокат суукка маннык курдук этэр: «…Мы на войне (Ађа дойду сэриитигэр) победили, чтобы наши дети имели возможность совершать ошибки, и имели возможность их исправлять…». Бу үтүө тыллар испэр киирэн, киһини долгуттулар. Кырдьык дађаны… киһи барыта бу олоххо сыыһа-халты тутуннађына биирдэ эрэ тугу эмэ өйдүүр, «иһигэр киллэрэр» курдук буолар, киһи барыта бу сиргэ сыыһа-халты туттар, уонна онтун өйдөөн көннөрүнэн, өссө сайдар бырааптаах кэлбит арааһа…
Билиңңи кэмңэ дьон үксүгэр наар буруйдаађы, «крайняйы» була сатаан тахсар курдуктар. Туох эмэ буоллађына, «ким буруйдаађый…» диэн буолар. Ол иһин, киһи үксэ сыыһатын билинэ сатаабат, куруук куотуна, атын киһиэхэ халтарыта, «справка бөђөтүн сыһыарына» сатыыр буолбут курдук. Муң саатар, бары үөрэхтэнэн-билиилэнэн ол «справкалар» үксүгэр «оһуобай» буолаллар. Куруук ким да сыыһаны-халтыны онорбот, киһи барыта «быраапсай» курдук. Дьиңэр үлэлиир-хамныыр киһи сыыһа-халты туттара элбэх буоллађа…
Ођо сылдьан мууска тылын хаптарбатах саха арааһа ађыйах буолуо. Сахађа «Саха салаан көрдөђүнэ астынар» диэн баар. Бу этии тођо эрэ киһиэхэ «кэһэй» диэбит курдук буолбакка, ордук «маладьыас» диэбит курдук киирэр. Бу арааһа «киһи кэһэйдэђинэ үөрэнэр» диэн эрэ буолбакка, киһи сыыһатын билинэн, ону өйдөөн билиитин-көрүүтүн кэңэтэн сайдыахтаађын, уонна уопсайынан, киһиэхэ үтүө сыһыан, киһи киһини өйдүү, итэђэйэ сатыахтаађын туһунан буолуон сөп курдук. Ол иһин мин табаарыстарбар кризиснай ситуацияђа түбэстэхтэринэ, сүбэм: «онтон хайдах тахсаргыт буолбакка, хайдах киһи буолан тахсаргыт ордук суолталаах» – диэн. Санаабар оччођо бађар бэйэ-бэйэђэ үтүө сыһыан, итэђэйсии-эрэнсии олохсуйан, дьоңңо-сэргэђэ Итэђэл үөскүө этэ…
Ол гынан, «саха салаан көрдөђүнэ астынар» диэн, саха олођун тухары барыны бары өйдүү, билэ-көрө, үөрэнэ-сайда, дьиң иһин иһигэр киллэрэ сатыырын туһунан буолуо арааһа…

Сатааһын
Бу күһүнү быһа бырааппынаан иккиэн гаражпытын тутан, тиритии-хорутуу бөђө буоллубут, үлэ бөђөнү көрүстүбүт. Саатар сатаабаппыт бэрт буолан дэлби судургуну уустугурдабыт, уустугу судургутутабыт. Сатаабатым бэрдиттэн, «сатааһын» диэн туох эбитэ буолла диэн араастаан испэр ырытан көрөбүн, араас сатабыллаах дьону холобур оңостобун. Ким эрэ кэпсээнинэн-ипсээнинэн, саңатынан-иңэтинэн барытын сатыыр курдук туттар. Ким эрэ саңата суох туттарынан-хаптарынан, оңорон чабырђатан иһэринэн, сатыыр курдук көстө сатыыр. Ким эрэ сатыыр эрээри саарбахтаан-саллан, бэйэтин сэнэнэн сатаабат курдук туттар. Ким эрэ тугу эмэ кыраны сатаабытын, «маастар» курдук сананар. Сатааһын –хайдах, туох эбитэ буолла?…
Л. Гумилев «У дурака все сложное просто» диэн сөбүлүүр этиилээх эбит. Кытай филосова Лао-цзы: «Судургуну уустугурдума, уустугу судургутутума» диэн этэр эбит. Кырдьык, сатыыр киһиэхэ уустук судургу, сатаабакка судургу – уустук.
Дьиңэр, сатааһын – барыга бары сыһыан буолуон сөп курдук. Холобур, биһи хос эһэбит Онтуон ођонньор, мас ууһа, сүгэнэн маһын суорарыгар харандааһын суола икки өттүгэр хаалара эбитэ үһү. Оннук уһана сылдьан, кини – «1,5 миэтэрэлээх остуолбаны сыандаранан икки төбөтүттэн утарыта үүттээн, сыандара чыычаађын чыычаађар түбэһиннэрэн баран биирдэ «уус» курдук санаммытым» – диэн кэпсиирэ эбитэ үһү. Бу саха киһитэ сэмэй айылђалаађын, туохха барытыгар айар-тутар сыһыанын, олођун тухары идэтин-толкуйун баһылыы сатыырын көрдөрөр холобур…
Арааһа Сатааһын – нууччалыы эттэххэ Умение буолбакка, Старание эбэтэр Стремление диэн буолуон сөп, оттон Кыһаллыы – Санаатын ууран – От души диэбит курдук быһыылаахтар… Сахам тыла барахсан мындыр, муударай дађаны! Саха киһитэ – айылђа киһитэ буолан, олођун тухары барыга бары санаатын ууран өйдөөн көрө, өйдөөн истэ, билиитин-көрүүтүн кэңэтэ, өйүн-санаатын дириңэтэ, идэтин-үлэтин баһылыы, дьиң иһин өйдүү сатыыр айылгылаађа, майгылаађа буолуо арааһа…
Киһи хаһан эмэ, тугу эмэ үөрэтэн-үөрэтэн билэр, үөрэнэн-үөрэнэн сатыыр буолара дуу, суођа дуу? Билии-сатааһын чыпчаала-муңура, түгэђэ-кыраайа хаһан да көстүбэт, куруук оол онно, ханна эрэ бара турар, бара турар курдук. Муң саатар, сатыы сатыыр киһи даа…

Үрэх баһын дьоно
Быраатым барыны бары билэринэн-көрөрүнэн, барыга бары быһаарсарынан, барыны бары оңорон-тутан бачырђатан иһэринэн, барыны бары – ээ, ол борустуой буоллађа –диэн иһэринэн, киһини сөхтөрөр. Сыантр, киэң сир сайдыылаах киһитэ диэх курдук…
Оттон, маннык санаатахпына, биһи дэриэбинэбит дьоно, син үйэлэрин тухары трактористаабыт, суоппардаабыт, туту бөђөнү туппут, сүөһү сылгы көрбүт, онтон да араас идэнэн дьарыктаммыт кырдьађастар, биир да киһи –«билэбин, сатыыбын, борустуой…»-диэбэт, бэл мин саастыы уолаттар кытары. Үрэх баһын «түңкэтэх» дьоно диэх курдук…
Сахам сирин кытыы нэһилиэктэрэ, дьоно-сэргэтэ, үрэхтэрэ-алаастара, тыалара-сыһыылара, хайалара-мырааннара төһөлөөх билиини-сатааһыны иңэринэн олороллоро-тураллара буолуой! Саха сирэ эрэ буолуо дуо, сир-дойду барыта буоллађа…

Истина–Дьиң
Бырааттарбынаан тыађа сылдьан, ону-маны оңордохпутуна-гыннахпытына «дьиңнээх курдук…» диэн бэйэ-бэйэбитин дьээбэлэһэбит, хаадьылаһабыт…
Аны санаатахха «Истина» диэн сахалыыта, өйдөбүлэ туох диэн эбитэ буолла? Ханна эрэ ыраах, киһи кыайан таба туппат-харбаабат сиригэр көстөр-көстүбэт туох эрэ сылдьарын курдук. Киһи барыта бу олођор «истинаны» – «дьиңи» көрдөөн муң бөђөнү көрсөр…
Истина диэни сахалыы тылбаастаатахха – дьиңнээх диэн буолар курдук. Сахалыы «дьиң, дьиңнээх» диэн «подлинный, действительный, истинный» диэннэргэ арахсыбакка, айылђађа, тулађар баары барытын этиллэр быһыылаах. Тођо диэтэргин, Айылђађа барыта дьиңнээх, тулађар баар уонна кырдьыктыы. Сымыйалаан да диэн, бэйэђин эрэ албынныыгын, уустугурдађын эрэ…
Ол иһин, «дьиңнээх» эрэ диэн тыллаах саха барахсан айылђатын батыһан, дьиңнээђинэн-сөптөөђүнэн эрэ олордођо-дьаһаннађа буолуо бука…
Ол гынан, дьиңэ хайдађа буолла?…

Дьиң уонна олох
Тыа дьоно барахсаттар –«оо, ханна эрэ киһи кыайан өйдөөн сиппэт «истина-дьиң кырдьык» диэнэ баар үһү. Ону учуонайдар эрэ быһаараллар. Биһи кыра хара дьон онно өйбүт тиийбэт. Айылђабытын кытта судургутук олорбуппут ордук курдук» -дииллэр, диэн өйдөбүллээхтэр… Маннык санаатахха, хайалара Дьиңинэн олороруй, олођун оңосторуй?…
Дьиңэр ыллахха, кыыл-сүөл барыта ођотун айылђатыгар-эйгэтигэр сөп түбэһэр гына иитэр, айылђа Дьиңинэн олорорго такайар… Онтон биһи?…

Судургу
Судургу диэн уустук бађайы быһыылаах…
Санаабар тугу да уустугурдубакка, көнөтүнэн, кырдьыгынан олоро, сыһыаннаһа сатыыбын да, билбэтим, өйдөөбөтүм бэрдиттэн барыта уустук бађайы буолан иһэр. Биһи ођотук санаабытыгар судургутук олоруу, көнөтүнэн сылдьыы диэн борустуойдук, «күн тыгарын» курдук диэн буолара. Дьиңэр күн тыгарын да ис иһигэр киирэн үөрэттэххэ уустук, киһи өйө хоппот…
Конфуций этэринэн «көнөтүнэн» диэн – «сөптөөђүнэн» диэн буолар эбит. Таайбын Хабырыыһы, кини судургу олођун, көнө сыһыанын, үтүө майгытын, дириң, киэң өйүн-санаатын, барыга бары дэгиттэр талаанын дьэ саңардыы өйдөөн эрэбин арааһа…
Дьиңин билэр, өйдүүр киһиэхэ уустук судургу. Барыны бары сыаналыы, өйдүү сатыыр киһи куруук үөрэнэ, билэ сатыыр, соччонон билиитэ-көрүүтэ, өйө-санаата дириңиир, кэңиир, олођо ол иһин судургу, сыһыана майгыта көнөтүнэн-кырдьыгынан буолан иһэр. Сөптөөђүнэн диэн айылђа гармониятын өйдүүр киһи дэгиттэр талааннаах буолар быһыылаах. Оттон билбэккэ судургу – уустук. Чычырбас, муңурдаммыт өйдөөх-санаалаах киһиэхэ – барыта судургу…
Лао-цзы этэринии, айылђа курдук судургутук олорорго, олођум тухары үөрэниэххэ наада быһыылаах. Ол гынан, олођум тухары үөрэнэн ол судургуну кыайан өйдүөм дуо?…

Сахалыы толкуй, өй-санаа
Ођо сылдьан биир үлэ кэмигэр, ађам: «куоракка баран омуктуу толкуйдуур буолбуккун. Тугу гыныахтааххын барытын илдьиритэн-быһааран бириэххэ наада. Саха көннөрү «ону гын», «оннук буолуохтаах», барыны-бары биир тылынан этэр-быһаарар, иһин-хайдађын бэйэн өйдүөхтээххин-толкуйдуохтааххын, оңоруохтааххын» диэбитэ. Бу соторутаађыта биир кырдьађас учууталым эмиэ: «аныгы дьон сахалыы толкуйгутун сүтэрээри гыммыккыт» диэбитэ киһини толкуйдатар, араас санаалары үөскэтэр…
Тођо оннугуй?
Бађар билиңңи кэмңэ информация элбээн киһи бэлэмңэ үөрэниититтэн, бэйэтэ илдьиритэн өйдүү, иһигэр киллэрэ сатаабатыттан буолуо дуу? Эбэтэр, сахалыы толкуй, нууччалыы эттэххэ «образнай, творческай мышление» буоллађына, ол симэлийээри гыммытыттан дуу? (Дьэ ити эмиэ нууччалыы… «образнай», «творческай» толкуй диэн сахалыыта? Уустаан-ураннаан, айан толкуйдааhын диэн эмиэ да бассыбат курдук…) Эбэтэр биһи аһары бэлэмник иитиллэн-такайыллан, ођо үксүн төрөппүт, учуутал бэлэмигэр сылдьыытыттан «творческай, системнай» толкуйбут мөлтөөһүнүгэр дуу? Эбэтэр араас идеологиялар киирэннэр уопсай Россия государствотын, ол иһигэр Саха өйдөбүллэрин-сыаннастарын ыһыллыыта ођо, ыччат иитиитигэр охсуута эбитэ дуу?…
Эбэтэр киһи айылђаттан тэйиитигэр дуу? Айылђа эгэлгэтин, эйгэтин, бары көстүүтүн, дьүһүнүн, тыаһын, гармониятын кыайан өйдөөн көрбөккө, истибэккэ, билбэккэ улаатыытыттан буолуо дуу? Абађам Дьөгүөр этэринии – …дьиңэр сахалыы диэн өссө да айылђатыттан улаханнык тэйэ илик киһи толкуйа. Ону дьон «сахалыы» дииллэр…- диэн. Кырдьыга да, өссө Конфуций б.э. 500 сыл иннинэ -«аныгы дьон айылђаларыттан тэйэн искусственностара улаатта, айылђа гармониятын өйдөөбөт буоллулар…» диэбит эбит. Өссө биһи эрабыт биэс сүүс сыл иннинэ!?…
Маннык санаатахха, сахам барахсан атын омуктарга холоотоххо, хайа эрэ күүһүнэн айылђатыттан өссө да улаханнык тэйэ илик курдук…
Дуу?… Хайдах дуу?… Барыта «дуу…» диэбит курдук…

«Спасибо» уонна «Уа-а-ай, наһаа үчүгэ-эй!»
Уончалаахпар быһыылаах, табаарыстарбар оонньуу тиийбитим, оруобуна чээйдии олороллор эбит. Миигин эмиэ остуолга олордон аһаттылар. Аһаан бүтэн бараммын доргуччу «спа-си-бо!» диэбиппэр ыал ађата Гурий Иванович эттэ: «ээ, тоойуом наһаа инник баһыыбалаабат бађайыта. Саха киһитэ ыалдьытымсах, ыалдьытын чээйдэтиэхтээх. Уонна саха киһитэ ис санаатынан махтаныахтаах эрэ» диэн. Бу эппитэ билиңңэ диэри өйбөр хатанан хаалан хаалбыт…
Билигин «спасибо» диэбэт киһи «култуурнайа, образованнайа суох» диэн буолар. Ол гынан кэнники кэмңэ бу «спасибо» -лар үксүгэр тастарынан эрэ, бассыыбай буолаары гыммыт курдуктар. Дьиңэр дьиңнээхтии үөрбүт-махтаммыт киһи, бађар «спасибо» диэбэтэр дађаны, тэтэрэн, сырдаан, мүчүңнээн син биир кэрэнэн-сылааһынан сыдьаайар быһыылаах…
Аны биһи көлүөнэ дьоңңо мээнэ «уаай, наһаа үчүгээй» диэһин эмиэ элбээбит курдук. Кэрэни, тупсађайы, суолталаађы үксүн «наһаа үчүгэй» диэнинэн муңурданан хаалабыт. Дьиңэр саха «наһаа үчүгэй» диэбэккэ көннөрү «ыы-ык» эрэ диэтэр да, харађа уоттанан-чађылыңнаан, сирэйэ тэтэрэн, бэйэтэ сандааран, саңата-иңэтэ суох барытын туппахтаан-«салаан», тођо маннык кэрэтин-тупсађайын үөрэппитинэн барара буолуо…
Бађар «арђааңы» өйдөбүл – «благороднай», «воспитаннай», «образованнай» буолан «көстө-уруһуйдана» сатааһыңңа ордук охторо дуу? Саха дьиңэр «көстө-биллэ» сатаабакка, ордук ис иһиттэн буола-оңоро сатыырга дьулуһара буолуо арааһа…
Дуу?… Хайдађа дуу?…

Бастың уонна Истиң
Кэммит оннук эбитэ дуу, идеологиябыт оннуга дуу, ођо эрдэхпититтэн наар бастың буола сатаан: бастың үөрэнээччи, бастың үлэһит, киһи киэнэ бастыңа…
Ону, бастың буолууну, кэнники кэмңэ омуктары үтүктэн дуу, рынок – бэрт былдьаһыы кэмэ диэн эбитэ дуу, оскуолаттан сађалаан государство таһымыгар тиийэ өрө тутуу үксээбит курдук. «Лучший…», «Успешный…» диэн араас коммерческай ис суолталаах проектарынан, ону, «дьону» үтүктэн оройуон, республика таһымыгар бэрт бэйэлээхтик үлэлии-хамсыы сылдьар дьону харса суох арбаан, суолтата суохтук күүркэтэн-кырааскалаан «бастыҥ» оңоро сатыыбыт. Ситиһиини, үрдүк таһымы пропагандалыыбыт диэн быһыылаах. Онтукайбыт, көрдөхпүнэ үксүгэр «бастың буоллахха биирдэ үрдүгү, кэрэни ситиһэҕин диэн өйдөбүлү үөскэтиэх курдук буола турар. Дьиңэр, үрдүк таһымы ситиспит, дойдуларын туһугар үгүһү сыраласпыт, олохторун анаабыт дьону, сэрии геройдарын, хорсун быһыыларын ытыктаан, чиэстээн-бочуоттаан, ааттарын-суолларын үйэтитэр, үүнэр көлүөнэђэ холобур буолары ситиһэ сатыыр туох куһађаннаах буолуой, наадалаах дађаны. Ол гынан, дьиңнээхтик, истиңник, эйэђэстик…
Санаабар, киһи билиитэ-көрүүтэ кэңээтэђинэ өйө-санаата, тыла-өһө, майгыта Бастың буолар быһыылаах (бас – тың). Ол билиитин-көрүүтүн ис дьиңин иһигэр киллэрэн Итэђэлэ, Эрэлэ улааттађына биирдэ эрэ, өйө-санаата, тыла-өһө, майгыта Истиң, Эйэђэс буолара буолуо арааһа (ис – тиң)…
Хайдах эбитэ буолла?…

Виртуальнай эйгэ
Виртуальнай эйгэ тыыннаах-дуухтаах буолуон сөп дуо?…
Дьиңэр истиң тыл, этии, суруйуу, музыка, уруһуй барыта тыыннаах диэн буолар. Киһи санаата тыыннаах буолар майгылаах дииллэр…
Олгынан, оннук өйдөһөргө, биир тыынынан тыынарга, дьиңин-ханныгын били суолталаађа дуу? Биһи буоллар дьону кытары кыайан өйдөспөппүтүттэн үксүн «син биир өйдөөбөттөр…» диэммит бүөлэнэн кэбиһэбит. Бэйэбит дьиң иһин билбэппититтэн истиң тылбыт, этиибит, суруйуубут, музыкабыт, уруһуйбут тахсыбатыттан…
Оччотугар, виртуальнай эйгэ тыыннаах буолуон сөп эбитэ дуу?… Хайдађа дуу?…

Бэйэ туһа
Бу саас биир убаастыыр ађа киһим – «бэйэн тускар олор» – диэн сүбэлээн эппитэ, араас санаалары үөскэтэр…
Билиңңи ырыынак, чааһынай бас билии кэмин, биһи кырдьык нууччалыы «каждый сам за себя – бэйэ иннин көрүнэн, бэйэ туһугар олоруу» диэн сыаналыыр курдук эбиппит арааһа…
Дьиңэр, «бэйэ туһа» диэн эмиэ араастаах, киһи бэйэтин иһинээђи эппиэтинэһиттэн – сүрэђин бађатыттан, өйүн-санаатын туохха уурарыттан, тыынын туохха аныырыттан тутулуктаах быһыылаах. Ким эрэ бэйэтин туһа тэлгэһэтин иһинэн муңурданар, ким эрэ – сирин-уотун, дойдутун туһунан муңурданар, оттон сорох-сорохтор адьаһын да норуоттарын, судаарыстыбаларын туһунан эрэ муңурдаммат курдуктар. Бэйэ туһа – ким хайдах ылынарынан, саныырынан, олођун аныырынан-аттарарынан эбитэ дуу?…
…………..
Кыччыгыйы да санаатарбын даа,
Куччугуйу да өйдөөтөрбүн даа,
Кыраны да хамсаннарбын даа,
Кыраамы да кыайдарбын даа,
Дойдубар буоллар ханнык даа,
Туһалаатар Сахабар дьиңник даа,
Дьолум этэ буолуох даа,
Соргум этэ туолуох даа…
-Диэн
Киңинэйэр киңим,
Арахсыбат аргыһым,
Умуллубат уотум,
Кырдьыбат кыламым
Буолара буоллар даа,
Муңнанар муңум туолуох даа…
Диэн, ардыгар олох араас балысханыгар Дойдубун, Дойдум туһун умнан кэбиһиэм диэммин, бэйэм бэйэбиттэн көрдөһөбүн…

Сүрэх бађата, көңүл санаа
Ответственность диэн сахалыы туох диэн эбитэ буолла? Эппиэтинэс диэтэххэ эмиэ да өйдөнөр курдук… Ол быыһыгар киһи үксэ «ответственность» диэни «обязанность, долг» диэн сыаналыыр…
Киһи ис эйгэтин уонна тулалыыр эйгэтин кытары эйэ-дэмнээх буоллађына, дьонугар-сэргэтигэр, сиригэр-дойдутугар таптала күүһүрэр, итэђэлэ-эрэлэ улаатар, эппиэтинэһэ кэңиир. Соччонон сүрэђин бађата – көңүл санаата тэнийэр, дириңиир курдук. Виктор Данилович Михайлов – «Свобода – это ответственность»- диэн сөпкө да этэр эбит…
Арааһа, ситэ өйдүү иликпин быһыылаах…

Сайдыы уонна сыһыан
Киһи бары туттар тэрилин, ол тэрилин туттарыгар ньымата сайдан иһэр, сайдара түргэтиир, сайдыахтаах дађаны. Ол аайы, уруку тэриллэр, ньымалар ааттара-суолталара умнуллан иһэллэр, умнуллуохтаахтар дађаны. Ол гынан, ардыгар биһи сорох туттар тэрилбитин, сорох ньымабытын – өйбүт-санаабыт, ардыгар, төрүт да өйдөбүлбүт-сыаннаспыт дии саныыр курдукпут. Дьиңэр, тэрил диэн-тэрил, ньыма диэн – ньыма буоллахтара. Холобур, илиинэн туттар тэрил уонна техника, суот уонна компьютер, интернет уонна информация о.д.а. Балары үлэђэ, билиигэ, өйгө-санаађа сыһыаран өйдүүрбүт уонна онтон сылтаан-суолталаан өйдөбүллэрбитигэр, сыаннастарбытыгар, үгэстэрбитигэр сыһыаммыт…
Хайа да норуот былыр былыргаттан олохсуйбут, айылђатыгар-эйгэтигэр сөп түбэһэр өйдөбүллэрдээх-сыаннастардаах. Санаабар, ол, айылђаттан тутулуктаах-ситимнээх өйдөбүлтэн-сыаннастан – өй-санаа үөскүүр курдук, онтон ол өйтөн-санааттан – сыһыан. Бу сыһыан –«культура» диэн ааттанар быһыылаах, норуот культурата буолара буолуо. Ол иһин, бары норуоттар культуралара бэйэлэрин айылђаларын кытары быһаччы сибээстээх курдук. Виктор Петрович Ноговицын –«культура диэн –сыһыан» диэн, арааһа манныгы эттэђэ. Этэргэ дылы, бу аан дойдуга туох барыта сыһыантан-дьайыыттан турдађа, тутулуктаннађа…
Син, микромиртан сађалаан макромирга тиийэ үөрэтэн-чинчийэн баһылыы сатаан, айылђабыт тутулун өйдүүрбүт кыралаан да буоллар кэңээн, дириңээн иһэр. Ол гынан, биһи дьон, баһылаары диэн ааттаан, барытын бас билэ сатыыбыт дуу, айылђа тутулун, өйүн санаатын билэ, өйдүү, сөп түбэһэ, сөбүнэн сыһыаннаһа сатыыбыт дуу?… Онтон маннык санаатахха, бары от-мас, кыыл-сүөл айылђатын өйүнэн-санаатынан өйдүүр-билэр, айылђатын өйдөбүлүгэр-сыаннаһыгар оруобуна сөп түбэһэн олођун оңостор, сыһыаннаһар. Оччотугар, бу сиргэ хайабыт сайдыылаађый уонна үрдүк культууралаађый? – диэн ыйытыахпын бађарабын, ардыгар…

Хомус
Бэђэһээ ађам урукку видезаписьтары саамылыы олорон абађам Куоста хомус оңоһуутун, оңоруутун туһунан кэпсиирин көрдөрбутэ, 1996 сыллаађыны. Онно «Ырыаһыт хомус» диэн хомуһун тыаһын истэн сүрдээђин сөхтүм уонна долгуйдум, харахпар үрэхтэрим-алаастарым, мырааннарым-сыһыыларым, чараңнарым-тыаларым барыта көстөн аастылар. Бу хомус тыаһыгар-дорђоонугар сахалыы тыыннаах тыас-уус, өң-дьүһүн, тыл-өс, өй-санаа, кут-сүр, сир-дойду, айылђа барыта баарга дылы…
Сахам сирэ, сахам дьоно хайдахтаах курдук баай, хойуу, дириң, киэң, сүдү, модун, этигэн тыыннаах айылђалаах эбиттэрий! Өссө хайдах диэхпин тылым баайа тиийбэтэ…
Чуумпу
Тэринэн, айгыстан үрэхпитигэр муус устар саңатыгар дьэ көһөн тађыстыбыт. Айылђам барахсан, төһө да тыал суугунаатар, чыычаахтар чыбыгырааталлар, киргил тырылаатар, сылгылар хоочугурасталлар, уу чуумпу…
Чуумпу диэн дьикти, ньимийииттэн, ньим балайтан атын курдук. Эмиэ да араас саңа, тыас баарын үрдүнэн, киһини уоскутар, дуоһутар, нађылытар, сүргэтин көтөђөр намыын турук. Чуумпу – эйэ, эрэл, итэђэл, таптал… – Айылђа естественнай намыын, нађыл туруга – Айылђа гармонията быһыылаах…
Арааһа, дьиң билии эмиэ уу чуумпу буолара буолуо…

Саңа-иңэ(?)
Быйыл үрэхпитигэр араадьыйабыт бэркэ, ыраастык хабар буолан абыранныбыт. Син кыралаан сонуннары, араас передачалары истэбит, ол быыһыгар музыкальнайдары, ырыалары. Таһырдьа буоллар, айылђа көтөрдөрүн, кыылларын араас саңата-иңэтэ, айылђа араас тыаһа-ууһа…
Эмиэ да дьикти… Кыыл, көтөр саңата дьиңнээх-естественнай бађайытык иһиллэр, киһи кыһаммат. Киһи саңата эмиэ оннук, бэл кыыһыран хаһыытаатахтарына, үөрэн күллэхтэринэ, хоргутан ытамньыйдахтарына кытары, син биир истиң буолар. Онтон, оңосто-оңосто ыллыырбыт, оонньуурбут тођо оннук кыайан тахсыбатый, санааны, тыыны тиэрдибэтий?…
Тођо эрэ араадьыйа, аппарат тыаһыыр хаачыстыбатын мөлтөђүттэн буолбатах курдук. Дьиңэр, тыыннаах айымньыны хайдах да илдьирийбит кинигэђэ аах, эргэрбит хартыынађа көр, хампарыйбыт араадьыйађа иһит, санаатын, тыынын биэрэрэ, киһиэхэ тиэрдэрэ, долгутара буолуо. Өссө эбиитин ол тыына хас эмэ үйэ тухары киһиэхэ дьайар, санаатын тиэрдэр туох эрэ күүһэ-күдэђэ киһи өйүгэр сатаан батан киирбэт…
Санаабар, санаа тыынын киһи харса суођунан буолбакка, ис дьиңин өйүнэн-санаатынан, сүрэђинэн-быарынан иңэриннэђинэ эрэ, естественнай-истиң этии буолара, дьоңңо иэйиилээх, долгутуулаах дьайыыны этэр, иңэрэр кыађырара буолуо. Ону биһи ардыгар, саңаран-иңэрэн ыллаан, этэн-тыынан оонньоон буолбакка, искусственно тэрил күүһүнэн, үөрэђинэн-быраабыланан ыла-биэрэ сатыыбыт быһыылаах…
Ол гынан, бађар мин хайа да искусствођа анал үөрэђим, сыһыаным, билиим суођуттан тугу эрэ сыыһарым дуу, тугу эрэ ситэ өйдөөбөтүм дуу?…

Теплота
Музыкађа, киинэђэ, уруһуйга «теплота света», «теплота звука» диэн бааллар. Специалистар этэллэринэн, «теплота» диэн искусственнай тыас, дьүһүн төһө кыалларынан естественнай буолуохтаах диэбит курдук. «Теплотата» диэн туга эбитэ буолла?…
Кырдьык, айылђађа эңин арааһынай кыыкынас-хаахынас тыас, эңин арааһынай чађылхай өң-дьүһүн киһи кулђаађын, харађын аалбат, киһи атыңыраабат курдук. Ону ааһан, хас биирдии сир-дойду туһунан айылђалаах-эйгэлээх, өңнөөх-дьүһүннээх, тыастаах-уустаах… Оччотугар холобур, джунгли дьэрэкээн, чађылхай ойуулаах попугайын биһи тыабытыгар ађалан олордон кэбистэххэ көрөргө, «теплотата-сылааһа» хайдах буолуой? Эбэтэр, африка слона үрэхпэр кэлэн айаатаатађына истэргэ төһө амырыын, биһи айылђабытыгар төһө сөп түбэһэрэ буолуой? Аны сылаас сыһыан, сылааһынан сыдьаайан… Сылаас диэн туох эбитэ буолла?…
Сылаас – итии да, тымныы да, сөрүүн да, мүлүгүр да, күүскэ да, мөлтөһүөр да буолбатах. Туох барыта: халлаан, сир, тулалыыр эйгэ, истиң санаа, үтүө сыһыан оруобуна дьайар, оруобуна сөп түбэһэр эйэђэс тыыннара – Сылаас диэн буолар быһыылаах…
Саха тыла – “образнай”, хоһуйууга олођурар дииллэр. Санаабар, саха тыла айылђа туругар, тутулугар олођуран, дьиңнээђи, баары оруобуна сөпкө, хайдах баарынан этэр курдук. Төттөрүтүн, бэйэбит дьиңнээђи-баары хоһуйан, уобарастаан өйдүү үөрэммиппит быһыылаах арааһа…

Санаа кыымнара
Санаа кыымнара… тулабар салгыңңа, ньээм от түүтүнүү дыйааран-тэлбээрийэн, нађыллык наскылдьыйан тураллар-усталлар… Тырымнаһан-тырыпынаһан кэрэлэриин… Элбэхтэриин… Биири эмэ сөптөөђү булан, хабан ылбыт киһии… Мүччү туппатах киһии…
Мүччү туппакка, хабан ыллахха, санаа кыыма сандаара түһэр. Ону үүннэрэн-иитиэхтээн төлөн ылан – санаа таһааран, бүөбэйдээн-күөдьүтэн, сайыннаран уот тутан – тыыңңа да кубулутуохха сөп курдук…
Тыын – киһи умуллубат уота, санаа – уот ылар төлөнө быһыылаах…
Тыыннаах диэн үчүгэй дађаны!

Ньукуолуңңа
Хата Ньукуолуңңа күн киэнэ бэгийэр бэрдэ буолла. Таһырдьа алаадьылаан сырдьыгынатабын, онтум сыта араас санааларынан ыймахтыыр…
Быйыл кыһыммыт да, сааспыт да дьикти, хайдах эрэ барыта кураан кэлэригэр анаан бэлэмнэнии, оңоһуу майгылаах ааста диэххэ сөп курдук. Көтөђө хойут хаар үрдүгэр түһүүтэ; кыһын хаар чарааһа, халлаан күүскэ тымныйбакка сирин аргыыйдык хайыта тоңоруута; хаардаабакка, былаһын сиигин көтүтэн, онто кыраһалаан; үрэхпит кыһын номнуо сүлбэлэрэ, түөлбэлэрэ уулара баран оңоһон хаалыылара; саас эрдэ ириэрэн уутун көтүтэн, сирин куурдан; онтон аны бүтэһигэр тымныйан, тыалыран, былаһын ардаан, хаардаан, онто да, күүскэ буолбакка, көннөрү отун-маһын тиллэригэр-тылларыгар сиик биэрэн эрэ диэбит курдук. Бу барыта, санаан көрдөххө, айылђа барахсан анаан-минээн былааннаан-түһүмэхтээн, кэмнээн-кэрдиистээн, ханнык да үүнээйитигэр, кыылыгар охсуута суох буоларын гына, мындырдык-муударайдык оңорорун, дьайарын курдук. Этэргэ дылы, туох да иирсээнэ, этиһиитэ- охсуһуута, өрөбөлүүссүйэтэ суох, хайдах эрэ барыта эйэђэстик, нађыллык, намыыннык…
Баччааңңа, Ньукуолуңңа диэри, төһө да халлааммыт тымныйдар, оппут-маспыт көђөрө, кэђэ этэ илик буоллар, айылђам тыына санаабар, тођо эрэ син биир сылаас, намыын, син биир сымнађастык эрэлинэн, итэђэлинэн иэйэргэ дылы. Маннык санаатахха, Айылђа барахсан хайдах да чысхаанынан тымныйдар, уотунан куйаардар, ардаатар-хаардаатар, куруук бэйэтин сылаас тыынынан сирин-уотун биир эйэђэ суулаан, биир эйгэлээх биһигэр бигээн-чүөмчүлээн, отун-маһын, кыылын-сүөлүн куруук эрэлинэн, итэђэлинэн иитиэхтиир курдук… Оо, хайа эрэ кыађынан куруук бу курдук, айылђам сылаас тыыныгар куустаран, истиң, үтүө эрэ санаанан тыынан-дьайан, айан-тутан, эйэ-дэмнээхтик олорбут-сылдьыбыт киһи даа…
Санаабар, бу күн сиригэр туох барыта тыыннаах буолар, биир тыынынан тыынар, биир тыыннаах гына оңоһуллубут-таңыллыбыт курдук. Өссө күн сиригэр эрэ буолбакка, халлаан куйаарыгар киһи санаан тиийбэт кый ыраађар тиийэ быһыылаах… Тыын – Айылђа халлаан куйаарыттан сиригэр-уотугар тиийэ үүнэрин-үүммэтин, хамсыырын-хамсаабатын барытын олохтуур-дьаһахтыыр, төрөтөр-үөскэтэр, арчылыыр-араңаччылыыр сүдү күдэхтээх, истиң, эйэђэс туох эрэ дьайыыта-туруга, күүһэ-энергията быһыылаах…
Киһи сирин-уотун кытта биир тыыннаах буоллађына биирдэ эрэ, толору Эйэлээх, Эрэллээх, уонна Итэђэллээх буолара буолуо арааһа…

Ийэм, Ийэ сирим
Илиигэр ылаңңын аргыыйдык бигээтэххинэ, ыйдаах ођолуу төбөбүн хоонньугар анньабын… Тапталгынан ачааланан уоскуйабын, сылааскар таттаран сылаанньыйабын, тыыңңынан угуттанан дуоһуйабын… Таптыыбын даа эйиигин Ийэм, Ийэ сирим!..
Ийэ сир тапталын эккинэн-хааңңынан, сүрэххинэн-быаргынан, өйгүнэн-санаађынан билии, соннук Ийэ сири таптааһын–бу дьол! Бу хайдахтаах курдук киһи кыайан эппэт кэрэ, ыраас, сырдык, үтүө ис санааный!
Ийэ сир
Тихонов Николай Николаевич «хайа бађарар кыыһы таптыыбын диэн албынныаххын сөп, оттон сиргин-дойдугун таптыыбын диэн албынныан суођа» диэбитэ испэр иһирдьэ киирэн олорон хаалбыт…
Л. Гумилев этэринэн Ийэ дойду диэн – киһи төрөөбүт сирэ, Ађа дойду диэн – үгэһин иңэриммит сирэ. Ол гынан санаабар, бу тыллар сахађа нууччаттан киирбит курдуктар. Биһиэхэ Ийэ сир, Дойду диэннэр ордук барсар курдуктар. Биһи бары айылђа ођолоро буоллахпыт. Дьиңэр төрөөбүт-үөскээбит айылђађын кытары ситим-тутулук син биир баар буоллађа, ол хайдах дађаны быстан хаалбат быһыылаах. Ол ситим-тутулук киһиэхэ барытыгар «Дойдулаахпын» диэн этигэр-хааныгар иңэн, ис санаа буола сылдьар, хайдах дађаны сүтэн хаалбат. Бу ис санаа ийэђэ таптал кэриэтэ быһыылаах, киһи кыайан быһаарбат модун күүстээх. «Ийэ сир» диэн бађар ол иһин этиллэрэ буолуо…
Сирдээх-Дойдулаах диэн – үчүгэйин дађаны! Дойдулаахпын диэн – хайдахтаах курдук киэң, дириң, модун санааный!

Дойду
Бу кыһын биир сылгыһыт уоллуун үрэхпитититтэн тракторынан от тиэйэ сылдьан андаатар чычаас хайырбыт ууга уйа туттубутун көрөн, киһибиттэн ыйытабын: – Андаатар уута саас хайырарын тођо билбэккэ чычаас ууга уйа туттарый? Дьэ уонна сааһыары, атын сиргэ көһөн кэбилэнэр, тиийэн сир, уйа былдьаһан охсуһуу бөђө буолаллар.Киһим- американец, билбэт буоллађа – диир…
Кырдьык дађаны, андаатараны 1929 сылтан Россияђа Канадаттан ађалан олохсутууну сађалаабыттара. Бу 80-тан тахса сыл тухары андаатар саха сирин айылђатын, эйгэтин өссө да өйдүү, иһигэр киллэрэ, «чувствуйдуу» илик. Онтон тођо эрэ маннаађы олохтоох кыыллар, балыктар бары билэллэр. Холобур:күтэр күһүн уйатын, саас төһө уу кэлэринэн көрөн хастар; сордоң, тэңили уод.а. балыктар саас урэххэ тахсан ыылларыгар, күһүн төһө уу кэлэрин билэллэр; ыңырыалар күһүн уйаларын кыһына төһө тымныы буоларын көрөн хайыналлар; киис кыстыга, сааһа ыарахан буоларын билэн ођотун кыһын эрдэ бырађар (выкидыштыыр), оннук дьылга тођо эрэ сылгы эмиэ бырађар. Бэл саха сирин мастара кыһын дэлби тоңумаары күһүн ууларын сиргэ ыган кэбиһэллэр. Биһи дьоннор «мас акаары» диэн тыллаахпыт, мастар араас «өйдөрүгэр-технологияларыгар” өссө да тиийбэккэ сылдьан. Маннык холобурдары анаан чинчийэр киһи, айылђађа элбэх буолуо. Айылђа барахсаңңа туох барыта биир эйгэлээх өйдөөх-санаалаах, толкуйдаах курдук, бађар сорођор кыра-улахан, сорођор атын-ураты да курдук буоллун. Киһи эмиэ төрөөбүт-үөскээбит айылђатын-эйгэтин физически, химически, генетически, духовно, экономически, социально ситимнээђин-тутулуктаађын, сорођо буоларын билиниэхтээђэ буолуо. Бу бары ситимэ-тутула киһиэхэ барытыгар, иһигэр нууччалыы эттэххэ «чувство Родины» – Дойдулаахпын диэн ис санаа буолан сылдьар. Бу эккэр-хааңңар, искэр-таскар баары хайдах дађаны суох оңорбоккун. Арай, араас сымыйа идеаллары, идеологиялары киллэрэн, дьон «муңурданыытын» түмүгэр, хам эрэ баттаныллара буолуо…
Е. Примаков үтүө тыллара бааллар: «Просто добросовестно трудиться на своем рабочем месте? Да, это необходимо. Но не менее необходимо знать- во имя чего трудиться. Такого, к сожалению, непроисходит. Переход к чисто денежной мотивации труда не должно вытравлять из нашей жизни идею». Ол гынан, санаабар бу дађаны ситэтэ суох курдук. Билиңңи Россия кризиһа–«духовнай» кризис. Бу төрүөтэ биһи, орто саастаах дьоңңо Айылђаны кытары эйэ-дэмнээх ситим-тутулук ыһыллыытыгар, үгэс кэһиллиитигэр. Ол түмүгэр сыаннастар-өйдөбүллэр уларыйан, киһи олођор «идея» бастакынан (первостепеннай), «Дойду» ол эрэ кэннэ (второстепеннай) буолаары гыммыт курдук. Ађа саастаахтарбыт духовно биһи көлүөнэттэн ордуктар. Тођо диэтэргин кинилэр төһө да сэбиэскэй былаас буоллар, саха үгэһинэн, айылђаларыгар-эйгэлэригэр улааппыт-иитиллибит дьоннор…
Арай, бары итэђэлгэ сурулларын курдук, киһи барыта олођун, үлэтин, өйүн-санаатын аччаабыта уон бырыһыанын Дойдутугар аныыр буоллун…
Кырдьыга да, бэйэтин сирин-дойдутун, омугун-норуотун сыаналыыр эрэ киһи, атын омугу, атын сири, айылђаны убаастыыр, өйдүүр буолара буолуо…

Үгэс (традиция)
Айылђа тутула судургу, ол гынан сокуона кытаанах. Киһи төрөөбүт-үөскээбит айылђатын-эйгэтин кытары бары өттүнэн сибээстээх буолан, онно сөп тубэһэн олоруохтаађа-дьаһаныахтаађа буолуо, бађар сылгы-сүөһү иит, бађар нефть-газ хостоо, бађар интернетинэн бизнестээ, бултаа-балыктаа, уо.д.а. дьарыктан. Хас биирдии норуот айылђатын кытары эйэ-дэмнээх олођун-дьаһађын билиитэ, өйө-санаата барыта Үгэс (традиция) быһыытынан хас эмэ тыһыынчанан сыллар тухары көлүөнэттэн көлүөнэђэ бэриллэн иһэр. П. Кондратьев диэн педагог этэринэн «Путем народной педагогики, основанной на воспитании в семье, труде и окружающей среде»…
Кытай Лао-Цзы диэн улуу филосова «народ должен быть сытым» диир. Санаабар, «сытый» диэн «самодостаточный» диэн буолуон сөп курдук. Киһи судургутук, өйүнэн-санаатынан «самодостаточнайдык» олороро буоллар диэн быһыылаах…
Биһиэхэ «сахалыы–судургутук, самодостаточнайдык» олорор нэһилиэктэри тођо эрэ «нестандартнай» нэһилиэктэр диэн ааттыыллар. Бу нэһилиэктэр омос көрүүгэ атыттартан туох да уратыта суох, эмиэ сүөһү-сылгы, булт-балык, тыа сирин күннээђи түбүгэр баттатан олорор курдуктар. Ол гынан ис-иһигэр киирэн, өйдөөн көрдөххө, кинилэр билиңңи олох ирдэбиллэрин тутуһан, саңа технологиялары баһылаан, сахалыы Үгэстэригэр олођуран, айылђаларыгар-эйгэлэригэр сөп түбэһэн быр-бааччы олороллоро-дьаһаналлара киһини сөхтөрөр да, кэрэхсэтэр да. Маннык нэһилиэктэр улуус аайы бааллар. Холобур, Уус-Алданна – Бээрийэ, Мэңэ-Ханаласка – Чыамайыкы, Намңа – Таастаах, Сунтаарга – Бүлүүчээн, Тааттађа – Хара Алдан уо.д.а. Бу нэһилиэктэр бађар ыраах, суола-ииһэ суох буолан сахалыы үгэстэрин илдьэ сылдьаллара хайа эмэ күүһүнэн сүтэн-симэлийэн хаалбата буоллар даа…
Арай Сахам сирин бары нэһилиэктэрэ, дьоно-сэргэтэ балар курдук «тоттук-самодостаточнайдык» олорор буоллуннар…
Өйүнэн-санаатынан самодостаточнай диэни сахалыы туох диэххэ сөп эбитэ буолла?… Уйгул – диэн буолара дуу?…

Олохтоох буолуу
Кэнники сылларга киһи аймах «Устойчивое развитие» диэн принциптэргэ киирэ сатаан, айылђатыгар улам чугаһыы, төннө сатыыр курдук. «Устойчивое развитие» диэни сахалыы тылбаастаатахха «Олохтоох буолуу» диэн буолар быһыылаах…
«Олохтоох» диэн тыл сахађа «сиргэ олохсуйар, олођун оңостор» эрэ диэн буолбакка, өссө эбии «тирэхтээх, түөрэккэйэ суох, халбаңнаабат, хамсаабат, устаңнаабат», ону таһынан «бигэ, дьоһуннаах…» диэн өйдөбүллэргэ туттуллар. Бу өйдөбүллэр, бэйэ-бэйэлэриттэн үөскээн тахсан, ситэрсэн-толорсон, ситимнэһэн-силбэһэн биир «Олохтоох» диэн тылынан быһаарыллалларын киһи сөђөр…
Санаан көрдөххө, ханнык да үүнээйи сиригэр-уотугар, айылђатыгар-эйгэтигэр сөп түбэстэђинэ эрэ чэчирии үүнэр-сайдар, кэнэђэскитин түстүүр кыађырар. Оннук үүнээйи силиһин-мутугун тардыыта-тардыһыыта күүстээх-бөђө, умнаһа көнө-чиргэл буолар. Киһи, норуот, государство олођор эмиэ оннук быһыылаах. Төрүттээх-олохтоох киһи дириң, суон силистэрдээх тиит масс курдук мээнэ тыалга-кууска охтон-өлөн биэрбэтэ буолуо, көнө чиргэл масс умнаһын курдук сүрүннээх, сүрдээх киһи көтүмэх өйгө-санаађа бырай-баттах устаңнаабата буолуо.
Хайа да киһи, норуот, государство олорор айылђатыгар сөп түбэһэн, Дойдутун өйдөбүллэригэр-сыаннастарыгар, үгэстэригэр олођуран олођун-дьаһађын оңоһуннађына эрэ Олохтоох буолара буолуо арааһа. Уонна оччотугар эрэ сайдыыта, кэнэђэскитин түстүүрэ Олохтоох буолара буолуо бука…
Ол иһин, саха барахсан мындырдык, муударайдык биир тылынан «олох, олохтоох» диэн быһаарарын сөђө, бэккиһии саныыбын…

Түмсүү
Атыннаађы бөһүөлэккэ от илдьэн кэлэн истэхпинэ, быраатым курдук чугас саныыр уолум түлүпүөннээн: «Хайа ханна кэллин?… все таки, сођотођун сылдьарын куһађан бађайы…» -диир…
Ол гынан… Төһө да бу хараңађа собус-сођотођун тракторынан айаннаан истэрбин, тођо эрэ сођотох курдук санаммат эбиппин. Бу курдук, өйөһөр-убаһар дьонум-сэргэм, истиңник сыһыаннаһар, биир тыыннаах бөһүөлэгим олохтоохторо, бэл бу элэңнээн ааһар хатыңнарым-талахтарым, ол көстөр сыһыыларым-мырааннарым, ол сылдьар сылгылар кытары, бары биир тыынынан тыынан, биир өйгө-санаађа, биир эйэђэ түмүллүбүт курдукпут. Маннык киһилиин-сүөһүлүүн, кыыллыын-сүөллүүн, сирдиин-дойдулуун биир тыыннаах, биир өйдөөх-санаалаах буоллахха, төһө да тус туһунан олордоргун-сырыттаргын, үлэлээтэргин-хамсаатаргын киһи хайаан сођотох буолуой! Истиң түмсүү, биир тыыннаах иллээх-эйэлээх буолуу диэн – бу маннык буолар быһыылаах…
Сирдиин-Дойдулуун, киһилиин-сүөһүлүүн, кыыллыын-сүөллүүн, оттуун-мастыын бары биир үтүө тыыннаах, истиң иллээх-эйэлээх буоллахха, хайа да киһи, хайа да норуот Эрэлэ, Итэђэлэ кэңиирэ-дириңиирэ, соччонон Тыына–Дуђа кыађырара, күүһүрэрэ буолуо…
Сахам дьоно-сэргэтэ үйэттэн үйэђэ үтүө өйдөбүллээх, биир тыыннаах истиң иллээх-эйэлээх буолара буоллар даа…

Айылђа барахсан
Айылђађа туох барыта: дьиэ, алаас, күөл, үрэх, сир киһитэ суох өтөхсүйэр, иччитэхсийэр курдук. Киһи барахсан бэйэтин үтүө сыһыанынан-санаатынан сирин-дойдутун сырдатарга-ырааһырдарга, айылђатын тугун эрэ тэңнииргэ дылы. Дойдулаах киһини айылђата биэбэйдиир, олођун бэйэтэ көрөн сөптөөђүнэн көннөрөр, оһорор курдук. Устугас, дойдута суох буолан айылђађыттан тэйэн хааллахха, айылђан бађарбытын да иһин кыайан араңаччылаабат, көмөлөспөт быһыылаах. Ол иһин, киһи дойдулаах, дойду киһилээх буолуохтаађа буолуо…
Аны Айылђађа биир дађаны сыыһа-халты, итэђэс-быһађас, ордук-туора диэн суођун кэриэтэ. Умайбытын-алдьаммытын оһорорун, сирин чөлүгэр түһэрэрин, кураанын-угутун ађаларын, отун-маһын үүннэрэрин, кыылын-сүөлүн олохтуурун көрдөххө, барытын оруобуна сөп түбэһэр гына ситимнээн-сибээстээн, оруобуна буолар гына былааннаан-түһүмэхтээн, кэмнээн-кэрдиистээн оңорорун киһи сөђөр да, бэккиһиир да. Барыта кэлэрэ кэлэрдээх, туолара туолардаах, буолара буолардаах буолан иһэр…
Киһи эмиэ оннук олороро-дьаһанара буоллар… Ону баара, суох буоллађа. Борьба за выживание, естественный отбор, конкуренция – бу айылђа сокуона диэммит, «олох – охсуһуу» дии-дии, олохпут тухары күннэри-түүннэри умса-төннө түс да түс… Ыксал-тиэтэл-тарапачыһыы, барытын саба тута, саба харбыы сатааһын. Өрүсүһүү-былдьаһыы, ордугурђаһыы-бэрдимсийии… Уонна –«хайыахпытый, олох диэн оннук буоллађа» – дэһэбит… Дьиңэр, айылђађа илэртэн хайата да суох, хайата да сөп түбэспэт курдук. Барыта туох да охсуһуута, конкуренцията – бэт былдьаһыыта суох, бэйэ бэйэни ситэрсэн-толорсон, сөрү сөп түбэсиһэн, ылсыһан-бэссиһэн, оруобуна кэлэн-буолан-оңоһуллан, эйэ-дэмнээх олох күнтэн түүн, кыһынтан сайын биир тэңник устан, хааман иһэргэ дылы… Ардыгар бэйэбитигэр, дьоңңо эрэ сөптөөх өйдөбүллэрбитин – «Айылђа сокуона» диибит быһыылаах…
Маннык санаатахха, хайдах эрэ, бэйэбит бэйэбитигэр буолан айылђаттан толкуйбутунан эрэ үрдүктүк сананан, туспа, дьон эрэ обществота диэн арахса сатыыр курдукпут. Дьиңэр, санаабар, бары барыта, халлаан куйаарыттан сир түгэђэр тиийэ, биир ситимнээх-тутулуктаах, тардыылаах-тардылыктаах, биир социум-общество буоллахпыт, физически, химически, биологически, экономически, филосовски уо.д.а. Умса уур, тиэрэ бырах…

Саха барахсан
Саха киһитэ айылђата тыйыс буолан дуу, олохтоох, айылђатынаан биир тыыннаах буолан эбитэ дуу, олођо-дьаһађа куруук инникитин көрүнэригэр, кэнэђэскитин түстүүрүгэр буолар, буола турар. Ол былыр былыргаттан кэлбит олођун укулаатын дьаһала, дьаһађа аныгы кэм ирдэбиллэригэр, государство тутулугар, былааныгар-дьаһалыгар оруобуна сөп түбэһэр курдук. Холобур, сылы туоруур отун-маһын, аһын-таңаһын бэриэттэн бэриэт хааччынан, хаһаанан иһэрэ, онтукатыгар үс-түөрт сыл инниттэн көрөн-истэн бэлэмнэнэрэ-бэлэмниирэ – бу «краткосрочное, среднесрочное планирование» диэбит курдук. Ол аһын-таңаһын, отун-маһын булунар сирин оңосторун, бэйэтин кыађар сөп түбэһиннэрэн өр сылларга былаанныыр-түһүмэхтиир, кэминэн-кэрдииһинэн көрөн сөптөөх үлэни ыытар – бу «долгосрочное планирование» диэххэ сөп курдук. Аны саха куруук дьонун-сэргэтин кэскилин, кэнчээритин туһа диэн инникини-ыраађы сылыктаан, киэңи-дириңи ситимнээн-сибээстээн анааран, куруук саңаттан саңаны айан-тутан сайда-чэчирии сатыыр, олођун олохтоохтук оңостор. Бу арааһа –«стратегическое планирование» диэн буолара буолуо…
Саха барахсан тыһыынчанан сыллар тухары айылђатыгар-эйгэтигэр сөп түбэһэн, иңэн-өһөн (?) сыһыаннаһан, олохтоохтук сыһан үлэлээн-хамсаан, айан-тутан баччааңңа диэри быр-бааччы олордођо-дьаһаннађа…
….

ΥРЭХ БАҺЫТТАН САНААЛАР 2

Былатыан Ойуунускай “Сүүс сыллаах былааныгар” санаалар

Сүүс сыл. Төһөнүй, хаччаный?… Дьиҥэр ыллахха, хас киһи барыта олоҕун оҥосторугар бэйэтин уопутугар, аҕатын-ийэтин, эһэтин-эбэтин билиитигэр, өйүгэр-санаатыгар сигэнэр-тирэнэр. Ол эбэтэр, үс көлүөнэ- сүүс сыл кэннигэр олоҕурар. Аны, бэйэтин олоҕун эрэ буолбакка, оҕолорун, сиэннэрин олохторун эмиэ түстүүр. Ол аата, үс көлүөнэ– сүүс сыл иннин көрөр. Аччаабыта сүүс сыл кэннин, сүүс сыл иннин ырытан-анааран олоҕун оҥостор…
Сүүс сыл. Бу баара суоҕа биир киһи үйэтигэр үлүскэннээх үлүгэр уларыйыылар кѳстѳр үтүөлэрин ааттаабакка, уопсай норуот олоҕун сайдыытын сүрүн бөлөхтөргө арааран ырыттахха:
– туттар тэриллэр уонна ньымалар төһө уларыйдылар? Холобур, кыраабыл оннугар мунньар техника баар буолла. Ол гынан, оппутун син биир ол техниканан мунньабыт…
– өй-санаа төһө уларыйда? Холобур, социализм, коммунизм, фашизм, демократия, рыночнай экономика – өй-санаа дуу, өйдөбүл-сыаннас дуу? Эбэтэр төрүт да “ньымалар”, “тэриллэр” эрэ дуу?…
– өйдөбүллэр-сыаннастар төһө уларыйдылар? Холобур, харчы, информация, үгэстэр, Дойду – бу сыаннастар дуу, өй-санаа дуу, эбэтэр тэриллэр-ньымалар дуу?…
– аны, бу мантан барытыттан үѳскүүр, киһи тулалыыр эйгэтигэр сыһыана, ол эбэтэр киһи, норуот культурата төһө уларыйда?…
Оччотугар, олохпут төһө уларыйда, сайынна? Олохпутун туохха, ханнык ѳйдѳбүллэргэ олоҕуран, ханнык өйгө-санааҕа сигэнэн, ханнык тэрилгэ-ньымаҕа тирэнэн төһө олохтоохтук оҥостобутуй?…
Аны, маннык курдук санаатахха, аны сүүс сылынан норуот олоҕун туга уларыйыай? Туга уларыйбатый? Туга уларыйбатар ханныгый?…
Кырдьыга да, Ийэ сиргэ, Дойдуга таптал – хайа да киһи, норуот, судаарыстыба сүрүн өйдөбүлүнэн, сыаннаһынан буолуохтааҕа буолуо арааһа. Онтон судаарыстыба социализм, демократия, либерализм иҥин диэбит курдук тутуллара – бу баара суоҕа судаарыстыба норуотун олоҕун тупсарар “ньымалара” диэххэ сөбө дуу?…
Биллэрин курдук, бары ньыма-тэрил бэйэтин кэмигэр эрэ сөп түбэһэр курдук уонна кэмиттэн кэмигэр уларыйарга дылы. Арай, олохтоох өйдөбүл-сыаннас, олохтоох өй-санаа хайа да кэмҥэ, хайа да үйэҕэ куруук хайа да норуот олоҕун олоҕо буолара буолуо арааһа. Дэлэҕэ аатырыа дуо Олохтоох диэн…

Трагедия в Намском районе
Трагедия, случившаяся несколько дней назад в Намском районе – это трагедия и упущение всего нашего поколения якутян…
Зимой у нас каждый выезд на тракторе или на машине на дальние участки – экстрим. И каждый раз бывает одно лишь желание и просьба от богов – лишь бы нормально вернуться домой. Такова видимо природа наша суровая. И порою кажется, что даже “супер-пупер” технологии не спасут, если совершить ошибку, пренебрегая ею.
И это приводит к мысли, что использование любой техники и технологии, какова бы она современной ни была, должна основываться на Традиции и Культуре данной среды, в котором проживает тот или иной народ. Так как, традиции – это не наследие и не музейный экспонат, не хотон и не балбах, как считают некоторые, а многовековое знание познания тем или иным народом природы своего места обитания. А Культура – это отношение ко всему окружающему в соответствии с данными знаниями.
Также, любая идеология и идеалы, любые экономическая и другие модели развития государства должны кажется основываться именно на этих знаниях и отношении – на Традициях и Культуре, где основной ценностью является – любовь к Родине. Потому что, основа любого народа и государства – это Жизнь. А природа как известно, ошибок не прощает и пренебрежение традициями порою приводит к печальным исходам…
Поэтому, и именно поэтому, миссией и долгом каждого поколения должны быть привитие и передача к следующему, подрастающему поколению этих знаний – Традиции и Культуру своего народа…

От былаана
Хата маспыт үлэтэ үмүрүйэн, бүтэрэ чугаһаан, аны оппун былаанныы сатыыбын: техника көрүнүүтэ, бэлэмнэнии-тэринии, үлэ хаамыыта, ходуһалары ыраастааһын-кэҥэтии, өрөмүөннэнэр-тутуллар күрүөлэр, онтон да атын үлэлэр-түбүктэр…
Дьиҥэр, билигин бэрдэ сүрдээх – диэххэ сөп, туттар тэрил сайдан, араас техниканы туһанабыт, илиинэн оттуур киһи диэн суоҕун кэриэтэ буолуо. Ол гынан санаатахха, оттуур ньымабыт улаханнык уларыйа илик, син биир техниканан да буоллар охсобут, мунньабыт, кэбиһэбит. Ол быыһыгар аны туран, сирбитигэр-уоппутугар сыһыаран, айылҕабыт араас ирдэбиллэригэр сөп түбэһэн, сахалыы өйбүтүгэр-санаабытыгар олоҕуран оттуурбут былыр-былыргыттан төрүт да уларыйбат курдук. Туох эрэ түргэнник, туох эрэ бытааннык уларыйар, онтон туох эрэ олох-сүрүн буолан үйэттэн үйэҕэ бэриллэн, хайа да кэмҥэ уларыйбат быһыылаах.
Маннык курдук санаан, уруку сэбиэскэй сойуус коммунистическай идеологиятын – судаарыстыба “тэрилин” эбэтэр “ньыматын” курдук көрдөххө, биһиэннэрэ олохтоох төрүт өйдөбүллэри, өҋү-санааны, үгэстэри, айылҕаҕа, тулалыыр эйгэҕэ сыһыаны симэлитэ сатаан, норуот-судаарыстыба тутула олоҕо-тирэҕэ суох буолуутугар тириэрдибит курдуктар. Оттон олоҕо-сүрүнэ суох үксэ түөрэккэй, устугас, үйэтэ суох буоллаҕа.
Дьиҥэр ыллахха, бу күн сиригэр олорорбут, олохпутун оҥосторбут быһыытынан, тугу да гыннарбыт, оҥордорбут-туттарбыт, хайдахтаах даҕаны тэрили-ньыманы туһаннарбыт, син биир бэйэбит айылҕабытыгар, тулалыыр эйгэбитигэр сыһыаммытыгар, төрүт өйдөбүллэрбитигэр, өйбүтүгэр-санаабытыгар олоҕуруохтаахпыт быһыылаах уонна оччотугар эрэ түмүгэ үйэлээх, кэскиллээх, кэнэҕэскилээх буолара буолуо арааһа…
Арай, Ыйга, Марска тахсан көстөххө-олохсуйдахха хайдаҕа буолла? Ол гынан, онно да олох аата олох, тутула-дьаһаҕа синэ биир ини…
Ол быыһыгар, Кытай судаарыстыбатын кэтээн көрдөххө, идеологията төһө да коммунистическай буоллар, уопсай тутула син биир бэйэлэрин төрүт культураларыгар, үгэстэригэр, өйдөбүллэригэр олоҕурар-тирэҕирэр курдук. Хайдаҕа буолла, ис иһин билии суох…

Олох
Былыр былыргыттан хас көлүөнэ ахсын, “сайынныбыт, атын олох кэллэ”- дэһэн, олоҕу уларыта сатаан, сырыы аайы биир алҕаһы хатылыы турар курдукпут…
Хата биһи дьолбутугар, киһи бэйэлээҕэ, төһө да боччумурдар, сирдээҕи олоҕу толору өйдөөн, тосту уларытара ыраах быһыылаах…

Сылгылар
Сылгылар барахсаттар… Бу үлүгэр тымныы, тыйыс айылҕалаах Сахам сиригэр эттиин-хаанныын, айылҕалыын-айылгылыын бүтүннүү сөп түбэһэр буола олохсуйан, олохтоох буолалларыгар, хас сүүс сыл, эбэтэр хас тыһыынча сыл ааспыта буолуой?
Онтон, ол сылдьар туллуктар, айылҕаларыгар сөп түбэһэн соҕурууттан хоту көтөр буолбуттара хас тыһыынча сыл буолта буолуой?
Онтон, өссө аһары ыллахха, ол талахтар, хатыҥнар, тииттэр курдук олохтоох айылҕалыын бары өттүнэн биир силбэ буоларга төһөлөөх элбэх сүүһүнэн үйэ ааспыта буолуой?!…
Ол быыһыгар, Саха сиригэр саҥа көтөрдөр-сүүрэрдэр кэлэн олохсуйа сатыыллара сылтан сыл үксээн иһэр… дьон оннооҕор арбуз, виноград үүннэрэр буоллулар… сарсын “праймериз” диэн буолуохтаах… бүгүн Америка, Англия уонна Франция Сирияҕа сэриини биллэрбиттэр…
Ол да буоллар, сорох “улуубут” диир норуоттар саҥа сиргэ олохсуйбуттара биэс сүүстэн тахса сыл буолан баран, онтон сорохтор төрүт да тыһыынчаттан тахса сыл олорон баран, өссө да өйдөрө-санаалара олоҕура, өйдөбүллэрэ-сыаннастара тирэҕирэ-силиһирэ илигин киһи сөҕөр. Саха курдук олохтоох өйдөөх-санаалаах, өйдөбүллээх-сыаннастаах, тыллаах-өстөөх буоларга хас тыһыынча сыл ааһыан наада эбитэ буолла?
Эбэтэр, ОЛОҔО суох буолан, сахабытын умнарга хас сыл нааданый?…

Эдэр-бэдэр эрдэххэ…
Саас барахсан, күнэ уһаан, халлаана сылыйан-сылаанньыйан, хайа эрэ абылаҥынан киһини эрчимирдэр, тэтимирдэр, өйдүүн-санаалыын эдэримситэр курдук…
Бүгүн магистран оҕолорбун – төһө кыалларынан эрдэ “кырдьа” сатаан – диэн бараммын, испэр билиҥҥи быыбар балаһыанньатын өйдөөн кэлэн, “бу үлүгэр уопсастыба төттөрү “оҕотугар” түспүт кэмигэр” – диэн, эмиэ да күлэ, эмиэ да сонньуйа санаатым. Эдэр-бэдэр эрдэххэ, оонньоон-көрүлээн хаалыахха…
Ол гынан, судургутук санаатахха, киһи олоҕо уһаатаҕын аайы, уопсастыба эмиэ улам түспэтийэн иһиэн сөп этэ. Дьиҥэр, этэллэринэн, орто үйэлэргэ киһи ортотунан отутугар диэри олорор буоллаҕына, билигин сэттэ уонугар диэри олорор буоллаҕа эбээт… Хайдаҕа дуу?…

Оҕолор барахсаттар
Бүгүн “Малыши” (Babies) диэн документальнай киинэни көрөн (хаһыстаан эбитэ буолла), бэйэбин эмиэ саҥардыы бу олоххо тура-хаама сатыыр оҕо курдук сананным. Арааһа, киһи олоҕун тухары үүнэр-сайдар, ситэр-хотор хайа да кэминээҕи кэрчиктэрэ син биирдэр быһыылаах.
Бу киинэнэн режиссер Айылҕа естественнай уонна сайдыы искусственнай эйгэлэрин тэҥнээн көрөр курдук. Санаабар, хайа да эйгэҕэ сырыт, айылҕа естественнай туруга – Дьиҥҥэ уонна Истиҥҥэ быһыылаах. Ол иһин саҥа төрөөбүт, тура-хаама сатыыр оҕо тулалыр эйгэтигэр уонна ийэ-аҕа оҕолоругар сыһыаннара куруук истиҥ, эйэҕэс буолаллара буолуо арааһа… Онтон улам улаатан-мөлбөйөн, сайдан-киһитийэн иһээхтиибит, инньэ диэн хайыахпытый, КИҺИ буолар буоллахпыт…
Дьиңэр, Айылђа барахсан киһиэхэ өссө ийэтин иһигэр сырыттађына Эрэли, Итэђэли уонна Тапталы иңэрэр быһыылаах. Ону биһи төһө биэбэйдиибитий, харыстыыбытый, араңаччылыыбытый?… Онтон төһөтө хааларый?… Хаалар дуо?…

Сүрэхтээх
Үлэһит киһини “сүрэхтээх” дииллэр. Кырдьыга да сүрэҕин баҕатынан, ис иһиттэн санаатын ууран оҥоро, билэ, үөрэнэ сатыыр киһи үлэтэ түмүктээх буолар быһыылаах…
Сүрэхтээх… Хас саха тыла өйдөөн истэх аайы туһунан өйдөбүл буолан иһэр мындырын киһи сөҕөр! Санаабар, сахалыы “үлэһит” диэн оннугар “сүрэхтээх” диэн ордук бассар курдук.
Ол гынан, робот курдук үлэһит дьон эмиэ наадалара буолуо баҕар… Хайдаҕа эбитэ буолла…

Эппиэтинэс
Эппиэтинэс – диэни сахалыы туох диэххэ сөбө буолла, сахалыы өйдөбүлэ туох диэн буоларый? Сахалыы, сахабынан быһаарбакка, өйдөөбөккө, билбэккэ сылдьан, олоххо баар араас эппиэтинэһи кыайан сүгүөм, уйуом дуо?…
Арааһа, ТУҺА – диэн буолара дуу?
Киһи туһата – сүрэђин бађатыттан, өйүн-санаатын туохха уурарыттан, тыынын туохха аныырыттан тутулуктаах быһыылаах. Соннук, ким эрэ бэйэтин туһа – турар бэйэтинэн, онтон ким эрэ – тэлгэһэтин иһинэн муңурданар, ким эрэ – сирин-уотун, дойдутун туһунан, оттон сорох – сорохтор адьаһын да норуоттарын, судаарыстыбаларын туһунан эрэ муңурдаммат курдуктар. Этэргэ дылы, киһи эппиэтинэһэ – туһата, бэйэтин туһа төһө киэҥинэн эбитэ дуу?
Аны, киһи төһөнөн ис эйгэтин уонна тулалыыр эйгэтин кытары эйэ-дэмнээх буолар да, дьонугар-сэргэтигэр, сиригэр-дойдутугар таптала күүһүрэр, итэђэлэ-эрэлэ кыаҕырар да, соччонон бэйэтин туһа кэҥээн-тэнийэн, ТУҺАТА эмиэ кыаҕыран-үксээн иһэрэ буолуо баҕар.
Онтон, төһөнү уйара-уйбата, ол туһа туспа быһыылаах…

Сүрэх
Дьонум-сэргэм кыһалҕата, сирим-дойдум дьылҕата, Сахам-норуотум төлкөтө барыта сүрэхпин иһиттэн тэһитэ кэйиэлиир, ууннарыта анньыалыыр, бобута тардыалыыр, ыар ыйааһынынан аллара баттыыр. Киһи сүрэҕэ дьикти оҥоһуулаах, эмиэ да, мотуор диэтэххэ мотуор, носуос диэтэххэ носуос, ол гынан эмиэ да, киһи араас өйү-санааны, сыһыаны-дьайыыны сүрэҕинэн өйдүүр, ылынар, уйар курдук.
Арай сүрэх, кыра толугурууру билиммэккэ мэҥиэстэн кэбиһэр муҥура суох дириҥ, кыраайа биллибэт киэҥ буоллаҕына, төһөнү уйуо эбитэ буолла?
Арааһа, киһи өйө-санаата – төбөтүгэр буолбакка, сүрэҕэр быһыылах…
Ол иһин баҕар, сүрэх “кэриҥэ-сабардама” төһөнөн тэнийэр да, соччонон көрөрө-өйдүүрэ дириҥээн, ылынара кэҥээн, уйара кыаҕыран, киһи сүрэҕэр уйаланан иитиллэ-иэйиллэ сылдьар Таптала эмиэ тэнийэн, Эрэлэ-Итэҕэлэ кэҥээн иһэрэ дуу?…

Саха быһаҕа
Саха быһаҕа – тутарга-хабарга тупсаҕайа, барыга бары дэгиттэрэ, сытыыта-сыстаҕаһа, кыайыгаһа-хотугаһа, тыа киһитин күннээҕи сүрүн туттар тэрилэ, куруук иилинэ, илиитин имигэр илдьэ сылдьар доҕоро…
Сытыы быһах – диэн хайдаҕа буолла, быһах сытыыта?
Сорох сытыы быһах, төһө да лезвие курдук буоллар, туохха да кыайан сыстыбат, маһы, балыгы, онтон да атыны сатаан кыспат, ол оннугар эти-тириини тэлэрэ киһиргэстэнэн сүрдээх буолар. Ол гынан, күн аайы, сылы эргин, эти тэлбэтиҥ чахчы, аньыыта да бэрт буолар ини.
Онтон сорох быһах тутан көрдөххө сэмэй курдук эрээри, маһы, эти, балыгы, барыны-бары сыһыаран-сыыйыллан быһара, сымнаҕастык сырылатан кыһара, киһини кытары бүттүүн силбэһэн-ситимнэнэн, биир тэтимҥэ киирэн, туттарга-кыччанарга тупсаҕайынан киһини астыннарар да, дуоһутар да.
Сытыы – диэн туох-хайдах дьоҕуруй, майгыный? Тоҕо кини сыстаҕас, хотугас, кыайыгас буоларый?
Аны, талба уус тимир эттик айылҕа биэрбит кыаҕын-уоҕун, күүһүн-күдэҕин, майгытын-айылгытын, бары дьоҕурун сүмэтин, ханнык эрэ кистэлэҥ ньыматынан көрөн-истэн, мунньан-тараан, сүүмэрдээн-талан ылан, оруобуна тутан-хабан, сытыы быһах оҥорон таһаарара сөхтөрүөҕүн ааһан, киһи өйүгэр кыайан батан киирбэт, кини тимир эттиги хайдах майгылаан-сигилилээн сыстаҕас-хотугас оҥороро. Тоҕо диэтэргин, биилээх эрэ сытыы буолбат буоллаҕа.
Маннык санаатахха киһи да, быһах да айылҕаларынан туохтара эрэ маарыныыр, син биир курдуктар. Соннук эмиэ, туохха эмэ ис истэриттэн сыстаҕас-хотугас, үлэлэрэ түмүктээх-таһаарыылаах, соччонон сэмэй айылҕалаах дьоннор баар буолаллар. Айылҕа биэрбит бары дьоҕурун, тыынын-майгытын ситэрэн-хоторон-сайыннаран, тымныыга-куйааска олох араас очуругар ис иһиттэн эттиин-хаанныын, өйдүүн-санаалыын эриллэн-мускуллан, буһан-хатан тахсыбыт – Саха киһитэ – диэхпин баҕарабын, тоҕо эрэ. Сытыы – диэххэ сөбө дуу?
Онтон ѳссө эбэн биэрдэххэ, от-мас сиртэн үүнэригэр, күҥҥэ-тыыҥҥа тардыһан, хайдахтаах курдук дьиппинийбит буору, тааһы, оннооҕор бетону кытары, дьөлөн-сыҕайан, тэһэн-сыҕарытан, бэйэтинээҕэр хас эмэ төгүл кытаанах эттиккэ биир да этин-хаанын алдьаппакка-эчэппэккэ тахсарый. Ама сытыы буолбат үһүө?!
Сытыы тыл, сытыы өй, сытыы тыал, онтон да атын сытыылар… Сытыы – Айылҕа бары тыынар-тыыммат эттигэр үүнэргэ-чэчирииргэ, айарга-тутарга, ситэрэргэ-хоторорго анаабыт туох эрэ кистэлэҥ туруга-дьоҕура, майгыта-сигилитэ быһыылаах. Уонна тоҕо эрэ, сытыы икки сымнаҕас икки ордук дьүөрэлэһэр, бэйэ бэйэлэрин ситэрсэр-толорсор курдуктар, соннук эмиэ – сымнаҕас уонна кытаанах. Тоҕо эбитэ буолла?…
Сэттэ сааспын туоларбар абаҕам Куоста бэйэтэ оҥорбут анал суруктаах-бичиктээх быһыччатын, онтон ыал буолбуппар сиппит-хоппут аҕа киһи быһаҕын бэлэхтээбитэ. Ол гынан, ол быһахтар эдэр-эрчим, оту-маһы ортотунан сылдьар куорат киһитигэр өр барыахтара дуо, соннук сүтэн, алдьанан мэлийбиттэрэ ыраатта. Ол оччолорго сүтэрбит, мэлиппит, умнубут эбиппин Сахабын-Айылҕабын…

Оһох
Оҕо эрдэхпиттэн баччааҥҥа диэри үүтээҥҥэ сырыттым эрэ, сылдьыбатым эрэ, ол гынан- оһоҕу билигин да сатаан оттубаппын -диэтэхпинэ, сорох-сорохтор итэҕэйимээри гыналлар, “аһары барытын уустугурдаҕын” – дииллэр. Кырдьык, оһоххо мас хаалаан баран, уот анньан кэбистим да бүттэҕэ дии, онно туох уустуга баарый…
Дьиҥэр, Дьарааһын оҕонньору өйдөөн көрдөххө, үүтээнигэр оттор маһа арааһа: кыра гына хайытыллыбыт кураанах хардаҕас – түргэнник дьиэни сылытарга, чэйи өрөргө; сөбүгэр кураанах хардаҕас – көннөрү отторго; аһаах улахан хардаҕас, уккунньах – сыыгынаан, аргыаҕайдык умайан, уһуннук дьиэ сылааһын тутарга, уонна онтон да атын оһоҕу оттор албастарын-ньымаларын арааһа киһини сөхтөрөр. Ол иһин, кини киэнэ куруук сып-сап, барыта оруобуна сөбүгэр, кэмигэр буолан иһэр.
Этэргэ дылы, оһох да оттор уустуктардаах…

Тугу эмэ билэҕин дуо?
Киһи тѳһѳнѳн сааһырар да, билиитэ-көрүүтэ, олоххо уоппута элбээн истэҕин аайы, мунаарара-буккуллара улам хойдон, төттөрүтүн тугу да билбэт курдук буолан иһэр быһыылаах. Кырдьар, “түҥ хааһах” сааска тиийэн “тугу эмэ билэҕин дуо?” – диэтэхтэринэ, өһүргэниэм эбитэ дуу, суоҕа дуу?…
Ол гынан, төһө да билбэтин элбээтэр, мунаарарын хойуннар, тоҕо эрэ Эрэлин уонна Итэҕэлин соччонон тэнийэн-дьиппинийэн иһэргэ дылылар.
Баҕар, Айылҕа оҥоһуутанан, киһи сирдээҕи олоҕун тухары “баара-суоҕа” итэҕэли уонна эрэли эрэ өйдүүр соруктааҕа дуу? Онтун да, муҥуругар тиийиитэ хайыыра буолла, өссө биллибэт…
Бу күн сиригэр тугу да билбэт киһи кэлэр уонна тугу да билбэт буолан барар, илдьэ барара диэн ЭРЭЛЭ уонна ИТЭҔЭЛЭ эрэ быһыылаах…

………
В последнее время у людей слишком много стало ОСУЖДЕНИЯ: чиновников, государство, работу, жизнь, сородичей и даже родных. Кроме этого, идет искусственное нагнетание протестного настроение у населения, которое тоже имеет эффект занижения ВЕРЫ у людей. Но при этом, мы все равно стараемся восполнить это вероучениями. И в итоге становимся религиозными, но без внутренней веры и надежды. Никто никому не верит, зато все УВЕРЕННЫ в себе…
И кажется, что даже в советские времена, когда вовсю отрицалась вера и религия, ВНУТРЕННЯЯ ВЕРА у людей была сильнее чем сейчас… Почему?… Из-за чего?…
Умные люди говорят, что хоть мы и на пути к демократии, но истинного ее еще не достигли. Может быть из-за того, что мы еще не дошли от Уверенности к Вере, оттого и от Осуждения к Суждению?…
И так ли хороша и нужна Уверенность, которую легко можно обрести, чем Веру?…

Кэминэн
Санаабар, наар кэминэн олоро-дьаһана сатыыбын да, куруук сыһыллан-соһуллан наар кэмтэн хаалан иһэбин. Төһө да туруннарбын-соруннарбын, куруук уһуну-киэҥи толкуйдаабат, бэл күннээҕинэн да олорбот буолбут биһи көлүөнэ – “здесь и сейчас” – “субу баарбынан, субу турарбынан” – диэн өйдөбүлбүт урутуу, баһыйа, кыайа турар. Хаһан, хантан кэлэн хаалбыт өйө-санаата эбитэ буолла?…
Дьиҥэр, айылҕаҕа туох барыта кэмнээх, кэлэрэ кэлэрдээх, туолара туолардаах, буолара буолардаах буолан иһэр, туох даҕаны эрдэ-хойут, сыһыллан-соһуллан буолбат, барыта эрдэттэн ханнык эрэ киһи билбэт дьаһаҕынан-дьаһалынан бэлэмнэнэн, тэриллэн, оруобуна сөп буолан, сөп түбэһэн, таҥыллан-оҥоһуллан иһэр. Оннооҕор бары кыыллар, көтөрдөр, киһи ымсыырыах курдук, аһыы-аһыы күнү супту таах сылдьар-сытар, дьаарбайар курдуктар эрээри, онтуктара син биир ханнык эрэ кэмнээх, туохтаах-эрэлээх, туһунан дьаһахтаах, түбүктээх-табыктаах буолар.
Кэм – Айылҕа бүтүннүү таҥыллыбыт-оҥоһуллубут мындыра-муудараһа, өйө-санаата, сокуона-ыйааҕа, дьаһала-дьаһаҕа, тутула-туруга, быһыылаах. Ол иһин баҕар Саха эмиэ, былыр былыргыттан айылҕатын батыһан, кэминэн-сөбүнэн көрөн дьаһанар, тэринэр-оҥостор үтүө өйдөбүллэрдээҕэ, өйдөөҕө-санаалааҕа, олохтооҕо-дьаһахтааҕа буолуо.
Кэминэн – муударай, үтүө да өйдөбүл! Арааһа, сирин-дойдутун үгэстэрин толору иҥэриммит эрэ киһи, тулалыыр эйгэтин ис иһиттэн ылынар-билэр, кэми-кэрдииһи өйдүүр-тутуһар буолар быһыылаах…
……………
Кэм – какое мудрое, идущее из глубины веков, выражение Саха! Это не просто время, а полная согласованность и гармония действия со временем и пространством. И порою кажется, что именно Традиции дают осознание ВРЕМЕНИ и ПРОСТРАНСТВА, без которого возможно лишь существование…

Хайдах эрэ…
Быйыл кыһыммыт кэлиитэ хайдах эрэ, тоҥоруо буоллар тоҥорбот, хаардыа буоллар хаардаабат, тымныйыа буоллар тымныйбат. Хата инньэ гынан, бөһүөлэк үрдүнэн тутуу бөҕө барда, үлэ бөҕө түмүктэннэ. Этэргэ дылы, үөһэ хайдах да өйдөммөт буолтун иһин, аллара олох бэйэтин хаамыытынан баран иһэр, эбиитин, ардыгар иҥэ-дьаҥа биллибэтэ эмиэ да туһалаах курдук…
Судаарыстыбабыт олохпутун кытары сыһыана эмиэ хайдах эрэ, сыл ахсын саҥаттан саҥа араас омуктуу ааттаах, тиэрминнээх бырагырааммалар, бырайыактар киирэн, эбиллэн иһэллэр. Ону дьиҥэр интэриниэттэн ылан көрүөххэ сөп курдук эрээри, дьиҥин өйдүөххэ, билиэххэ эмиэ наада курдук. Эбиитин хайа да дьыала-хамсааһын олоххо киирэригэр, кини туттуллар тыла-өһө дьоҥҥо-сэргэҕэ тиийимтиэтэ-өйдөнүмтүөтэ, олоҕу-дьаһаҕы кытары ситимэ-тутулуга оруола улахана буолуо. Биһи буоллар, аан дойду таһымыгар тахсаары, “аһаҕас” буолар баҕаттан быһыылаах, нууччалыы судургутук да быһаарыллыан сөптөөх омук тылын ылан быһаччы туттарбыт, эмиэ да хайдах эрэ. Инньэ гынан, олоххо киириэхтээх, үлэлиэхтээх бырагырааммалар сорохторо кыраһыабай “лозуҥҥа” эрэ маарынныыр буолан хаалаллар. Оннук судаарыстыба ылынар бырайыактара, бырыгырааммалара бэйэлэрэ бэйэлэригэр үөһэ ханна эрэ, олох бэйэтэ бэйэтигэр аллара ханна эрэ сылдьар курдуктар…
Ударим автопробегом по бездорожью!… Ээ чэ, хайдах эрэ…
Дуу?… Хотоҥҥо сылдьан иһиттэххэ-санаатахха оннуга дуу? Баҕар кылбаарыйбыт дьиэҕэ, үрдүкү мэндиэмэнигэр араас омуктуу саҥа атыннык иһиллэрэ-ылыныллара буолуо… Хайдаҕа дуу?…
Ол гынан, саҥа, уонунан, сүүһүнэн сыллар усталарыгар араас элбэх эриири-мускууру ааһан, балачча ыстанан-кимиллэн норуот олоҕор иҥэр кыахтаах тылга-өскө кубулуйара буолуо. Бу да сырыыга саҥа саҥалар сорох сорохторо дьыл-хонук аастаҕын ахсын, норуот тылыгар иҥэн-өһөн хаалаллар ини…
Ол да буоллар, хайдаҕын да иһин, хайдах эрэ… Билбэтим…

Ээ…
Хата интэриниэт, аныгы технологиялар киирэннэр, араас эгэлгэ информация тиийэрэ-тииһэлэҥэ түргэтээн, “үһү” хоту олорорбут син уҕараабыт дуу – дии санаабытым, аны аһары баран, “һуу-һаанан” олорорбут күүркэйэн, күүһүрэн кэлбиккэ дылы. Олох сайыннаҕын ахсын, киһи олоҕор араас муодалар-бэтиэхэлэр кэлэн-баран, омуннара көтөн-ааһан иһээхтииллэр…
Ол гынан, эмиэ да, олох диэн онтукайынан, арааһынан-эгэлгэтинэн ситэри-толору да, көдьүүстээх-көхтөөх да буоллаҕа. Ким эрэ “үһү” диэхтээҕэ, ким эрэ “һуу-һаа” буолуохтааҕа, онтон ким эрэ “ээ…” да диэбэккэ, иннин хоту аргыаҕайдык, саҥата-иҥэтэ суох дьүккүйэн иһиэхтээҕэ буолуо.
Этэргэ дылы, киһи-киһи олоҕо-олбоҕо арааһын ааһан, эбиитин тус-туһунан аналлаах-туһалаах буоллаҕа. Онтон, хайа эрэ өттө аһары баһыйан, эбэтэр ситэ тиийбэккэ, олох тутула кэһилиннэҕинэ, арааһа, ол туһа туспа буолуо…

Өһөс кэмэ
Халлаан туругар дылы, уопсай өйгө-санааҕа эмиэ, дьайҕарарын-дьэҥкэрэрин быыһыгар, араас хараҥа былыттар ыган-түүрэн сүллүкүччүһэн ааһаллар, араас ыыс-быдаан былыттар бүтүннүү сабардаан, баттаан аҕай биэрээхтииллэр…
Баараҕамсыйыы – эмиэ лүҥкүрүү кэриэтэ, киһини куруук, бэрдин баһыйтарымаары, өсөһүүгэ тириэрдэр быһыылаах. Саатар, онтукпутун “Саха ньоҕой, оҕото өссө ньоҕой” – диэнинэн тэптэрэн, киһиргээн биэрэбит, өһөспүтүнэн өссөнү өнүйэ сатыыбыт. Дьиҥэр, өсөһүү диэн – быаламмыт борооску кэриэтэ, кэннин диэки чиккэйии, тардыһыы быһыытынан, хайдах даҕаны иннин диэки хардыы-хаамыы буолумуон сөп этэ. Этэргэ дылы, өһөстөххө – өһөҕү эрэ көрөрүҥ буолуо…
Оттон, “Саха ньоҕой, оҕото өссө ньоҕой” – диэн, ньоҕой үтүө эрэ өрүтүн, тулууру уонна дьулууру туоһулуур үтүө өйдөбүл буолуон сөп курдук. Соннук, Саха өйүнэн-санаатынан тулуура уонна дьулуура, былыр былыргыттан олох араас оҥкулугар эриллэн-мускуллан, араас кэмнэр эҥээрдэригэр буһан-хатан, көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ өссө чиҥээн-дьиппинийэн, кыаҕыран-күүһүрэн иһиэхтээхтэрин туһунан буолуо арааһа.
Бу да луҥкүрүү кэмэ, сонуна-омуна аастаҕына, уопсай өй-санаа эмиэ дьайҕарар-дьэҥкэрэр ини, муҥ саатар аныгыскы халлаан туруга уларыйыар диэри…

Быһа үктэнии
“Быһа этии…” – диэҥҥэ, “быһа” – “быһан, хотон” – диэн дуу, эбэтэр “быһа, быһалыы” – диэн өйдөбүлгэ туттуллар дуу?…
Дьиҥэр, туохха барытыгар быһаттан быһа сылдьар, көрөр-истэр, өйдүүр-саныыр бары өттүнэн табыгастаах даҕаны, барыстаах даҕаны буоллаҕа. Ол гынан, быһа суолу тобулар уустук, онно сөптөөх билиини-көрүүнү, өйү-санааны, толкуйу-мындыры, сыраны-сылбаны ирдиир.
Даҕаны да… киһи барахсан, тоҕо эрэ былыр былыргыттан үгүһү үксүн кими эмэ кыайарга-хоторго, түүйэргэ-хаайарга эрэ туһана сатыыр. Айылҕата оннуга дуу, хайдаҕа дуу?…

Үөрэнэр баҕа
Айылҕа оҥоһуутунан быһыылаах, куруук үтүө эрэ санааттан, санаан, мөкүтээҕэр быдан элбэххэ үөрэниэххэ сөп курдук. Үтүөнэн көрүү куруук дириҥ, киэҥ, муҥура суох, оттон мөкүнэн – куруук чычаас, кыараҕас, чычырбас буолар быһыылаах. Онтон атын эбитэ буоллар, ОЛОХ диэн суох буолуо этэ…
Баҕардахха, салаа да от тыалга хамсыырыттан үөрэниэххэ сөп курдук быһыылаах…

Ытык-мааны УЧУУТАЛЛАРЫМ!
Эһигини барыгытын кэлэн иһэр Саҥа сылынан эҕэрдэлиибин!
Уонна, бу кэлэр Саҥа сылга бары үтүөнүбаҕаран туран, испэр кыайан баппат буолбут МАХТАЛБЫН тиэрдэбин!
Киһи сүрүннээн сайдар суоллара – оҕонон уонна билиинэн эрэ курдук. Ол иһин Айылҕа киһиэхэ оҕону уонна билиини эрэ ыларыгар иҥсэ диэни сыһыарбатах быһыылаах.
МИН УЧУУТАЛЛАРБЫНАН ДЬОЛЛООХПУН!
Эһи баар буолаҥҥыт,ҮӨРЭНЭР, билиини ылар саҕа түмүктээх-таһаарыылаах, үтүөлээх-туһалаах, дьоллоох-соргулаах дьарык миэхэ суоҕун тэҥэ!
…………………
Уважаемые мои УЧИТЕЛЯ!
Поздравляю Вас всех с наступающим Новым годом!
Разрешите вместе со всеми добрымипожеланиями в наступающем году, выразить вамБЛАГОДАРНОСТЬ,которое уже невозможно сдержать внутри!
Кажется, основные пути развития человечества – в детях и знании. Поэтому еще кажется, что мать природа не одарила алчностью только рождение ребенка и получение знаний…
Я СЧАСТЛИВ СВОИМИ УЧИТЕЛЯМИ!
Потому что, именно благодаря вам, для меня нету на свете такого окрыляющего и вдохновляющего, доброго и полезного занятия как УЧЕНИЕ!

Водород
Биир водород атомын иһигэр илдьэ сылдьар энергията киһини сөхтөрөр. Даҕатан эттэххэ, күн энергията термоядернай реакция түмүгэр водородтан тахсар. Түөрт кыраам водород энергията икки вагон таас чоҕу умаппыкка тэҥнэһэр дииллэр…
Онтон маннык санаатахха, киһи организма 80% ууттан турар, уун – водородтан. Уонна, айылҕа ситимэ-сибээһэ термоядернай реакциянан муҥурдаммат буоллаҕа. Ол аата, киһи дьиҥнээх күүһэ-күдэҕэ, кыаҕа-уоҕа, сэниэтэ-сэрээтэ, төһө буолуой?… Ама, оччо үлүгэр буолуо дуо?…

………..

… Олоххо киирэр механизм кылаабынайа сүнньэ ОРУННААХ уонна ОЛОХТООХ буолара курдук. Кини төһө да ситэ илик курдугун иһин, кэлэр көлүөнэҕэ (көлүөнэттэн көлүөнэҕэ) өссө эбии ситэрэр, тупсарар күүһүрдэр кыаҕы биэрэр.
Онтон “Сонун” механизм, төһө да сиппит-хоппут курдугун иһин, сонуна-омуна аастаҕына уостан, умуллан, умнуллан хаалар үгэстээх быһыылаах…
…………..

… Устойчивое развитие – Туруктаах буолуу (стабильное развитие) – диэнтэн, Устойчивое развитие – Олохтоох буолуу – (укоренившееся, коренное имеющее опору и подступы, основательное, устойчивое, поступательное, перспективное развитие) – диэҥҥэ көһөр кэм кэлэн эрэр быһыылаах…

………..

По оценкам ученых, количество живых существ оценивается в диапазоне 9-14 млн., из которых на сегодня известно не более 1.5 млн. На сегодня, не описанными остаются на земле 86% видов, в океане – 91%. И это только по “визуальному” наблюдению за 3000 лет…
А сколько мы знаем взаимосвязей, процессов и явлений происходящие в природе? Наверное, 0,000…..%…
Как ничтожно мы малы в этом мире, со своим большим “Я”…
……….
… В жизни есть «вещи», которые не должны касаться политики, точнее политических интриг. И в свою очередь политика и политические интриги не должны касаться их.
И эта «вещь» – желание и стремление, работа и труд каждого человека во имя настоящего и будущего своего народа – это просто ЖИЗНЬ – ОЛОХ, в буквальном его понимании…
…………..
Ааҕан өйдөөбөт киһи, көрдөҕүнэ биирдэ эрэ өйдүүр курдук. Ол гынан, ол да көрбүтүн, попугай курдук хатылыыра эрэ буолуо…
………….

Оставить комментарий

Войти с помощью: