Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

Ааспыт сайын.

Айыы СИЭН (Якутск).
15.05.2017 г.
2016 сыл сайына тус бэйэбэр икки төгүрүк түгэннээх, бэлиэ кэми бэлэхтээн ааспыта.
Ол түөрт уон сыллааҕыта 1976 сыллаахха СГУ-ну бүтэрэн, инженер-геолог идэтин ылан, уонна оҕо эрдэхпиттэн ыра гыммыт санаабын толороору, ийэбэр «соҕуруу» дойдуну көрдөрөр, күүлэйдэтэр санаалаах, Москваҕа көппүппүт.
Бэйэм дипломмар бэлэмнэнэр практикабар Дьааҥытааҕы ГР экспедициятыгар техник-геологынан үлэлээммин сэттэ мөһөөктөн тахса солкуобай уурунуулаах этим. Авиабилиэппит оччолорго 114 солкуобай курдук этэ. Ийэм уонча сааһыгар диэри дьонун кытта былаас кыһарҕаныттан күһэллэн куоракка улаатар, онтон адьас төгүрүк тулаайах хаалан, Чурапчыга эдьиийигэр Охлопкова Александра Ксенофонтовнаҕа сыстан олорон улааппыта. Сэрии саҕаланыытыгар 17 сааһын туолбут буолан, бэйэтин курдук 38 кыыһы кытары, сэрии кэмин балаһыанньатын быһыытынан, биир ыйдаах суһал тырахтарыыстар куурустарын үөрэнэн бүтэрбитэ. Ийэм, ол аата 1941 сыллаахха атырдьах ыйын 17 күнүттэн, өссө сэттэ сыл устата тыраахтар тимир тэһиинин тутан, илиитин араарбакка үлэлээбитэ. Ол быыһыгар 1944 сыллаахха эбии куурустанан ЧТЗ диэн улахан тыраахтары баһылаабыта, онон үлэлээбитэ. Ийэм ити кэнниттэн куоракка киирэ, үктэнэ илигэ. Мин кэннибиттэн өссө аҕыста оҕоломмута. Оройуон кииниттэн төһө даҕаны чугас, сэттэ биэрэстэлээх бөһүөлэккэ олордорбут, онно биирдэ эмэ күнүнэн киирэн тахсара.
Хаһааҥҥыттан эрэ курдук солбуйса улаатар бырааттарым, балыстарым киэһээ кэһии оҕото кэтэһэн, иһирдьэнэн-таһырдьанан суол төрдүн кэтээн аҕай биэрэллэрэ. Аҕыйах чаастаах ахтылҕаммытын таһаарыы үөрүүтэ-көтүүтэ, хаһааҥҥыттан эрэ күүтүспүппүт, көһүтүспүппүт курдук күндүтүйэрэ. Биһиги эрэ буолуо дуо? Ыал барыта алталыы, тоҕустуу оҕолоохторо. Кинилэр оҕолоро бары сэрии толоонуттан төннүбэтэхтэр, күүс өттүнэн көһөрүллүү содулугар сууллубуттар, суох буолбуттар, эбэтэр өспөт өбүгэлэрин кэриэстэтэр ааттаахтара. Оччотооҕу ыарахаттары, муҥура суох муҥнары тэлбиттэргэ, саҥардыы «һуу» диэбиттэргэ, ийэм биһиги соҕуруу барбыппыт, оччолорго сааскы бастакы этиҥ этэринии, соһуччу сурах улахан сонун буолбута.
«Оо, эчи хаарыаны, Мааппа хараҕын харах гыммыт киһи баар ини», — диэн ымсыырааччы дьахталлар, эмээхситтэр кэпсэтиилэрин эт кулгаахпынан элбэхтик истибитим. «Хата үөрэхтээх оҕолоох буолан» диэн ордугургуулларын, эккирэтиһэн даҕаны пааспары кыайан ылбат дьүөгэлэрэ этинэллэрэ. Барыта оннук курдук, күүлэйдиир даҕаны тардылыктаах, хаарчахтаах этэ. Ол эмиэ даҕаны оруннаах эбит. Кэлин даҕаны аҥаардас «күүлэйдэтэ» диэн ааттаан ийэлэрин илдьэ сылдьыбыттарын туһунан Сэбиэскэй кэмҥэ истибэтэҕим. Мавзолейтан саҕалаан, оччолорго саҥатык Останкино телебашня «Сэттис халлаан» ресторанын үрдүттэн көстүүтүн, оо, Ийэм көрөн олус даҕаны астыммытыҥ, аныгыскы сырыыга аҕабытын аҕалбыт киһи дэспиппит. Быйыл, ону санааммын иккитэ холонон көрөн баран тохтообутум. Бастаан үлэлиир кэминэн, болдьоҕунан сөп түбэспэтэҕэ, иккиһигэр уочаратынан табыллыбатаҕа. Бу арааһа «сороковой роковой» сыл толотторбот буоллаҕа дуу диэн тохтообутум.
Салгыы Ийэбинээн, таарыччы сири-дойдуну көрүөхпүт диэн, поеһынан Лениградтаабыппыт. Бу куорат көмүскэлигэр ийэм убайа, 1941 сыллаахха атырдьах ыйын 15 күнүгэр ыҥырыллыбыт ЧПУ устудьуона Охлопков Ксенофонт Яковлевич 1942 сыллаахха ыам ыйын 22 күнүгэр сырдык тыынын, эдэр чэгиэн этин-сиинин сэймэктэтэн, 19 сааһыгар толук буолбута. Билигин биллибитинэн 150 стр. биригээдэ 801 стрелковай полкатыгар сулууспалаабыт, Моловокинскай оройуон Кулагино дэриэбинэтигэр көмүллүбүт эбит. Убайа Дьаакып эмиэ манна сураҕа суох сүппүтэ. Кинилэр ситэ олорботох олохторо биһиги урууга-аймахха ыар баттык, сүдү сүгэһэр буола сырыттахтара, үөскээбит ийэ буордарыттан илдьэн тиэрдэрбитин ирдээн, эрэйэн даҕаны эрдэхтэрэ.
Бу куоракка убай курдук туттар аспирант табаарыһым Анатолий Тимофеевич, кэргэнэ Кладвия Иннокентьевна Копыловтар кэтэһэллэрэ. Истиҥ-иһирэх көрсүһүүнү, атаарсыыны бэлэхтээбиттэрэ. Уһун кэмҥэ, элбэх сылларга этэҥҥэ буолуҥ дуу, эдэр сааһым доҕотторо. Ийэм ийэ кутунан былыргыны, ордук музейдары олус сөбүлүүр буолан дуоһуйуу, астыныы бөҕөтүн ылбыта.
Мантан салгыы, Ийэм бэйэтэ этэринии, «санаата даҕаны тиийбэт» диир Киевыгар поеһынан барбыппыт. Кэрийиибитин Печерскэй лавроттан саҕалаабыппыт. Кыстаммыт кырамталартан, куурбут-хаппыт өлүктэртэн, Софийскай собордарыгар үҥээччилэрин сүөргүлээбиппит, эмиэ даҕаны сэҥээрбиппит, дьон-сэргэ итэҕэлэ арааһын сөхпүппүт.
Манна, Киевтэн, уолбут Павел Пинигин олимпиада чөмпүйүөнэ буоларын тэлибиисэринэн көрөн өрөгөйдөөбүппүт, төннөрбүтүгэр эмиэ сири-дойдуну, айылҕаны көрөөрү поезтаммыппыт.
Былааннаабыппыт курдук айаммытын, Мэҥэ Хаҥалас Сототугар олорор убайбар Атласов Василий Николаевичка тиийэн түмүктээбиппит. Кини бастакы кэргэнэ суох буолбутун кэннэ, уола Васек көҥүллээһининэн, олоҕун иккистээн оҥостубута. Ол эдэр кийииппит кыраһыабайын, ырыаһытын, тойуксутун туһунан сурах-садьык, харахтаабыт эрэ барыта хайгыыра биһиэхэ иһиллэрэ. Арай тиийбиппит кийииппит суох, бу күннэргэ Монреаль олимпиадатыттан төннүөхтээх диэн кэтэһэ олороллор эбит. Инньэ гынан ардыбыт атан, кийииппитин, саҥаспытын Валентина Иннокентьевнаны уонтан тахса сыл “сааһырда” түһэн баран биирдэ көрбүппүт.
Иккис төгүрүк сүүрбэ сыллааҕы сүдү бэлиэ түгэнинэн 1996 сыллаахха «Олимпийскай оонньуулар» сөргүтүллүбүттэрэ 100 сыллаах үбүлүөйүгэр анаан, Атлантаҕа ыытыллар олимпиаданан сибээстээн, ууһут, харбыыһыт Сэмэн Петрович Алексеев бырайыагын олоххо киллэриэххэ диэн турунуу табаарыстарбын кытта буолбута. Харчы ханна да суох, бүддьүөт, оннооҕор бырабыыталыстыба үлэһиттэрэ хастыы эмэ ый хамнаһа суох сылдьар кэмнэрэ, моһол элбэх этэ. Биһиги былааммыт: тымныы ууга, «сөтүөлүүр сезон» өссө саҕалана илигинэ 30 км харбааһын. Сайын сылаас ууга ким баҕарар харбаһыан сөп диэн санааттан уонна кинилэргэ бу ыытыллыахтаах улуу тэрээһиннэригэр киирэр бастакы дьаһаллара буоларын курдук былааннаабыппыт, оннук даҕаны ылыммыттара. Арай Сэмэммит баҕа санаатыттан уонна урукку кыаҕыттан ураты туга даҕаны суоҕа. Кыһыны быһа дьарыктамматах, өссө күһүнүн улаханнык кырбаммыт этэ. Ол иһин мин эт-сиин функциональнай өттүн көннөрөөччү буоллум. Онтон кутун-сүрүн күүһүрдүүтүгэр, хомунуутугар Надежда Алексеевна Аржакова-Иванова салайыытынан, Валентина Афанасьевна Черкашина уонна Галина Ефимовна Шадрина кыттыһан үлэлээбиттэрэ. Кинилэр аан бастаан Америка уонна Азия икки ардыгар континеннар сөбүлэһиннэриилэрин ыыппыттара. Салгыы аны Миссисипи өрүс иччитэ Оҕонньор эбит, ону кытары Өлүөнэ Эбэбит иччитин кэпсэтиннэрии, сөбүлэһиннэрии буолбута, ылыммыттара. Уолбут онно тиийэн сөтүөлүүрүгэр алта улахан катер арыаллааһыннаах, өссө үрдүнэн вертолет көтө сылдьарын — барытын илэ киинэ курдук көрбүтэ. Бары даҕаны «туох вертолетай?» диэн муодарҕаабыппыт.
Кэлин билбиппит Америка киин телевидениетын 5 канала вертолеттан быһа биэриини оҥорбут этэ. Хаһыаттарыгар даҕаны элбэхтик таһаарбыттара, уулуссаҕа даҕаны билэр буолбуттара. АХШ алта департамена кыттыбыта, ол иһигэр Америка муоратааҕы байыаннай күүстэрин интэриэһэ киһи этэ-сиинэ тымныы ууга төһө тулуйарын туоһулааһын, көрөн итэҕэйии этэ. Онтон биэрэктэри харыстыыр департаментан туох сыаллаах-соруктаах сылдьыбыттарын өйдөөбөтөҕүм. Онтон баһылаан-көһүлээн, салайан илдьэ сылдьыбыт, тэрийсибит «Быыһыыр сулууспа департаменын» дириэктэрэ олус боччумнаахтык, бэйэтинээҕэр даҕаны дуоспуруннаахтык, эппиэтинэстээхтик, ирдэбиллээхтик сыһыаннаһара тута харахха быраҕыллара.
Толоруллуохтаах сыал-сорук уустугуттан, биһиги балаһыанньабытын олус үчүгэйдик иһиттэн илдьиритэн билэргиттэн, буолуохтаах быһыы-майгы баламатыттан бары даҕаны саллар быһыылаахтара. Ол иһигэр биһиги эмиэ. Урут Сэмэнниин билсиспэт этибит, онон киһибит сөтүөлүүрүн даҕаны көрбөтөхпүт. Олохтоохтор дьиксинэллэрэ сөп даҕаны эбит. Өссө уонча сыллааҕыта аан дойду өрүһүн барытын кэрийэ сылдьан туоруурга идэлэммит чиэх омук киһитэ сайын уу сылааһына өрүстэрин туораары былаҕайга былдьаммыт, суорума суолламмыт этэ. Онно холоотоххо биһиги киһибит сыала-соруга «ким даҕаны сөтүөлүү илигинэ өрүһү уһаты 30 км харбааһын» букатын атын ис хоһооннооҕо. Ол курдук, сорукпутун толороору, 1996 сыллаахха ыам ыйын 24 күнүгэр алта катерынан арыалланан, отучча буолан анаабыт, кэмнээбит, мээрэйдээбит сирдэригэр тиийбиппит. Аан бастакынан аал уоппутун оттоммут, алҕатан аҕалбыт кымыспытынан айах тутаммыт: «Уубут, өрүспүт иччилэрэ атыҥыраамаҥ», — диэн алы гыммыппыт, илдьэ тиийбит сиэлбитинэн сыт таһаарбыппыт, сирбитин-дойдубутун кытта сибээстээбиппит.
Киһибит кэлиэн эрэ иннинэ «Самородок» бассейныгар иккилии чаас нэдиэлэ устата харбаабыта. Дьарыктанар ноҕорууската манан бүппүтэ. «Ээ, чэ, Эмиэрикэҕэ даҕаны тиийэн эбинэр инибит» дии санаабыппыт эрээри, айанныырбыт уһунуттан уонна усулуобуйабытыттан сылтаан табыллыбатаҕа. Бастаан Чикагоҕа көтөн кэлбиппит, онтон үс хонугунан харбыыр сирбитигэр штат Джорджия Сент-Луис куоракка тиийбиппит. Куорат ырааһа диэн хайдаҕын уонна сиэдэрэйин манна билбиппит, көрөн сөхпүппүт. Сиэркилэ таас дьиэлэр истиэнэлэрин уонна уулуссаларын шампунунан сууйаллара, сотоллоро. Бу куорат Миссури уонна Миссисипи өрүстэр холбоһор ачаахтарын төрдүгэр турар. Өрүстэр кэтиттэринэн тэҥнэр, сааскы халааннаабыт ууларынан толорулар, устата былаһын тухары 1,5 миэтэрэ курдук дириҥнээх чөҥөрүйэ эргийэн куугунуур турар олус элбэх бурууктаахтар, “харахтаахтар”. Биһиги киһибит манныктары туоруур, эрийтэрбэт туспа ньымалаах, ыллардаҕына даҕаны тахсар үөрүйэхтээх эбит. Бу харбааһыны Дьобуруопа уонна Азия эҥээриттэн суос-соҕотоҕун арыалласпыт, уу харахпынан одуулаабыт, хас хамсаныытын барытын ааҕа кэтээбит буоламмын, Үрүҥ Күммүнэн, Үрдүк Мэҥэ Халлааммынан туоһулуубун. Харбааһын былаһын тухары катертан биир эрэ чааскы чэйи биэрбиппитин испитэ. Сынньалаҥа, тохтобула, аһылыга манан бүппүтэ.
30 км. даҕаны кэнниттэн өссө даҕаны төһөнү баҕарар харбыыр, салҕыыр туруктааҕа. Кут-сүр оонньуута күүһүн онно илэ көрөн сөхпүтүм. Маннык ньымаҕа олоҕуран «Подготовка спортсменов высшего мастерства, чемпионов мира и олимпийских игр» диэн программа суруйаммыт киллэрэ, анньа сатаабыппыт да өйдөөбөтөхтөрө. Онтон ыла сүүрбэ сыл ааста да, маастарыстыба дьиэ иһинээҕиттэн тахсыбат, таһымнаабат, үрдээбэт. Ыарахан көмүстээх мэтээллэр күлүмнэрэ тоҕо эрэ көстүбэт. Атын дьон, омук саҥа, бастыҥ уопуттарын үтүктүүнэн, үөрэниинэн үлүһүйэллэр, онон дьон кэнниттэн сылдьалларыгар тиийэллэр, ону ордороллор. Ол барыта «сонуна ааспыт, сүмэһинэ сүппүт» буоллаҕа, бэйэ киэнин буолуохха наада. Оннооҕор дьиэбитигэр-уоппутугар сылын аайы омуктар икки ардыларынааҕы улахан күрэхтэһиилэрин кэнниттэн ыытыллар «абсолютнай хапсаҕайбытыгар» билиҥҥитэ биирдэ эрэ бастаабыппыт. Ол, Александр Саввич Оконешников, 2007 сыллаахха ФИЛА саамай күүстээх, бастыҥ тустуугунан билиммит ыарахан ыйааһыннаах Иннокентий Зыковын кыайан өрөгөйбүт үрдээбитэ, хаһаайын М.И. Эверстов илиититтэн массыына күлүүһүн туппута. Биллэн туран Аан дойдуга уонна Олимпийскай оонньууларга мэтээллэрбит маннааҕар быдан элбэхтэр эрээри, адьас атыны толкуйдатар. Москваҕа дойдубутугар төннүбүппүтүгэр бэйэбитинээҕэр даҕаны ордуктук госдума депутата А.В. Кривошапкин үөрбүтүн өйдүүбүн. Хас даҕаны комитекка көрсүһүүлэри тэрийбитэ, представительствобыт бэрэссэдээтэлэ К.Е. Иванов олус астыммыта. Онтон дьиэбитигэр-уоппутугар сырыыны саамай чугастык ылыммыт киһинэн, билигин юбилейа бэлиэтэнэр, спортивнай комментатор Вячеслав Степановы ааҕабын. Ол курдук «покорена краса и гордость Америки Миссури» диирин хаста даҕаны истибитим.
Быйыл бэһис төгүлүн ХНТ «Төрүт олохтоох норуоттарын форумнарыгар кыттарга, ыҥырыллан баран тиийбэтим. Америкаҕа «Ааспыт сайын» диэн интернет порталга таһаарыахпыт, биэс аҥаар тыһыынча небоскребтаах Нью-Йорк куораты үрдүттэн вертолетунан кэрийэн түһэриибитин уонна АХШ саамай соҕурууҥҥу уһугар «Нулевой меридиан» диэн аатырар точкаларыгар, ол аата түөрт уон акыйаан арыыларын холбуур, алта балаһалаах, 200-кэ килэмиэтир усталаах муоста устун Кубаҕа 70 миль тиийбэтэх айаммыт видеоматырыйаалларын уонна өссө былырыын икки төгүллээн Горнай Алтайга сырыыбытын билиһиннэриэхпит.

Оставить комментарий

Войти с помощью: