Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

АММА БӨТҮҤҮН ОЛОХТООҔО, КЫРААЙЫ ҮӨРЭТЭЭЧЧИ САХА БЫЛЫРГЫ ХАЛАНДААРЫН БУЛЛА.

Наталья Бубякина (Республика Саха, Амгинский улус, с. Амга).
5.01.2019 г.
Саха сиригэр нуучча аҕабыыттара кэлиэхтэриттэн саха халандаара өссө тупсан, ситэриллэн чопчуланнаҕа. Былыргы дьыллартан быйылгыга диэри саха ыала барахсан ол халандаарынан сирдэтэн отун, маһын, мууһун ааҕынан тыйыс тымныы кыһыннары туруулаһан туораан кэллэҕэ. Ол эрээри кэнники сылларга манна сыыһа-халты тахсыы элбэх. Бэл диэтэр дьылбыт бастакы муоһа хаһан тосторугар мөккүөрдэр элбэхтэр. Амма Бөтүҥүн олохтооҕо, кыраайы үөрэтээччи саха былыргы халандаарын булбутун туһунан эттэ.
Амма улууһугар саха халандаара булулунна. «Аҕам Михаил Тимофеевич 1990 сыл иннинэ суруйтаран хаалларбыт быһаарыылаах күнүн-дьылын булбутум. Маны 2000 сыл иннинэ үлэ-тыыл бэтэрээнэ Устинов Алексей Иванович аҕатыттан Иван Самсоновичтан суруйан хаалларбыт халандаарын кытта тэңнээн көрбүппүт сөп түбэһиспиттэрэ. Онон өбүгэлэрбит оҥорон хаалларбыт халандаардарын кытта сөп түбэһэр, сөптөөх күн-дьыл халандаара дии саныыбын», — диэн этэр Бөтүҥ олохтооҕо Алексей Михайлович Нестерев.

Сахалыы күн-дьыл халандаара
I. Кыһыңңы ыйдар
Тохсунньу – Таңха Хаан
7/I – Ороһооспо – саамай тымныы бириэмэ;
8 /I – Маарыйа Богородица – Иисус Христос ийэтин аата;
12/I – Сүлүүкүттэр дьиэ оңорооччулара тахсар кэмнэрэ;
14/I – Баһылайап – эргэ саңа дьыл; Сүлүүкүттэр оҕолуун-уруулуун бары тахсаллар;
19/I – Кириһиэнньэ – Сүлүүкүттэр бары киирэллэр. Кириэс ууга түһэр.
20/I – Уйбаан Киристиитэл.
31/I – I Хонооһойоп – Тымныы оҕуһун аңар муоһа түһэр. Күн 1,5 чаас уһуур.
Олунньу – Одун Хаан
1/II — Дьыл Оройо. Ньукуолаҕа дылы 110 хонук хаалар.
12/II – II-с Хонооһойоп.
15/II – Тымныы оҕуһун II-с муоһа тостор.
24/II – Эстэрээпэйэп, III-c Хонооһойоп. Тымныы моонньоох баһа быстар.
II. Сааскы ыйдар
Кулун тутар
13/III – Хайах хостуур күн.
14/III – Дьэбдьэкиэйэ күнэ. Күн уонна түүн уһуннара тэңнэһэр. Тымныы оҕуһун көңдөй көхсө «күр» гына сууллар.
Муус устар ый – Айыыһыт ыйа
7/IV – Былахачыанайап – Сааскы улахан таңара. Дьон үлэлээбэт, чыычаах уйа туттубат күнэ.
29/IV – Ый бэстилиэнэй баскыһыанньата (дьылыттан халбарыйар) – Киристиэп күн.
29/ IV — Таңараҕа тиксэр күн, аньыыны оңорбот гына нэдиэлэ устата эт сиэниллиэ суохтаах, хара чэйи иһиллиэхтээх, үүт иһиллиэхтээх. Сөбүлүүр кыыскын ууруур күн.
Ыам ыйа – Иэйэхсит ыйа
1/V – Таңараҕа тиксэрин уурайар – көҕөн кэлэр.
6/V – Дьөгүөрэйэп – Сылгы таңарата. Сылгы сыһыыга ыытыллар. Чыркымай киирэр кэмэ.
13/V – Дьэримиэйэп – бурдук ыһар таңара.
18/V – Өрүс мууһа барар.
22/V – Ньукуола – Сайыңңы күн саҕаланыыта.
31/V – Торуоһун – Туос суллар. Сибэкки тахсан сыт түһэр. Ыһыы бүтэр. Бүтэй тутуута саҕаланар.
Сайыңңы ыйдар
Бэс ыйа – Үрүң Айыы Тойон ыйа
3/VI – Сара Көстөкүүн. Сайылыкка тахсар кэм. Анда кэлиитэ, көтөр саарыыта.
6/VI – Өлөксөй Буосуйа – Сибэтиэй киһи аата. Сир түгэҕиттэн ирэр кэмэ.
10/VI – Сыт түһэр. Балык ыыр кэмэ. Дойду бүтэйэ сабыллар.
21/VI – Күн саамай уһуна, өрөң түүн саамай кылгаһа. Ый бүтүүтэ эһэ иссиитэ саҕаланар.
От ыйа — Аан Алахчын ыйа
12/VII – Бөтүрүөп. Саамай күн уһуна, сылааһа. Орто киһи окко киирэр. Эһэ иссэн бүтэр.
21/VII – Борокуопайап. Дьадаңы киһи окко киирэр кэмэ. Бастың бурдук ас куппутунан барар.
Атырдьах ыйа — Аан Дьааһын ыйа
2/VIII – Ылдьыын күнэ. Сай оттото, от кэхтиитэ. Күн ортотугар диэри сайыңңы, киэһэтэ күһүңңү кэм.
14/VIII – I-кы Ыспааһап. Бурдук быһыыта. От үлэтэ үмүрүйэр.
19/VIII – II-с Ыспааһап – оттооһун түмүгэ. От хагдарыйыта. Бастакы хаһыңнар түһүүлэрэ.
28/VIII – III-с Ыспааһап. Отон буһар. Күн дьыл биллэ тымныйар.
III. Күһүңңү ыйдар
Балаҕан ыйа – Улуу Суорун ыйа
14/IX – Сэмэнэп – Хотуур хаалыыта. Кус-хаас киириитэ. Тайах иссиитэ саҕаланар.
18/IX – Исинээйэп. Хаас киирэр кэмэ. Эһэ арҕаҕын бэлэмнэнэн ааныгар сытар.
29/ IX – Исписиинньэ – Сибэккитин ситэрэн, үрүмэччитин утутан, бурдугун буһаран Таңара ырайга көтөр.
Алтынньы ый – Хотой Айыы ыйа
14/X – Бокуруоп – кыһыңңы дьыл саҕаланыыта. Сайыңңы Ньукуолаҕа дылы 220 хонук.
Сэтинньи ый – Байанай ыйа
8/XI – Миитэрэйэп – Идэһи өлөр таңарата.
21/XI – Мэхээлэйэп – I-кы тымныы түһэр таңарата.
I. Кыһыңңы ый.
Ахсынньы – Билгэ Хаан ыйа
8/XII – Лэгэнтэйэп — Дьыл чиэппэрэ 55-с кыһыңңы хонук . Отто тымныы түһэр.
19/XII – Кыһыңңы Ньукуола – Күн муңутаан кылгыыр кэмэ.
25/XII – Испирдиэнэп – Күн уһуур таңарата.

Источник: «Газета “Амма олоҕо”».

Оставить комментарий

Войти с помощью: