Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

Кыайыыга иитиллибиппит

                                          С. Попов-Айыы Сиэн

Хаҥастан уҥа  учууталларбыт: Абрамов Роман Романович, Ефимов Михаил Прокопьевич, Лукина Екатерина Семеновна, Шадрина Ирина Степановна, Батучина Наталья Никитична, Старостин Сергей Григорьевич, Павлов Иван Михайлович  онус кылаастарын кытта саҥа киирбит оскуолабытыгар бастакы күммүтүгэр (сорохторбут соҕуруу сборга сылдьаллара) 1967 с. сэтинньи 7 күнүгэр.

 Кѳҥүл тустууну Олимпиадаҕа тиэрдибит уонна 10 сылынан кыайыы мэтээллэрин аҕалбыт көлүөнэ эбиппит, онон ол кэминээҕи оскуола олоҕун иһиттэн билээччилэр, билигин уонна кэлин кэмнэргэ кэпсээччилэр, сэһэргээччилэр диэн «туоһу суруктаах» буоларбыт ирдэнэр кэмэ кэлбит эбит.

Туохха барытыгар эйгэтэ суох хамсааһын тахсыбат. Уон сыллаах улахан олук 1966—1976 сыллардаахха кѳҥүл  тустууга үрдүк ѳрѳгѳйгѳ дабайбыттар уонна Д.П.Коркин олимпиадаҕа тиэрдибит күүрээннээх үлэтигэр ѳйѳбүл уонна тирэх буолбут кини үѳлээннээхтэрэ (сподвижники) уонна оччотооҕу оҕолор, уоллуун кыыстыын хас биирдиибит, бары ууруу тааhын курдук бигэ үктэл уонна ѳйѳбүл, туллубат тутаах уонна тулҕадыйбат тулааhын буолбут оруоллаах эбиппит. Барыбытыгар үмүрүйэн бүппэт үлэ, түмүллэн биэрбэт түбүк тиксэрэ. Тутуу бэрэбинэлэрин уонна 1700 м3 оттук маhынан, иhэр уу мууhунан хааччыллыы уонна хаhааныы интэринээт оскуолаҕа олохсуйбут үгэс быhыытынан барыбыт сорукпут буолара. «Бу ѳрѳбүлгэ ѳрүүр үhүбүт» диэн ѳйдѳбүл үлэhититтэн үѳрэнээччитигэр тиийэ кимиэхэ даҕаны тиксибэтэҕэ. Оскуола ис-тас үлэhиттэриттэн дириэктэрбитигэр тиийэ бука бары бииргэ үѳскээбит, үѳрэммит, хоту кѳhѳрүллүүгэ күhэйиллибит, тоҥору-хатары, хоргуйары, аччыктыыры бэйэлэрин эттэринэн-хааннарынан билбит үѳлээннээхтэр этилэр. Бары биир ѳйүнэн-санаанан, ас амтаннааҕынан уонна тотоойутунан, дьиэлэри, корпустары, саалалары сылааhынан уонна ырааhынан хааччыйыы дьүккүѳрдээх үлэтигэр сылдьаллара. Тоҥон хаалар турукка тиийии, саахалланыы түбэлтэлэригэр даҕаны түмсүүлээх буолуу күүhүнэн быыhанарбыт. Шефтээх тэрилтэбит улахан кыахтаах «Якуттяжстрой» трест буолан, ДТ-54 тиhиликтээх уонна ДТ-24 кѳлүѳhэлээх трактордары бэлэхтээбиттэрэ тѳhүү күүс буолара.

 korkin

       Чурапчытааҕы Д.П. Коркин аатынан тустуу музейын фондатыттан.

 Дьиҥнээхтик дьыаланы хамсаппыт, тустуу сайдар үлэтин тэрийбит дириэктэрбит, учууталбыт  Алексей Спиридонович Шадрин туһунан, аҕыйах тылынан даҕаны буоллар, иһирэх санаанан салайтаран ахтыаҕы баҕарыллар. Кини А.С.Макаренко тыыныгар иитиллибит, уһуйуллубут учуутал, педагог быһыытынан 1948 сыллаахха Чурапчытааҕы педучилищены бүтэрээт, ыраах Красноярскай кыраай Дьэһиэйигэр 4 сыл үлэлээбитэ. Онтон салгыы Ленинградка А.И.Герцен аатынан пединституту кыһыл дипломнаах бүтэрбитэ. 1955-1957 сыллардаахха Бэрдьигэстээх орто оскуолатыгар дириэктэрдиир уонна 2 этээстээх оскуоланы, мастерскойу дизельнэй электростанцияны, 2 түөртүү кыбартыыраны туттарбыта. 1956 сыллаахха хайыһарынан 30 км сүүрүүгэ 2 чаас 16 мүнүүтэнэн кэлэн Өрөспүүбүлүкэҕэ бастаабыта. Диискэни быраҕыыга уонна үҥүүнү 51 м 51 см кыыратан, оччотооҕу Өрөспүүбүлүкэ рекордун олохтообута. 1957 сыллаахха Булуҥ оройуонун киинэ Күһүүртэн Тиксиигэ көспүтүнэн сибээстээн, манна улахан оскуола-интэринээти аспыттара. Ол эрээри быстар мөлтөх туруктаах баазалааҕынан, элбэх тутуу барыахтааҕынан сибээстээн, биллэн туран кыһалҕаны А.С.Шадриҥҥа сүктэрбиттэрэ. Манна кини икки 75-тии миэстэлээх уопсайдары, 320 миэстэлээх оскуоланы, 10,5х5 м спортивнай сааланы, 150 миэстэлээх остолобуойу, 120 м3 булууһу, баанньыгы, гарааһы, электростанцияны, 10-ча олорор дьиэни, о.д.а. аҥаардас Күһүүргэ тутуспута, олоххо киллэрбитэ. Бу биир тиит мас тулатыгар хас да сүүс биэрэстэнэн үүммэт дойдутугар, биир хаптаһын, биир тоһоҕо кэпсэтиитэ суох кэлбэт сиригэр сөҕүмэр үлэ эбит. Маннааҕар күүрээннээх үлэ, элбэх объект тутуута Чурапчыга күүтэрэ, онно тыыннаах туоһуларынан үөрэппит элбэх көлүөнэ оҕолоро буолабыт. Күһүүргэ холоотоххо Чурапчыга тутуу маһын бэлэмнээһин улахан кыһалҕата суохтук быһаарыллара. Тыраахтар сыарҕатыттан түстүбүт даҕаны 1м 82 см үрдүктээх, 110 кг ыйааһыннаах, астык-толуу көрүҥнээх күүстээх көҕүстээх киһи хаарга кэспит суолун устун кэнниттэн түһүнэн кэбиһэрбит. Оччолорго саҥардыыта уһуллубут Петр I киинэтинэн киниэхэ маарыннатан дурдалаах-хаххалаах курдук сананан, кэнниттэн саппай уопсарбыт.

Үөлээннээҕэ, Саха АССР үтүөлээх учуутала, сэрии, үлэ, үөрэх бэтэрээнэ, П.А.Ойуунускай бириэмийэтин лауреата Иван Михайлович Павлов кинигэҕэ ахтарынан 1963 сыллаахха сайын үһүө буолан күөл үрдүгэр көрсүбүттэр. Убайа Семен Ильич Жирков «дойдугар төннүөҥ этэ, мин оннубар кэлэн дириэктэрдээ» диэн тылларын ылыннарбыттар, кырдьык, сэтинньигэ баҕалара туолбут.

1964 сыллаахха оройуоҥҥа бастакынан Мугудай нэhилиэгэ бачыым кѳтѳҕѳн спорт саалын олоххо киллэрбитин холобур гынан, оскуолабытыгар 1965 сыллаахха мээчиктээх оонньуурга аналлаах улахан саала кѳҥдѳйүн бүтэрбиттэрэ. 1966 сыллаахха кулун тутартан саҕалаан дириэктэрбитин А.С. Шадрины оҕолор батыhа сылдьаммыт тустуу саалата буолуохтаах бэрэбинэлэрбитин бэлэмнээбиппит. Күһүнүгэр райсовет толоруулаах кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан талыллан, үөһэттэн өйөбүлбүтүнэн буолбута. Бу икки сааланы барытын оҕолор оҥорбуттара уонна ситэрбиттэрэ. Тутуу маастардарынан Мугудайтан Оконешников Савва Тарасович уонна Мырылаттан, оччолорго күүстээх тустуук, Иннокентий Попов-Лѳгѳнтѳѳс үлэлээбиттэрэ. 1967 сыллаахха саалабытыгар иккис этээhин эбэн туппуппут уонна сэтинньигэ Ѳктѳѳп ѳрѳбѳлүүссүйэтин 50 сыллаах үбүлүѳйүн кѳрсѳ саҥа типовой оскуолабытын ситэрсэммит үѳрэхпит дьылын салҕаабыппыт. Оройуон тутуутун биригээдэтин орто дистанцияларга республика чулуу быһыйдарыттан биирдэстэрэ Никутов Николай Николаевич салайбыта.

Тустуубут саалата сиппитинэн сибээстээн, икки кэмпилиэк дьиҥнээх тустуу мааттарын Бүлүү геологическай экспедициятын начальнига Черных Валерий Васильевич бэлэхтээбитэ, билиҥҥитинэн спонсордаабыта. Тиэйэн аҕалбыттарын таспыппытын бу баардыы ѳйдүүбүн, астыга бэрдэ. Маныаха диэри уhун ньолбуhах гимнастика мааттарынан туhанан кэлбиппитин дьэ арааран ѳйдѳѳбүппүт. Бу киhи 1958-59 сылларга Д.П.Коркиҥҥа дьарыктаммыта, ыарахан ыйааhыҥҥа өрөспүүбүлүкэҕэ туста сылдьыбыта, бука Бөтүрүөбүс оҕолорун ситиһиилэриттэн үгүстүк үөрбүт, астыммыт буолуохтаах. Кини сырдык аатыгар өссө биир үтүө үйэлээх өйдөбүнньүк олохсуйдун.

Спорду сэҥээрээччилэргэ Д.П.Коркин олоҕун, үлэтин уонна кини үөрэнээччилэрин спорка ситиһиилэрин билбэт киһи суоҕун кэриэтэ буолуо? Онтон кини иннигэр, кини тыыныгар (дух), туругар тэҥҥэ киирсэн, сүүсчэкэлии буолан сөҥөн, иһийэн, чуумпуран, сороҕор сэмэлэнэн, санньыйан, уһуннук умса туттан (сукуһан) олорон сурдурҕаабыттар, өрүтэ тыыммахтаабыттар эбэтэр хайҕанан даҕаны өрөйөн-чөрөйөн чөрбөҥнөөбүттэр, аһары баран дьэргэлдьиспиттэр даҕаны аҕыйаатыбыт. Мин билигин сүгүрүйэбин Бөтүрүөбүстүүн биир «тыыннаммыт», сүҥкэн сыалламмыт, сүдү соруктаммыт үөлээннээхтэригэр: учууталларбар, иитээччилэрбэр, оскуола ис-тас көрүү-истии үлэһиттэригэр, кинилэр кистэлэҥ күүстэригэр, эрэллээх, эрчимнээх уохтарыгар, ырааттаҕын аайы уҕараабат тапталларыгар. Бу бары бииргэ үөскээбит уонна үөрэммит, хоту көһөрүллүүгэ күһэйиллибит үөлээннээхтиилэр этилэр.

Ол хайдах, хаһан саҕаламмытай?

Бэйэ эрэ, биһигини, нуучча тылыгар өрүү мөлтөхтөрү мөҥө-этэ туран, учууталбыт Николай Николаевич Павлов-Тыаһыт: «Биһиги сотору аан дойдуну, олимпиаданы кыайыахпыт, биһиэхэ Карпов баар», — диир буолара. Слава Карпов 1965 сыллаахха оҕолорго аан бастакынан Сэбиэскэй Сойуус чемпиона буолбута. Бу иннинэ, 1964 сыллаахха, Коля Сивцев РСФСР-га бастаабыта. Ити ситиһииттэн тирэх ылан, 1966 сыллаахха Чурапчытааҕы аҕыс кылаастаах оскуола интэринээт баазатыгар олоҕуран, тустууга анаммыт бастакы республикатааҕы оҕо спортивнай орто оскуолата аһыллыбыта. Саха сирин бастыҥтан бастыҥ, чулууттан чулуу уолаттара мустан, ким хотон-хотторон, ким үрдүккэ дабайан, бииртэн биир үктэлгэ тахсан, олук охсон уон сылынан олимпиадаҕа үс чулуубут тиийдэхтэрэ уонна кыайдахтара.

Оччолорго кылаастар икки ардыларынааҕы, оскуола иһинээҕи күрэхтэһии саамай күүрээннээх уонна хатыһыылаах буолара. Манна бастаатаххына ханнык баҕарар улахан күрэхтэһиигэ, Арассыыйаны ааһан, Сойууска даҕаны чөмпүйүөннээн кэлэргин мэктиэлииргэ дылыта. Ол иhин даҕаны, оннооҕор Сахаачча барахсаны оскуола иһинээҕи күрэхтэһиигэ биирдэ даҕаны бастаппатахтара. Роман Дмитриевы биһиги Кеша Бугаевпыт (Нам) икки бастакы түһүмэҕэр куруук баһыйар этэ, үсүһүгэр эстэн хаалар буолара. Биирдэ онустарбыт Сахааччалара күрэхтэһиигэ барарынан сибээстээн, эрдэ өрүсүһэн, зачекка киирэр футбол оонньуутугар ыҥыран биһигини кыайбыттаахтар. Кинитэ суох оонньоотохторуна хоттороллорун үгүстүк оонньоон билэр этилэр. Күрэхтэһиилэр күүрээннэрин өрүү анаан көрөөччүлэр сыаналыыллара, өссө ордук сытыырҕатара. Куруутун кумааҕы, уруучука тутуурдаах ийэлэрбит, аҕаларбыт, эбэлэрбит, эһэлэрбит саастыылаахтара кыраҕытык кэтииллэрэ. Биһиги кылааспытыттан оҕолорго Сэбиэскэй Сойуус «Спартак» ДСО чөмпүйүөнүнэн Одьулуун нэһилиэгин оҕото Матвеев Федор Христофорович буолбута. Онон “Олимпийскай оонньууларга эрэллэр” диэн Сэбиэскэй Сойуус эдэрдэргэ хомуур хамаандатын чилиэнигэр кандидатын туоһулуур докумуонун уонна жетонун 1968 сыл саҥатыгар Чурапчыга интэринээт оскуолаҕа тиэрдибиттэрин «линейкэ» иннигэр туттарбыттара. Хомойуох иһин, бу түгэни билигин өйдөөн хаалбыт киһини булбатым, онон чинчийээччилэр болҕомтоҕутун ити түгэҥҥэ хатаарыҥ эрэ. Онтон онус кылааспытын бүтэрээт Илларион Георгиевич Федосеевпыт оҕолорго аан дойдуга бастакынан  кѳҥүл тустууга бастаабытын бары билэҕит. Ким туохха сыһыаннааҕа, дьоҕурдааҕа бу манна арыллан, уйана-хатана уһаарыллан, өбүгэ «тыына» сыыйа уһуктан «Чурапчы тыына» диэн аатыран бигэтик биллибитэ. Николай Николаевич Кардашевскай, Гавриил Гаврильевич Николаев курдук уолаттарбыт: «Эс, киһи киһиэхэ хайдах кыайтарыай? Саатар тэҥнэһиигэ анньыһар инибит», — диэн этэллэрэ, барыбытын көҕүлүүрэ. Никита Аммосов: «Мин Чыҥыс Хаан сыдьаанабын, мин боотур уус, мин Чурапчы буолан баран хайдах кыайтарыахтаахпыный», — диэн өйдөбүлү барыбытыгар олохсуппута. Оччотооҕу уолаттарбыт кэлиҥҥи курдук кавказ уолатттарыттан куттаммат этилэр, бастакы түһүмэҕи, маҥнайгы уохтарын тулуйдуҥ даҕаны кыайаҕын диэн бигэ өйдөбүллээх буолаллара.

Улахан хосторго уончалыы буолан олорор буоламмыт, билиҥҥитинэн «виртуальнай» хамаандабыт Москва, Ленинград сборнай хамаандаларыттан уратыларын барыларын баһыйара. Ол биир тыыҥҥа (дух) иитиллээри, биир эйгэҕэ (атмосфераҕа) уһуйуллаары, эрчиллээри, республика бары муннуктарыттан талааннаах оҕолор, Бөтүрүөбүс аатын үрдүктүк өрө тутааччылар, сүгүрүйээччилэр, баҕаран туран түмсүбүттэрэ. Оччотооҕу хаһыаттар корреспонденнара тустуубут географията кэҥээбитин көрдөрөөрү, билиһиннэрээри, бигэргэтээри өрүүтүн Березовкаттан сылдьар юкагир Спиридон Тарабукины, Дьааҥыттан нуучча уолун Игорь Кудрявцевы холобурдаан ахтар буолаллара. Бу хас биирдиилэрэ Чурапчыны булар туһугар суолун-ииhин, үүтүн-хайаҕаґын бэйэлэрэ тэлбит, тобулбут бэлэм боотурдар этилэр. Боотур хаана уһуктубута, өбүгэ тыына биллибитэ – үлэнэн, дьарыгынан, үөрэҕинэн, дьулуурунан, тулуурунан. Хомойуох иһин бу маны, «тыын баар», «эйгэ баар» «ону тыытымаҥ диэни» бары даҕаны өйдөөбөтөхтөрө. Үгүс тириэньэрдэр, салайааччылар «бэйэбитигэр даҕаны оройуоммут иһинэн тустуу оскуолатын, секциятын аһан олимпиецтары бэлэмниир инибит» дэниилэрэ, албан аатырааһын абылаҥа баһыйбыта. Бары Бөтүрүөбүстэн бэрт буола сатааһыннара саҕаламмыта. Ол түмүгэр, талааннаах, баҕалаах оҕолору биир сиргэ түмээһини харгыстаабыттара, күөн көрсүүнү сымнаппыттара. Ону кинилэр тустууну киэҥ сиринэн тарҕаттыбыт, сайыннардыбыт дии саныыллара эбитэ буолуо.  Онтон оскуоланы куоракка көһөрөн киллэрии олох даҕаны олохтоохтук тустуу тыынын үрэйбитэ. Мөлтөх аһытыыга, оннооҕор килиэп тиэстэтэ даҕаны тахсыбатын өйдөөбөтөхтөрө.  Ол иһин кыһыл көмүс күлүмэ көстүбэт, арай, эһиилгиттэн «сороковой роковой» суола сабылыннаҕына сананарбыт буолуо, ааммыт аһыллар ини диэн сабаҕалыыбын.

Биһиэхэ сайыҥҥы каникул диэн суоҕа, сайыҥҥы үлэ сезона диэн баара. Манна солбуллубат салайааччынан, уопсай биригэдьииринэн Садот Иннокентьевич Стручков буолара. Ол иһин даҕаны эбит, онустан тохсуска саҥа дьыл кэнниттэн кинини төттөрү түһэрэннэр, өссө биир сайын устата тутууну ыытыһан баран оскуоланы биһигинниин бүтэрбитэ. Көмө биригэдьиирдэртэн Аммосов Никита Никитиһи сатабылынан, дьоҕурунан, күүһүнэн баһыйар киһи суоҕа. Бэрэбинэ суоруутугар бастыҥнарбытынан буолбуттара: Илларионов Иван Никифорович (Уйбаачаан), Захаров Иван Алексеевич (Көмүс Баанньа), Малышев Михаил Кузьмич (Малыыс) уонна Кириллин Буокай. Бу Буокай Бөтүрүөбүс ыал буолаары тэринэр суругун төттөрү-таары таһара. Төһө даҕаны «чып» кистэлэҥинэн буоллар, биһиги, улахан уолаттар барытын билэ-көрө сылдьарбыт. Д.П.Коркин ыал буолуор диэри икки сыл устата үөлээннээхтэригэр А.С.Шадриннарга олорбута. Оччолорго гостиница диэн өйдөбүл даҕаны суох эрдэҕинэ кини үгүс үөрэнээччилэриттэн ураты үгүс улахан тустууктар, тренердэр, аылдьыттар, хоноһолор Ирина Степановна иһирэх илиитин иһинэн ааспыттара. Соҕурууттан кэлэн сбордана сытар үөлээннээххэрэ Корякин Николай Павлович билигин норуокка биллэринэн Уран Ньукулай тустууга эрэ буолбакка саахымакка сеанстаан биһигини барыбытын соһон уонна сотон турардаах. Оччотооҕу ирдэбил, хонтуруол күүстээҕэ учууталларбыт, иитээччилэрбит, кылаастарбыт салайааччыларын 10 «а»-лар Шадрина Ирина Степановна, 10 «б»-лар Старостин Сергей Григорьевич харахтарын далыттан биирдэ даҕаны тахсыбатахпыт.  Күрэхтэһиигэ сылдьааччыларбыт сорохтор төннөллөрүгэр үп-харчы суоҕуттан үгүстүк сатыылыыр буолаллара. Кыайбыт-хоппут  үөрүүлэрин бары тэҥҥэ үллэстэрбит, оройуон бүтүннүүтэ онон олорор курдуга. Оччолорго суол-иис суоҕа, мөлтөҕө,  тырааныспар аҕыйаҕа кэлиини-барыыны мэһэйдиирэ. Автобуска 3 солк. 60 харчы көстүбэккэ эрэйдиирэ, сөмөлүөккэ 12 солк. суох буолан сордуура, уочарата, кэтэһиитэ-манаһыыта бэрт буолара. 1967 сыллаах сайын Өктөөбүрүскэй өрөбөлүүссүйэ, сэбиэскэй былаас олохтоммута 50 сылыгар аналлаах  үбүлүөйдээх өрөспүүбүлүкэтээҕи «Сэрии, үлэ албан ааттаах бойобуой сирдэринэн» диэн сүлүөккэ оскуолабытыттан бэһиэ буолан талыллан кыттар, оччотооҕу өйдөбүлүнэн чиэскэ тиксибиппит. үп-харчы, суол-иис суоҕунан, Суола үрэҕин туоратар муоста сааскы халаантан алдьаммытынан сибээстээн, Хатылыттан биэс бэлисипиэти хомуйан, оҥостон, онон баран кыттан кэлбиппит.

velosipedisty

Чурапчы  Дьокуускай, 1967 сыл бэс ыйа. Хаҥастан уҥа: Иванов Валерий Иванович, Пахомов Алексей Петрович, Попов Степан Федотович, Максимов Алексей Алексеевич. Түhэрээччи  Барашков Серафим  Порфириевич.

Оставить комментарий

Войти с помощью: