Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

Иччитэх турар дьиэҕэ тыын угуохха.

Айыы Сиэн (Республика Саха, г. Якутск).
7.10.2018 г.
Айаннаах Аартыктаах, бу Бэстээх биэрэгэ, сыллата сайҕанар кытыла тус хоту тутуһан түспүттэргэ, элбэҕи даҕаны аймана атааран, суохтата сонньуйа хааллаҕыҥ, ахтан туоххаһыйан төннүбүттэри үөрэ-көтө көрүһүннэрдэҕиҥ!..
Соҕуруу диэки субуруспуттарга харах уулаах хааллаҕыҥ, этэҥҥэ эргийэн кэлбиттэри эрэ уруйдуу-айхаллыы көрүстэҕиҥ!
Бу “Айаннаах Аартыгы” өҥөйөн “эргэ автовокзал” аатыран кураанах, иччитэх, түннүгэ үөлэһэ баранар туруктаах, судаарыстыбаҕа иитиллэн аһыыр – таҥнар тэрилтэлэргэ төттөрү таары быраҕыллан таһыгар үс сэргэ эргэрэн, эмэҕирэн тураахтыыр. Хата дьолбутун түстүөн сөптөөх хамсааһын саҕаламмыт, саха дьонун сэргэтин (норуотун) туһунан кэпсиэхтээх бу Ытык Түөлбэбит үлэтэ саҕаламмыт эбит: бу манна сахалартан бастыкынан холобура суох хорсунун көрдөрбүт, ол иһин “Сэбиэскэй Сойуус геройун” аатын сүкпүт Попов Федор Кузьмичка ананан туруоруллубут өйдөбүнньүк дьоһуннаахтык оҥоһуллубут.

Скачать (DOC, 68KB)


Бастакы хаартыска. Бэстээх “эргэ автовокзала”

Төһө даҕаны “Сэбиэскэй Сойуус геройун орденын” кэтэн турбатах даа буоллар. Ол эмиэ сөп курдук, тыыннааҕар иилинэн туруоҕунааҕар буолуох, ол туһунан билбэтэх буоллаҕа. Эбии суолтата өйдөнөрүгэр аналлаах тоҕо наҕыраадаламмытын туһунан эбии ис хоһоонноох быһаарыы оҥоһуллуон наада. Биһиги урут кыра кылаастарга үөрэнэрбитигэр учебниктарбытыгар кини хорсун быһыытын туһунан суруйуулар бааллара. Хас биирдиибититтэн билэрбитин ирдииллэрэ. Бу манна атын албан ааттаахтарбытыгар, геройдарбытыгар ытыктатар ытык түөлбэбит “Геройдар аллеялара” оҥоһуллуохтаах уонна ону таһынан эргэ автовокзал дьиэтэ бэйэтэ Ийэ дойдубут туһугар толук буолбуттарга, сырдык тыыннарын сиэртибэлээбиттэргэ аналлаах музей буолара ирдэниллэр Иэс. Ис хоһоонун билбэппин эрээри, онон сирбитин-уоппутун “прихваттаабыт” да5аны буоллахтарына референдумунан эбэтэр атын дьаһалларынан көтүттэрэн ороскуоттарын төнүннэриэххэ, атыыһыттар, эргиэмсиктэр кэпсэтиилэрин тойотторго толотторон, хотуттарга оҥотторон ылсыбыттарын-бэрсибиттэрин бэйэлэрэ быһаарыстыннар. Биһиги сыалбыт, сорукпут – Бэстээҕи ыраастыахтаахпыт! Бу манна бырайыактыылларынан сүүстэн тахса тыһыынча кэлии киһинэн туолуохтаах куоракка саха норуота көрдөрөрө сүгүрүтэрэ үс эрэ сууллаары турар сэргэ. Олортон саамай “былыргылара” 50 диэн томточчу быһыллан оҥоһоллубут, сэриигэ 1941-45 сылларга диэн суруктаах. Мин оччотооҕуга бу маннык араас үйэтитэр тэрээһиннэргэ кыттыбыт киһи даҕаны тута өйдөөн быстыбатым, онтукам Өктөөбүрүскэй өрөбөлүүссүйэ буолбута үйэ аҥаардааҕы үбүлүөйүгэр анаммыт эбит. Ол кэмҥэ 1967 сыллаахха бэс ыйыгар Өктөөбүр өрөбөлүүссүйэтин үбүлүөйүн бэлиэтиир “По местам боевой и трудовой славы” диэн бүтүн өрөспүүбүлүкэтээҕи сүлүөт буолбута. Оччолорго Чурапчыттан суол-иис сырыы-айан уустугуттан, харчы даҕаны кырыымчыгыттан даҕаны диэххэ табыллыбат, төрүт да суоҕуттан, Суоланы туоруур муостаны сааскы халаан алдьаппытыттан күһэллэн Төҥүлүнэн, Майанан бэһиэ буолан бэлисипиэттэринэн эргийэн тиийбиппит. Билиҥҥи сельхоз ипподромугар балаакканан биэс тыһыынча курдук кыттааччыны түһэрэн уонча хоннорбуттара. Түүннэри тохтообот үҥкүү, ырыа – тойук, оһуохай дьиэрэйэрэ. Күнүһүн бу маннык араас тэрээһиннэринэн сэргэлэри, мэҥэ таастары, үйэтитэр боруонса оҥоһуктары, Аммаҕа Саһыл Сыһыыга тиийэ элбэҕи туруорбуттара.
Иккис хаартыскам тугу кэпсиирий? Чурапчытааҕы оҕо спортивнай интэринээт орто оскуолатыттан бэһиэ буолан оройуон делегациятыгар талыллан (билигин иккиэ хааллыбыт: Иванов Валерий Иванович уонна ахтыыны хаалларааччы Попов С.Ф.) хаартыскаларбытын уонна ахтыыбытын “Якутия. Образ будущего” интернет порталга, блог Айыы Сиэн “Кыайыыга иитиллибиппит” диэн суруйуубун сэҥээрбиттэр көрүөххүтүн сөп. Оччолорго оҕочоос даҕаны эбиппит, буолумуна тохсус кылаас кэнниттэн. Хантан бэлисипиэттээхтэр диэтэххитинэ дойдубуттан Хатылыттан барыбытыгар, ол сэдэх көлөлөрүн уларсан элбэх эрэмиэни оҥостоммут суолбутун тобуллахпыт. Дойдум дьоно барахсаттар эрэнэн итэҕэйэн уларсыбыттарыгар төһө даҕаны үйэ аҥаара ааспытын үрдүнэн итиитик ахтан санаан тураммын барҕа махталбын үрдүк үөһээҥҥи айыыларбар тиэртэҕим буолуохтун!

Скачать (DOC, 93KB)


Иккис хаартыска. Чурапчы – Дьокуускай, 1967 сыл бэс ыйа. Хаҥастан уҥа: Иванов Валерий Иванович, Пахомов Алексей Петрович, Попов Степан Федотович, Максимов Алексей Алексеевич. Түhэрээччи Барашков Серафим Порфириевич.

Айаннаах Аартыкка хаҥас өттүгэр “кыйы” (ол аата киһи этигэр-сиинигэр хаҥас өттүн “кыйы” диэн аатырар). Онтон сиргэ – уокка эмиэ, ол иһин Таатта үрэххэ хаҥас кытылыгар “Кыйы” диэн бөһүөлэктээх. Днепр өрүскэ кыйы диэнтэн тахсыбыт Киев диэн куораттаахтар. Онтон Өлүөнэ өрүскэ уҥа биэрэгэр, ол аата сөп өттүгэр Бороҕон диэн улуустаахпыт “Сөбө Бороҕон” диэн тыл тамахтаахпыт, ол иһин арҕаа “Прага” диэн киин куораттаахтар, аан туомтан киирбит (анатомияттан).
Айаннаах Аартык кыйы өттүгэр биэрэк быстар хааһыгар быраҕыллыбыт эргэ кылабыыһа баар, биир даҕаны ааты-суолу мантан булар билигин кыаллыбат, арай бу хоту үүрүллэн, үтүрүллэн иһээччи Чурапчылар аччыктаан, хоргуйан, ыалдьан өлөн сүтэн хаалбыттарын көмүс уҥуохтара буолара биллэр.
Мин эдьиийдэрим эмээхситтэр кэпсииллэринэн: Наумова Гликерия Ксенофонтовна, Охлопкова Александра Ксенофонтовна “Сэрии кэминээҕи кураан диэн кураан буолаахтыа дуо? Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи уот курааҥҥа биир хотуур түһүөх салаа ото бытыгыраабатаҕа, арай куула тыа өкөр тииттэрин анныттан кэрийэн биирдии салаанан үргээн, тымтайы сүгэ сылдьан, онон таһан биирдии ынаҕы бары сыл таһаарбыппыт”,- диэн кэпсииллэрэ.
Сэрии иннинэ 18 нэһилиэктээх, 17000 киһилээх, 38033 ынах сүөһүлээх, 12158 сылгылаах этилэр, ол аата күн аайы төгүрүк сылы быһа күҥҥэ 104 ынаҕы, 33 сылгыны үллэстэн сиир аһыыр кыахтаахтара (“Иэдээн эҥэрдэспит сыллара”. Чурапчы 1994 c. Ахтыылар). Дьоммут-сэргэбит Уус-Миилинэн, Нуотаранан, Амма үрэхтэрин бастарыгар тиийэн оттуу сылдьалларын ирдээн туран илдьэ барбыттара. Онон үөһээттэн дьайыылаах буруйу оҥорбуттарыгар кэлин син биир эппиэттиэхтээхтэр.
Киһи – аймах уста туора уйатыгар (историятыгар) бу манныкка маарыҥныыр быһыы-майгы эмиэ баара. Холуонньалааччылар аараттан Африкаттан хара үлэһиттэрин хараабылларыгар толору хаалаан илдьэллэрэ, ол итии куйаас, ньүөл дойдуга хоргутан өлөттөөбүттэрэ. Ол онтон кэһэйэн аан бастаан кинилэр туттар сэптэрин, аһыыр астарын тиэйэллэрэ, ол эрэ кэнниттэн хаалаан илдьэллэрэ. Бу маннык дьаһаныы политическай тиэрминэ “ТРАНСПОРТАЦИЯ” диэн аатырар, биһиэхэ ол даҕаны олох барсыбат! “Локальный геноцид” диэхпин баҕарабын! Буруйдара биэс-алта тыһыынча сыл биллэр историялаахпытын умнубатахтара, саха омукка, киһи аймахха дурда-хахха буолар аналлаахпыт, ол иһин Бөө Туруу Уустара – Боотурускай диэн ааттанарбыт 1938 сыллаахха диэри. Эмиэрикэни төһө даҕаны сайдыыбытынан ситэн ааспыппыт ырааттар даҕаны иитэр сүөһүлэрин ахсаана сэрии иннинээҕи көрдөрүүгэ билигин хаһан даҕаны тиийэрэ биллибэт, киһитин ахсаана 49 сыл буолан баран сиппитэ.
Эмиэ ол кэмҥэ Одун Хаан сыдьааннара эмиэ Горнай, Бүлүү, Хаҥалас буолан хаалбыттара, бу маннык манкуртизация олоххо киллэрии төрдүнү – ууһу умуннарыы, билбэт буолууну олохтооһун, үүрбэ сүөһүлэргэ кубулутааһын. Холобура, аныгы Чурапчылар буолбуттар төрүт ааттарыгар төннүөхтэрин төрүт баҕарбаттар. Киһи үксэ хас даҕаны көлүөнэ кэлии күтүөттэр, киирии кийииттэр.
Саамай туус куоһурдара: “Биһигини аан дойду тустуунан, Чурапчынан билэллэр”,- диэн чап көрүҥэ киэбирэн көппүтүттэн тууйуллаллар. Бу дьон үгүстэрэ оннооҕор холкуос ыһыаҕар даҕаны тустубатах дьоннор, бэйэм Д.П.Коркин оскуолатын 1968 сыллаахха бүтэрбит выпускнига буоларбынан туоһулуубун.
Ол иһин өспөт өбүгэлэр сөбүлээбэккэлэр уһуннук президеннанан чэлгийбэтибит, Ил Дарханнанан даҕаны абырамматыбыт.
Түмүктүүр быһыыбынан ахтыбытым курдук тоһоҕолоон тохтуом этэ. Бары геройдарбытын киллэрэн туран Бэстээх аартыгын айаҕар “Аллея героев” оҥоруохтаахпыт уонна эргэ автовокзалбытын онно анаммыт музей тутуохтаахпыт, бу манна олохсуйбут сүүһүнэн тыһыынча киһини ытыктатар, ону таһынан үгүс элбэх кэлбит-барбыт ыалдьыттары сүгүрүтэр сүдү оҥоһук буолуохтаах!

Оставить комментарий

Войти с помощью: