Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

Үөтүүлээх дорҕоон үөскээһинэ

Айыы Сиэн – C.Ф. Попов

Үөтүстэ Сүбэ Хотун – Н.А. Аржакова-Иванова,

Саҥардыста Санаайа – Г.С. Попова

Дорҕоону саха аһаҕас дорҕоон, бүтэй дорҕоон диэнтэн ураты өссө ийэ дорҕоон, төрүт дорҕоон, үөтүүлээх дорҕоон диэн араарар курдук. “Кистэлэҥ күүс” диэн хаһыат 2010 сыл тохсунньу 14 күнүнээҕи нүөмэригэр 5-с сирэйгэ норуот айылҕалаах дьоно С.Ф. Попов-Айыы Сиэн икки, Н.А. Аржакова-Иванова икки кыттыгас таһаарбыт “Үөтүүлээх дорҕоон үөскээһинэ” диэн хоһоонунан диэххэ дуу, олоҥхо тылынан диэххэ дуу айымньыларыгар бу туһунан сахалыы эппиттэрэ баар (Айыы Сиэн – Этитэр дьүрүс биһиги литературабытыгар билиҥҥитэ суох жанр- диэн ааттыыр). Ону саас сааһынан наардаан, сорох этиилэри оннун уларыталаан, биир-икки олук этиини эбии киллэртээн туран маннык эридьиэстээн турабын уонна 05.04.2010. Саха Араадьыйатыгар “Төрүт түһүлгэ” биэриибэр таһаарбытым. Айымньыга маҥнай айыллыы кэмэ этиллэр:

Аан дойду айыллар сахтарыгар,

Улуу куйаар укулаата уурулларыгар –

Орто дойду үөскүөн,

Аллараа дойду айыллыан иннинэ,

Былыыр-былыр диэн баар буолуон быдан иннинэ,

Уруут-урут диэн улаҕата уһуктуон иннинэ,диэн  “айыллар сах” кэмин билэр баар. Ол кэмҥэ атыырдаах тыһы Айыылар иккиэ буолан айыы диэни оҥорбуттар:

Аҕыс халлаан аҕата,

Тоҕус халлаан тойоно

Үрдүк дьүүллээх Үрүҥ Айыы Тойон,

Үтүө санаалаах Үрүҥ Арылы Хотун Эмээхсиҥҥэ

Хаа хабах иһигэр үрэн кээспитэ – Айыы сиригэр, ол аата:

Улуу Куйаар уорҕатыгар

Киҥкиниир киэҥ куйаарга,

Куҥкунуур куугунас куйаарга – бу икки Айыы тыыннарыттан үөскүүр баар – ИЙЭ дорҕоон диэн, ол үөскүүрү ааптардар бу икки Үрүҥ Айыылар Ат-Аам тыыннарыттан үөскүүр дииллэр, Ат-Аам диэн манна аныгынан Атом этиллэр:

Ат-Аам тыыннарыттан үөскээн,

Аҥардастыы аатыран, айаатаһан,

Соҕотохтуу сураҕыран суоһурҕанан,

ИЙЭ дорҕооннор эрэ диэн үөскээннэр,

Иэнигийэн иитиллэн

Элбээн эбиллэн эрдэхтэринэ: – диэн. Ол ИЙЭ дорҕооннор элбээн бараллар, онно маҥнай аҕыс аһаҕас дорҕоон үөскүүр, бэйэлэрин ис айылҕаларын, майгыларын тутта туппутунан:

“Ыы” дорҕоон ыһыктыбаттык ыйылаан ыһыытыыра,

“Аа” дорҕоон астыбаттык алыстаан айаатыыра,

“Уу” дорҕоон уостубаттык улуйан уһуурара,

“Үү” дорҕоон үлүгэрдик үлүһүйэн үһүүрэрэ,

“Оо” дорҕоон олустаабыттык онолуйан орулуура,

“Ии” дорҕоон илистибэттик илбиһирэн иһиирэрэ,

“Ээ” дорҕоон эстибэттик эйээрэ энэлийэрэ,

“Өө” дорҕоон өрөгөйдөөн өрөһөлөнөрө эбитэ үһү.

Итинник үөскээн барбыттарыгар салгыы үөскээһин кэмэ кэлэр, ол кэм төһө-хачча салҕаммытын билигин ким даа билбэт:

Төһө үлүгэр итинник

Кэм-кэрдии кэрдииһигэр,

Муҥ үтүмэн үйэлэригэр

Бу маннык майгыланан,

Ситинник сигилилэнэн,

Төһө уһуннук олорбуттарын

Ким битэ биттэнэн билиэ,

Туох билгэтэ билгэлэнэн

Билиэ, көрүө, истиэ, сэргиэ баарай, оҕолоор?

Ити сылдьаннар бу дорҕооттор таах сылдьыбаттар эбит, күүскэ дьайсаллар, ол аата дьайсыы кэмэ барбыт:

Ити даа сырытталлар

Сыстыһа-сыстыһа сыымайдаспыттар,

Үтүрүһэ-үтүрүһэ үтүөлэспиттэр,

Хабырыйса-хабырыйса хадьыктаспыттар.

Дьэ ол кэннэ саҥа аһаҕас дорҕоон үөскэҕэ үөскүүр:

“ЫА” буола ыанньытыспыттар, ыһыктыбаттык ыбылы ылсыбыттар,

“ИЭ” буола иэхсибиттэр, иэйиилээхтик эҥэрдэспиттэр,

“УО” буола уопсубуттар, уоста-уоста уоскутуспуттар,

“ҮӨ” буола үөрдүспүттэр, үөмэхтэһэ үөрдүспүттэр.

Ити курдук ИЙЭ дорҕооттор булсуһан букунаспыттар,

Аалсыһан аймаласпыттар,

Сөбүлэһэн сөҥнөспүттэр,

Соҥноһон соһуспуттар,

Эллэһэн эккэлэспиттэр,

Эйэргээн эймэҥэлэспиттэр эбитэ үһү.

Итинтэн салгыы айымньыга бүтэй дорҕоон үөскээһинэ маннык этиллэр:

Аҕылаһа-аҕылаһа анньыспыттара “Ҕ” буолан аҕыалайдаммыт,

Ньыгылла-ньыгылла ньыгыллыбыттара “Нь” буолан ньыгырҕаабыт,

Һыһылла-һыһылла һыҥырҕаабыттара “Һ” буолан һыһыйбыттар,

Ыҥырана-ыҥырана ыҥырҕаабыттара “Ҥ” буолан ыксаласпыттар.

“Һ-Ҥ” “СҮҤ” буолан сөҥүөрбүт,

Дьайыыланан дьайаары “Дь” диэҥҥэ “Дьэ” эрэ дэттэрбит.

Сүҥ Дьааһын сүгүллүбүт – үлэтэ үксээбит,

Аймалҕана алыстаабыт. Уонна

ТӨРҮТ дорҕооттор диэннэри төрөтөн-төлөһүтэн,

Үөскэтэн үксэтэн, үллүктээн барбыттара эбитэ үһү, оҕолоор!

Ити курдук дорҕоон тоҕус дьайыытыттан саҥа диэн төрүүр:

Ити курдук ол улуу аймалҕаҥҥа

Үөскэтэр дорҕоон үмүөрүспүт,

Айар дорҕоон алтыспыт,

Уйаҥ дорҕоон уһуктан кэлбит,

Ыарахан дорҕоон ыалласпыт,

Алдьатар дорҕоон айгыстыбыт,

Тыллар дорҕоон саҥа таһаарбыт,

Ийэ дорҕоон киһилии кэпсээбит,

Сайдам дорҕоон сахалыы саҥарбыт,

Төрүт дорҕоон урааҥхайдыы унаарыппыт.

Дьэ ол кэннэ Саҥа үөскээбит,

Этии элбээбит, онтон салгыы үстүү буола-буола айымньы тоҕуһа тарҕанан барарын бу курдук дьүһүйэн этэллэр:

Кэпсээн кэккэлээбит,

Сэһэн сиэттиспит,

Үһүйээн үксээбит,

Хоһоон холбоспут,

Тойук тобуллубут,

Ырыа ыырдаммыт,

Чабырҕах чаҕаарыйбыт,

Оһуохай оонньоммут,

Орто дойду олоҥхолоон доллоһуппут!

Ити барыта домнонон:

Орто дойду Домунан дьолломмут.

Дом!

Маны барытын бу суруйбут дьон хантан билбиттэрэ буолуой диир баар буолуон сөп. Бастакыта, иминэн (имманентно). Иккиһэ, си бэлиэнэн си курдук сирдэтэн (символически). Үсүһэ, этитэн (медитативно). Төрдүһэ, айдаран, айдарыылара арыллан, айар куттара аһыллан кэлэн (эвристически). Маны билимҥэ “иррациональное знание” дэнэр. Уонна оттон дорҕоону иһиллээн, истэн билэллэр – дорҕоону киһи билэр этиттэн кулгааҕа истэр. Онуоха истии үстээҕин саныахха: 1. Бэлиэтээн истии, ол аата бэлиэни болҕойон истии. 2. Арааран истии. 3. Өйдөөн истии. Маны таһынан А.И. Софронов-Алампа этэринэн, билэринэн, “дуораһыйбат” дорҕооттор диэннэр бааллар, ол аата ама киһи кулгааҕынан истибэт дорҕоотторо. “Холобурдаан истэр хос кулгаахтаах” киһи итинник дорҕооттору арааран ситэн истэр эбит. Ити бука “ультразвук” икки, “инфразвук” икки диэннэр баалларын билэн эттэҕэ Алампа, төһө даҕаны оччолорго физика билиитэ сахаҕа тарҕана илик кэмэ буоллар – бэйэтэ итинник “хос кулгаахтаах” ураты айылҕалаах киһи буолан.

Дорҕоон дьүөрэтин (гармония фонем) лингвокультурологияҕа иччилээх диэн ааттыыр баар – балары, манныктары “языковые сущности” диэн ааттыыллар. Улаханнык суолталанар. Онон бу айымньыны болҕойон, ис-иһигэр иҥэн-тоҥон киирэн анаарыахха, өйдүү сатыахха, таах си дьүгээр айымньы буолбатах эбит диэн итэҕэйиэххэ.

 

 

 

 

Оставить комментарий

Войти с помощью: