Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

Саха аатырбыт-сураҕырбыт, гильдиялаах атыыһыттарын туһунан

Саха аатырбыт-сураҕырбыт, гильдиялаах атыыһыттарын туһунан манна ааҕыҥ

Сахалар – аан дойду эргиэнин эйгэтигэр
16/01/2014
Аан дойду араас муннуктарыгар быданан олорор дойдулары, норуоттары ситимниир, холбуур күүһүнэн атыы-эргиэн буоларын туһунан история учебниктарыттан, оҕо энциклопедияларыттан саҕалаан бөдөҥ научнай үлэлэргэ тиийэ бэлиэтээн суруйаллар. Түҥ былыргыттан ол эбэтэр, биһиги эрабыт саҕаланыа быдан инниттэн, атыы-эргиэн арахсыспат аргыһа буолбут арааннаах аартыктар аарыма улахан Евразия материгын уһаты-туора тыргыллыбыттара биллэр. Холобура, Кытайтан саҕаланан баран Англияҕа, Испанияҕа түмүктэнэр Улуу Торҕо суола, Урал хайаларыттан тэнийэн Ираҥҥа тиийэр Нефрит аартыга, Балтика байҕалын уонна Мраморнай муораны холбуур «Гректэн – Варякка тиэрдэр» уу суола бааллара…

Бу аартыктар үгүстэрэ материк арҕаа өттүн хабаллар. Оттон Евразия илиҥҥи эҥэригэр нэлэһийэн сытар киэҥ истиэптэр, баай тайҕалар олохтоохторун үөс сирдэри кытта ситимниир арааннаах аартыктар баалларын кэрэһилиир түҥ былыргы докумуоннар суохтарын кэриэтэ. Ол эрээри, улуу истиэп көс олохтоох маныыһыттара, аар тайҕа булчуттара киэҥ ыырдаах, туруу айанньыт дьон буолаллара былыргы Кытай источниктарыттан саҕалаан үчүгэйдик биллэр. Онон көс биистэр си-дьүгээр олорботохторугар – тэгил дойдуларынан тэлэһийэ сылдьан эргиммиттэрэ, атыыһыттаабыттара, муҥ саатар аһы-таҥаһы мэнэйдэспиттэрэ саарбахтаммат. Дьэ, ол иһин маныыһыт диэтэххэ маныыһыт, булчут диэтэххэ булчут, киэҥ нэлэмэн иэннээх сири иччилээбит өбүгэлэрбит – урааҥхай сахалар эргинэр эйгэлэрин, атыыһыттыыр ыырдарын анааран көрүөххэйиҥ.

Айанньыт, атыыһыт дьоҕура

Биллэн турар, саха айанньыт куттааҕар, тулуурдааҕар, уһун тыыннааҕар мөккүөр суох. Ону саллар сааһын тухары Саха сирин кэрийбит Өксөкүлээх Өлөксөй, үс төгүл Грецияҕа паломниктаабыт Петр Фрументьевич Андросов-Арассыыйа Бүөтүр, Муустаах байҕал кый бырах сытар арыыларын арыйбыт Этирикээн да холобурдара чаҕылхайдык бигэргэтэр.
Арай атыылыыр-эргинэр дьоҕурдаахтар этэ дуо диэн ыйытыы үөскүөн сөп. Онуоха, II Камчатскай экспедиция кыттыылаахтарын саҕаттан сахалары «Сибиир еврейдэрэ» диэн сөҕөн сүрэхтээбиттэрин санатар тоҕоостоох. Бу – сахалар Сибиир үгүс омуктарыттан атыылыыр, эргинэр дьоҕурдарынан, өйдөрүнэн сүүйтэрбэт, балыйтарбат майгыларынан чорбойоллорун кэрэһитэ.
Саха атыыһыттара, өссө XVIII-XIX үйэлэргэ, нуучча, еврей, татаар атыыһыттарыттан хаалсыбакка, Илиҥҥи Сибиири уһаты-туора сыыйа сылдьан күндү түүлээҕинэн, сэлии муоһунан, балыгынан, этинэн-арыынан эргиммиттэр. Үп-харчы, барыс соноругар Камчаткаҕа, Сахалиҥҥа, бэл диэтэр Аляскаҕа тиийбиттэр. Итиэннэ, олохтоох омуктары кытта түргэнник уопсай тылы булалларынан, кинилэр тылларын, культураларын билэллэринэн, суолу-ииһи тобулалларынан, иҥнэн-толлон турбаттарынан сурахха киирбиттэр. Ол түмүгэр, «Саха атыыһыта сылдьыбыт сиригэр еврей атыыһыт ытаан ааһар» диэн уос номоҕо үөскээбит.

Атыыһыттар тустарынан аҕыйах тыл

Саха атыыһыттарыттан ордук киэҥ ыырдаахтарынан аҕыйаҕы ааттаан аһарыахпын баҕарабын. 1879 сыллаахха Сахалиҥҥа тиийэн Охаҕа нефть баарын таба тайаммыт Филипп Павлов туһунан И.Панфилов «Трудная нефть» диэн кинигэтигэр ахтар. Кини кэнниттэн ол арыыга үктэммит Мэҥэ улууһун Дьаарбаҥ дэриэбинэтиттэн төрүттээх, биир кэмҥэ «Сахалин олохтоох омуктарын ыраахтааҕытынан» ааттаммыт Дмитрий Прокопьевич Винокуров туһунан Багдарыын Сүлбэ «Олох долгуна», «Нөрүөн нөргүй буолуохтун!» кинигэлэригэр сырдаппыта. Онно көстөрүнэн Винокуров икки улуу государство – Япония уонна Сэбиэскэй Союз уустук сыһыаннарыгар кыбыллыбыт, улахан политика оонньуутугар кыттыбыт бэлиэ личность эбит.
Оттон Хочо улууһун (билиҥҥи Сунтаар) Мэйик нэһилиэгин үөрэҕэ суох атыыһыта Трофим Васильевич Павлов нуучча, кытай, монгол, дьоппуон, бүрээт атыыһыттарын түмпүт аатырбыт Кээхтэ (билиҥҥи Чита уобалаһа) дьаарбаҥкатыгар тиийэн күндү түүлээҕинэн эргиммитин туһунан суруйааччы Иннокентий Семенов суруйар. Тэрэпиин атыыһыт Өлөөн, Анаабыр, Хатанга өрүстэр тардыыларынан, Дьэһиэй күөл, Күөл Сүрүндэ курдук үрэх баһа сирдэринэн сылдьан күндү түүлээҕи хомуйара үһү. Радиосуруналыыс Николай Максимов, архивист Наталья Степанова, суруйааччы Баһылай Харысхал бу үөрэҕэ суох атыыһыты кытта Саха сирин алмааһын көстүүтүн эмиэ ситимнииллэр…
Өссө биир киэҥ ыырдаах саха атыыһыта – Амур көмүһүн хостообут Афанасий Никитич Жирков аата умнулла сыспыта. Бу киһи – Амурга хас да бириискэни бас билбит атыыһыт, оскуола аһан саха ыччатын үөрэттэрбит меценат. Кини туһунан кэрэхсэбиллээх ыстатыйаны историческай наука кандидата Анатолий Саввинов «Чолбон» (2013, 7 №) сурунаалга былырыын бэчээттэппитэ.
Революция иннинэ саха икки бастакы гильдиялаах ол эбэтэр, миллионер атыыһыттааҕа – Николай Осипович Кривошапкин уонна Гавриил Васильевич Никифоров-Манньыаттаах Уола. Өскөтүн Кырбаһааҥкын үөрэҕэ суох эрээри, мындыр өйүнэн, киһилии сыһыанынан үтүмэн үбү түмпүт эбит буоллаҕына, Манньыаттаах Уола саха атыыһыттарыттан бастакынан аан дойду рыногар тахсыбыта. Ол курдук, суруйааччы Баһылай Харысхал суруйарынан, Никифоров Лондон аукционугар Саха сирин күндү түүлээҕин, Россия атын атыыһыттарынан эргиппэккэ, быһаччы таһааран атыылаабыт. Үөһээ ааттаабыт дьоммутугар аны уонунан ааҕыллар иккис гильдиялаах атыыһыттары холбоотоххо, саха эргитэр-урбатар дьоҕура кырата суоҕун кэрэһилиир…

«Үһүс Улуу Торҕо суола»

Дьэ, кый ыраах, сүүнэ сис хайалар, уһуга көстүбэт баай хара тыа, ооҕуй оҕус бадараанныыр маардар кэтэхтэригэр сытар Саха сирэ хайдах Киин Азияны кытта ситимнэһэр этэй? Билигин сатыы, ат, таба, оҕус көлөлөөх дьон ыйы-ыйдаан, ардыгар сылы-сыллаан айанныылларын киһи өйүгэр батарара уустук. Ол эрээри, түҥ былыргы дьон – булчуттар, маныыһыттар киэҥ ыырдаахтара саарбаҕа суох. Андрей Кривошапкин-Айыҥа «Евразийский союз» диэн кинигэтигэр «Үһүс Улуу Торҕо суола» баар буола сылдьыбытын туһунан ахтар. Итиэннэ, ол аартык Байкалы таарыйан, Саха сиринэн инньэ Камчатка тумул арыытыгар тиийэн түмүктэнэр буолуохтаах диэн сабаҕалыыр.
Бу суол туһунан Кытай, Уйгурия, Орто Азия былыргы докумуоннарыгар туох эмэ ахтыллыбытын туһунан чахчыны ким да була, быктара илик. Үһүйээннэргэ да ол туһунан сибики суох. Арай Кытайы былыргы сахалар «Богдо сирэ» диэн ааттыыллара үһү. Итиэннэ, Амма баһынан Амурга түһэр «Ааттаммат аартык», «Дьабадьы аартыга» диэн былыргы суоллар баалларын уос номоҕо кэрэһилиир. Ону сэргэ, Байкал диэкиттэн кэлбит өбүгэлэрбит суоллара Өлүөнэ, Өлүөхүмэ өрүстэр тардыыларынан барарын туһунан үгүс үһүйээннэр, чинчийээччилэр бэлиэтииллэр.
Бу Айыҥа ааттыырынан «Үһүс Улуу Торҕо суола» эбэтэр, атын аартык баарын археологическай булумньулар эрэ кэрэһилиэхтэрин сөп. Ол курдук, Айыҥа суолу Камчаткаҕа тиэрдэригэр түҥ былыр, Хара муора кытылыгар үөскүү сылдьыбыт Босфор государство манньыата тумул арыыттан көстүбүтүгэр тирэҕирэр.

Археологическай булумньулар

Оттон Саха сирин ылар буоллахха, СР НА академига Анатолий Алексеев «Древняя Якутия» кинигэтиттэн көрдөххө, Өлүөхүмэҕэ Улахан Сөгөлөннөөх диэн стоянкаттан 1992 сыллаахха Кытай Шу династиятын (биһиги эрабыт III үйэтэ) саҕанааҕы манньыата көстүбүт. Археолог Иван Константинов Кытай орто үйэтээҕи манньыата көстүбүтүн туһунан суруйар. Кэлин Кытай орто үйэтээҕи манньыатын саха-французскай экспедиция булбутун туһунан археолог Василий Попов бигэргэтэр. Аны субу аҕыйах сыллааҕыта Хаҥалас улууһун Өктөм нэһилиэгин Баҕадал диэн сириттэн Кытай эмиэ Шу династиятын саҕанааҕы манньыаттардаах кылаат көстүбүтэ. Манна даҕатан аҕыннахха, 2000 сыл эргин Саха сиригэр: «Тикси аттыттан былыргы гректэр маллара-саллара, ол иһигэр манньыаттара көстүбүт!» – диэн сенсационнай сурах тарҕаммыта. Бу икки кэлиҥҥи кылааттары археолог Александр Степанов үөрэппитэ биллэр.
Ити манньыаттары сэргэ, былыргы көмүүлэртэн Кытай торҕо таҥаһын сорҕото, оҕуруолара, фарфора көстүтэлииллэрин туһунан чахчылар аҕыйаҕа суохтар. Холобура, Аммаҕа номоххо киирбит Лөглү Бөҕө уҥуоҕуттан Кытай ***, торҕо таҥас көстүбүт этэ. Аны Ньурбаҕа биир көмүүттэн монгол сонун булбуттара. Бу манньыаттар, таҥас-сап, мал-сал барыта атыы-эргиэн баарын ырылхай туоһулара буолаллар.

Аан дойду эргиэнин эйгэтэ

Онон Саха сирэ аан дойду атыытын-эргиэнин эйгэтигэр түҥ былыргыттан, нууччалар кэлиэхтэрин инниттэн киирбит буолуон сөп. Улахан атыы-эргиэн былыргы системата баарын кэккэ чинчийээччилэр бэлиэтииллэр.
Холобура, уһулуччулаах чинчийээччи Гавриил Ксенофонтов «Ураангхай сахалар» үлэтигэр: «…все тунгусские весенние и летние стоянки по берегам реки в Олекминском и Вилюйском крае, конечно, обязаны своим происхождением меновым взаимоотношениям с якутами, которые устанавливали постоянный товарообмен с таежными и захребетными тунгусами», – диэн суруйар. Ксенофонтов дьаарбаҥкалар атыыһыттар кэллэригэр табыгастаах сирдэргэ – өрүс кытыыларыгар үөскүүллэрэ, оннук миэстэни таба тайаммыт нуучча хаһаахтара үгүс түүлээххэ тиксэллэрэ диэн быһаарар.
Өссө биир кэрэхсэбиллээх бигэргэтиини «Якутия: рекорды, самое первое, самое-самое» диэн кинигэҕэ киирбит «Находка канадского ученого» диэн ыстатыйаттан булуохха сөп. Бу ыстатыйаҕа былыргы Португалия ХIV үйэтээҕи картатыгар Енисей уонна Өлүөнэ өрүстэр икки ардылара ойууламмытын туһунан ахтыллар. Бу карта былыргы Чыҥыс Хаан монголларын империятын кытта ыкса ситимнээх диэн быһаарбыттар. Онон Саха сирэ нууччалар кэлиэхтэрин инниттэн, III-XIV үйэлэр икки ардыларыгар, баҕар ол да инниттэн аан дойду атыытын-эргиэнин эйгэтигэр киирбит курдук. Ол эбэтэр, саха атыыһыттара күндү түүлээҕинэн, сэлии муоһунан, баҕар алмааһынан да, эргиммит буолуохтарын сөп.

Гаврил АНДРОСОВ.

Оставить комментарий

Войти с помощью: