Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

Саха кэпсээбэт кистэлэҥэ.

Николай Крылов, суруналыыс.
3.02.2018 г.
Хаһан эрэ историк буола сатаан биэс сылы быһа университетка үөрэнэн баран, бүтэрэрим саҕана билии-көрүү аарыма акыйаанын кытылыгар саҥа киирэн иһэн тахсыбыт курдук санаммытым. Оччолорго даҕаны сахалар диэн Байкал эҥээриттэн күрэнэн кэлбит эрэ омуктар буолбатахтар, манна Өлүөнэ кытылыгар үөскээбит, оччолорго да сүөһүлээх-астаах олохтоох омук буолуон сөп диэн сабаҕалааһыннар баалара. Археологтар былыргы ынах, сылгы уҥуохтарын булаллара, таас үйэтээҕи олохтоох омуктары кытта булкуһан үөскээбиттэрэ, Беринг силбэһиитин нөҥүөлээн билиҥҥи Америка сиригэр-уотугар тарҕанан эмиэ олохсуйбут суолларын-иистэрин булаллара.
Бу күннэргэ аныгы учуонай, историческай наука кандидата Афанасий Николаев Саха кэпсээбэт кистэлэҥэ диэн кинигэтин түбэһэн ааҕан бараммын улаханнык олулуннум. Даарым, урут даҕаны история араастаан көрүллүөхтээх, саҥа сыанабыллар үөскээн иһиэхтээхтэр диэн син өйдөбүллээх этим. Онон Афанасий Алексеевич сабаҕалааһыннарын тута муоска түһэрбэккэ сэҥээрэр киһи буолан биэрдим. Тоҕо диэтэххэ, аныгы историктар мөлүйүөнүнэн сыллар анараа өттүлэриттэн сир шарын үөскээһинин, климат, генетика уонна география балаһыанньалара уларыйыыларын, араас норуоттар тылларын, олохторун сайдыытын чинчийэн, учуоттаан сабаҕалааһыннары, дакаастабыллары оҥорор буолбуттарын сэҥээрэбин. Быһатын эттэххэ, наука араас салааларын аныгы түмүктээһиннэригэр олоҕурбут историяны быһаараллар эбит.
Холобур, саха ынаҕа дьиэ сүөһүтэ буолан Өлүөнэ кытылыгар мэччийэн, манна олохсуйбут сахалары өлбөт үөстээбит. Саха омук экономикатын төрүтэ буолан баччаҕа аҕалбыт барахсан очоҕоһун уһуна Азия, Европа билиҥҥи боруода сүөһүлэринээҕэр икки төгүл уһун эбит. Санаан да көрдөххө, сүөһү очоҕоһо биир-икки сыл иһигэр уларыйа охсубата өйдөнөр, тыһыынчанан, мөлүйүөнүнэн сыллар усталарыгар дьиэтиттэхтэрэ дии. Ол аата, былыргы сахалар Байкал эҥээриттэн суола-ииһэ суох, аар тайҕаны, улуу өрүстэри туоратан, тыһыынчанан сүөһүнү үүрэн аҕалан тыйыс килиимэккэ очоҕосторун уһата оонньуу сылдьыбатахтара чахчы.
Оннооҕор Россия судаарыстыбата 862 сыллаахха эрэ, Новгород сиригэр норманнар баар буолуохтарыттан эрэ үөскээбитэ диэн кэлии немец историктара XVlll үйэҕэ токурутуллубут быһаарыыны оҥорбуттара. Онон славян биистэрэ сайдыыта суох, хараҥа, дьиикэй, түҥкэтэх буоланнар, Европа цивилизацията баар буолан эрэ, Россия судаарыстыба быһыытынан үөскүүрүгэр ураты оруоллааҕын туһунан өйдөбүлү соҥнууллара.
Итинник өйдөбүлү аан маҥнай М.В. Ломоносов утарбыта, кини Россия дьиҥнээх историятын чахчыларын түмэн уонна дьаарыстаан дакаастабыллары оҥорбутугар тирэҕирэн XX-с үйэҕэ Россия учуонайдара, общественнай, политическай деятеллэрэ “Евразийство” диэн наука оскуолатын тэрийэн түмсэннэр, Россия евразийскай держава быһыытынан биһиги эрабыт иннинээҕи үһүс үйэҕэ, хуннар судаарыстыбалара баар буолуоҕуттан, саҕаламмытын дакаастаабыттара. Онон аан дойдуга цивилизация сайдыытыгар кинилэри кытта тэҥ кылааты киллэрбитин билиннэрбиттэрэ. Оттон умнууга киирбит Россия төрүт омуктарыттан биирдэстэринэн уһук хоту олохтоох түүр төрүттээх норуот–саха буолар диир автор.
Сахалары цивилизацияҕа сыстыбатах, киһи аймах историятыгар туох да суолтата суох, түҥкэтэх омук быһыытынан быһаара сатыыр суруйуулар аҕыйаҕа суохтар. Оттон дьиҥнээх, кырдьык дакаастабыллар сааһыламматах, системаламматах буоланнар, политикаҕа аһара охтон хаалбыт историческай науканан сороҕо аахайыллыбаттар уонна тоһоҕолоон ыйыллыбаттар диир Афанасий Николаев.
Арай историяны дьиҥнээхтик үөрэтии ньымаларын Н.Л. Гумилев “Хойгур саарыстыбаны көрдөөн” (“В поисках вымышленного царства”) диэн научнай трактатынан олохтообута. Оттон Александр Македонскай саҕаттан илин дойдулары арҕаалар хаалынньаҥ биис уустарын быһыытынан сыһыаннаһар эбит буоллахтарына, аныгы история чахчылара атыны көрдөрөн таһаарбыттар. Ол курдук, быдан былыргы дьылларга биһиги Сахабыт сиригэр киһи үөскээн сайдыылаах олоҕу тута сылдьыбыт кэмигэр Англия, Германия, атын да Европа дойдулара тыынар тыыннаах үөскүөҕүнээҕэр, олох да муус дьапталҕа анныгар сыппыттара быһаарылынна.
Өлүөнэ орто сүүрүгэр Дириҥ Үрэххэ булуллубут дьон көмүллүбүт сирэ 300 тыһыынчаттан сылтан үс мөлүйүөн сылга диэри быдан дьылларга киһи үөскээбитэ биллэр. Оттон генетика чинчийиилэрэ саха дьиэтиппит сүөһүлэрэ 10-15 тыһ. сыллар анараа өттүлэригэр баарын быһаараллар. Оннук эбит буоллаҕына, ынаҕы , сылгыны иитиинэн сахалар эрэ манна дьарыктаналларын ханна да мэлдьэспэттэр. Ону А.П. Окладников “Саха сирин историята” диэн монографиятыгар дьиэтийбит сылгылар далга хаайыллан тураллара Өлүөнэ очуостарын сырайдарыгар уруһуйдаммыттарынан (6,2–3,5 тыһ. сыллар эмиэ быһаарар). Сахабыт сиригэр биһиги эрабыт иннинээҕи биир тыһыынча сыллар бүтүүлэригэр тимиринэн уһанар буолбуттара быһаарыллар. Ону сахабыт олоҥхото боруонса уонна тимир үйэлэрин саҕанааҕыны (Кытай Бахсы, Кудай Бахсы) тимир уустарын араҥаччылааччы Үрүҥ Аар Тойон үһүс уолунан ааҕылларын кэпсиир. Олоҥхо дьахталларын киэргэллэрэ кыһыл, үрүҥ көмүһүнэн, бухатыыр ыҥыыра кутуу көмүһүнэн киэргэтиллибиттэр, аттара алтан сэргэҕэ бааллаллар. XVII үйэҕэ нуучча айанньыттара саха уһаарбыт тимирин немец аатырбыт ыстаалыттан үрдүктүк сыаналыылларын туһунан эмиэ биллэр.
Сахалар манна төрүт олохтоох омуктар буолалларын удьуордааһыны уонна организм уларыйыытын үөрэтээччилэр (генетиктэр) чинчийиилэрэ эмиэ туоһулууллар. Ол курдук, красноярскай профессора В.В. Фефелова чинчийэн сахалар хааннарыгар 29,1% арийдар хааннара баар (германецтарга -16,1%, нууччаларга- 10,0% баар ) диэн быһаарбыт. Итинэн сиэттэрэн, былыргы арийдар (Аар Айыы) историческай силистэрэ Евразия хоту өттүгэр Саха сиригэр буолуон сөп диэн сабаҕалыыллар. Оттон Индия учуонайа уонна общественнай деятелэ Б.Г Тилак “Ведаҕа арктическай төрөөбүт дойду” (“Арктическая родина в Ведах”) диэн кинигэтигэр “Араҥас сулус бөлөҕө (созвездие Большой Медведицы) Ригведаҕа үөһээ турар гына ойууланар, ол циркумполярнай эрэ уобаластан итинник көстүөн сөп” диэн бэлиэтиир.
Саха сиригэр 10-12 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр хабараан тымныылар түһэллэрин саҕана Евразия атын сирдэригэр сылыйыы саҕаламмыта. Онон былыргы сахалар үс хайысханан көһөн тарҕаныылара саҕаламмыт. Сибииринэн, Казахстанынан, Иранынан, иккис бөлөх Берингиянан Американан, үсүһүнэн, Киин Азияҕа (Монголия, Хотугу Кытай, Тибет, Индия) диэки.
Америка Йель куоратын университетын генетиктэрин тиһэх чинчийиилэрэ кытайдар, японецтар уонна кореецтар төрөөбүт сирдэрэ билиҥҥи Саха сирэ буоларын туоһулууллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ сиу индеецтэрэ “тойон”, “күн”, “ис”, “икки”, “бил”, “тур” диэн тыллаахтарын бэлиэтииллэр. Биллиилээх учуонай А.Г. Кифишин сабаҕалыырынан прошумердар (шумердар-сүүмэрдэр) культуралара уонна тыллара Алтай-Байкал-Алдан сирдэригэр үөскээбиттэр. Өлүөнэ, Селенга уонна Алдан (Суон Тиит) таастарыгар баар писаницалар (петроглифтар) прошумердар киэннэрэ диэн быһаарар. Онон биир саамай былыргы норуотунан биллэр шумердар уонна сахалар икки ардыларыгар история быһаччы сибээһэ сабаҕаланар.
Дьэ, ити курдук, Афанасий Николаев бу саҥа кинигэтэ сахалар бэйэбит историябытын саҥа харахпытынан көрөрбүтүгэр, аччыгыйа бэйэбитин дьоһуннук сананарбытыгар уонна онно тирэҕирэн сайдар суолларбытын тобуларбытыгар ураты кыахтары үөскэтииһи дии санаатым.

Книги можно заказать у автора ватцап 8-914-287-25-17, электронная почта – nicaf@mail.ru.

Оставить комментарий

Войти с помощью: