Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

Алмаасчыт сахаларга сырыттым /Суоллааҕы бэлиэтээһиннэр/.

От редакции: мы начинаем публикацию серии путевых заметок известного якутского государственного деятеля, публициста и писателя Д.Ф.Наумова о впечатлениях от посещения им подразделений компании «Алмазы Анабара» летом 2015 г.

1 часть.

Миитэрэй Наумов

18.06.2015 г.

Миигин тыа сиригэр уһуннук үлэлээбит, тыа хаһаайыстыбатын республика таһымыгар тиийэ салайсыбыт киһи санаам аргымтата буолбут биир түгэн өрүү муҥнуур. Государство тыа сиригэр, ордук биһиэхэ, хотугу дойдуга, ыытар политиката тосту уларыйыыта дөбүгүс быһаарыллыбат ыйыллаҕас соҕус ыйытыктары туруорда. Социализм киһи бары үлэлээх буолуохтаах диэн сүрүн политическай соругун, биһиэхэ хоту дойдуга быһаарарыгар государство үтүмэн үбү көрөн ночооттоохтук да үлэлиир хаһаайыстыбалары-совхозтары тутан олорбута. Ол саҕана тыа сиригэр үлэһит илии тиийбэт кыһалҕатын, мин тыа хаһаайыстыбатын орто сүһүөх диэн ааттанар салаатын салайаачыта, эппинэн-хааммынан билбитим. Билигин государство тыа сиригэр бас билиитэ суох, тэрийбит совхозтара ыһыллыбыттара. Босхо түҥэтиккэ барбыттара. Ону кытта тыа сирин фермер буолбатах, бюджет тэрилтэлэригэр хабыллыбат, куораттарга көспөтөх боростуой үлэһит дьоно, орто техническэй үөрэхтээх механизатордар, атын да эдэр ыччат үлэтэ суох буолуута, эбэтэр улахан көдьүүһү биэрбэт, билиҥҥи олох тэтимин сиппэт үптээх-астаах буолуута күннээҕи олох көстүүтэ буолла. Маннык олох уларыйыыта үөскэппит көстүүтүн биир эмэ салайааччыны буруйдаан күдээринэ этиинэн дьарыктаныы көдьүүһэ кыра. Онон суол-иис көрдөөһүн, үөскээбит балаһыанньаны быһаарарга саҥа суоллар наадалара көстөн турар суол.

Былырыын күһүн ыалым Баһылай уола Вася Лазарев алмааска үлэлээн балаҕан ыйын бүтүүтэ кэлбитэ. Кэргэнэ ол саҕана уолламмыта. Аҕата сайыны быһа уолун дьиэтин дьону наймылаһан туппута, Вася кэлэригэр сүнньүнэн бүппүтэ. Оҕонньор уола «Анаабыр алмаастарыгар» вахтаҕа үлэлиир буолан ити дьиэ тутулунна диэн уулуссабыт эмээхситтэрэ кэпсэтэллэрин сэргии истэ сылдьыбытым. Вася мин уолум бииргэ оонньообут, кыра эрдэҕинэ биһиги тиэргэммитигэр элбэхтик сылдьыбыт киһи. Онон дьиэбэр ыҥыран киллэрэн хайдах туох тэрилтэҕэ үлэлээбитин ыйыталастым. Киһим бэрт олохтоох кэпсэллээх киһи буолан биэрдэ. Ыраах Анаабыр сиригэр сайыҥҥы сууйуу үлэтигэр үлэлээбитин лаппа үптээх кэлбитин, дьиэтин ситэрэргэ үлэлээн эрэрин кэпсээтэ. Олус үчүгэйдик маска туттар киһи быһыытынан барытын олох эрэх-турах быһаарар, ыллыктаах санаалаах киһи буола улааппытын, бэйэтин кыаҕар эрэнэр сатабыллаах үлэһит буолбутун бэлиэтии көрө, астына истэ олорбутум. Киһим үлэлээбит сирэ олус үчүгэй бэрээдэктээхтик, сатабыллаахтык тэриллибит үлэлээҕин, онно тиийбит уолаттар ол дойду тиэмпэтин тутуһар, үлэ биэрэр тэтимигэр хас биирдии үлэһит кыанан үлэлиирин быһаарынар, бэйэ бодотун тардынар сирэ буоларын туһунан сиһилии кэпсээтэ. Тыһыынчаттан тахса саха уолаттара кыайа-хото үлэлииллэр, онно муннугу кэйэ, кыайбаппын-сатаабаппын диир киһи суох. Биир эмэ баар буоллаҕына бэйэтэ туоруур. Уолаттар сатабыллара, техника, технология күнтэн күн үүнэ-сайда, саҥатыйа турар диэн Васям кэпсээнин түмүктээтэ. Кини кэпсээниттэн мин, ол дойду үлэтин тыа сирин ыччатын кыаҕар сөптөөх гына тэрийэнннэр, алмаас хостооһуна бу ыалым уол курдук дьон кыахтарын иһинэн саныыр үлэлэрэ буолбутун сонургуу истибитим. Кэпсэтиибит бүтүүтүгэр саҥа киһитэ, уолчаана, кэргэнэ хайдахтарын ыйыппытым. Бары этэҥҥэлэрин истэн баран:

– Хайа, Вася, ол киһиҥ эн курдук алмаасчыт буолар дуо? – диэтим.

– Этэҥҥэ сырыттаҕына, аҕата сатыыр үлэтин кыайар киһи буолар ини, – диэтэ уолум.

Мин ити эппиэти соһуйа, долгуйа истибитим. Биһиги уулуссабытыгар алмаас хостооһунугар аҕатын сатыыр үлэтин аннынан саныах саха киһитэ төрөөбүтүн туһунан санаа миигин ат гынан миинэн, оҕус гынан көлүйэн бу суруйа олоробун.

Биһиги эдэр эрдэхпитинэ аҕаларын суолун батыһан уолаттар механизатор, сылгыһыт буолаллара, тутууга үлэлииллэрэ, булчут буолан аар тайҕаны кэрийэллэрэ. Аҕалара сатыыр үлэтин анныларынан саныыр дьон иитиллэн тахсаллара. Билигин дэриэбинэлэргэ бэрт уһуннук үлэлээбит учууталлар, эмчиттэр династиялара баар буолла. Барыта олох сайдыытын тэтимин кытта тэҥҥэ барсан иһэр, саҥаттан саҥа үктэллэргэ хардыылыыр. Билигин тыа сиригэр үлэ-хамнас көрүҥэ уларыйда. Урукку курдук тыа хаһаайыстыбатын производствота суох. Тыһыынчанан туонна комбикорм тиэллибэт, газ ситимигэр холбоммут дэриэбинэбитигэр хас эмэ тыһыынчанан кубометр мас мастаммат. Үрбэ сүөһүнү көрөр-төлөһүтэр үлэ – мин былыргы профессиям. Кэпсээтэххэ сонун курдук истиллэр. Туттааччыта суох буолан бурдук ыһыллыбат. Тракторист уолаттар кыра, уруккуга холоотоххо иппэй-туппай үлэҕэ үлэлииллэр. Окко ат, илии үлэтин үтүмэн үгүс кытай кыракый трактордара солбуйбуттар, онон ыал үс-түөр оту оттуур. Тыа сиригэр олох баар, оҕо төрүүр, сүөһү маҥырыыр, сылгы кистиир, ыал саҥа дьиэ туттар, дэриэбинэлэр киэркэйэллэр. Ол эрээри эр киһи, ыал аҕата үтүмэн үбү өлөрөр дьиэ кэргэнин иитэр-аһатар суола-ииһэ сабыллан иһэр. Барыта баар, ол гынан баран кыра, биир ыал кыаҕын иһинэн үлэ. Халлаан туран биэрдэҕинэ уонча күннээх от үлэтэ, кыра дьиэ иһинээҕи таһынааҕы үлэ.

Ыалым Вася вахтаҕа үлэлээн кэллэҕэ. Кини былырыын өлөрбүт үбүнэн аҕата оҕонньор дьиэтин туппут. Ойоҕо оҕо төрөөбүт. Саас далларыгар сылгы кистиир, кулунчук кутуруга тойтороҥнуур. Ыалым олоҕо тигиниир. Эбэлэрэ сиэннэрин көрсөн солото суох. Кыһынын эһэлэрэ ЖКХ-тын дьаһайсан күн өрөөбөт. Обургу оҕолор үөрэнэллэр, кыралары кийиит оҕолуур. Быйыл дьиэтин-уотун ситэрэр Вася вахтаҕа барбатах, нефтебазаҕа слесардыыр. Кини курдук улахан производствоҕа үлэлээбит, чиҥ-чаҥ тутуулаах киһи онно эмиэ наада. Уол мин дьиэм таһынан көхсүгэр суруктаах үлэтин таҥаһын лып курдук кэтэн үлэтигэр барар-кэлэр. Кини туттарыгар-хаптарыгар ыһыллаҕас соҕус тыа уолун хамсаныыта суох. Киниэхэ биэстэ сылдьыбыт вахтатын тимир курдук чиҥ ирдэбилэ суол хаалларбытын быйыл сайын Анаабырга сылдьан көрбүтүм, өйдөөбүтүм.

Саас суол алдьаныан иннинэ Матвей Николаевич Евсеевкэ сылдьан кини тэрилтэтин үлэтин-хамнаһын билсиэхпин баҕарарбын эппитим. Санаабын, былааммын кэпсээбитим. Саамай элбэх киһи киниэхэ үлэлиир дэриэбинэтин көрүөхпүн баҕарарбын эппиппэр, £лүөхүмэ Хоротугар барарбар сүбэлээбитэ уонна икки хонорго кэлиилиин-барыылыын түөрт күн сылдьарга масссыына биэрбитэ. Ил Түмэн депутата Марианна Анатольевна Магомедова олохтоох нэһилиэк баһылыгын кытта кэпсэтэн миэхэ көмөлөһөрүгэр көрдөспүтэ.

Хорону мин уруккуттан билэбин. Хортуоппу      й үүннэрэр «Хоро» совхозтан биир сыл сиэмэ хортуоппуй атыылаһан бэрт аймалҕаннаах үлэни үлэлээбиппит. Директор Николай Афанасьевич Тараяровы үчүгэйдик билэрим. Кини биһигиттэн биир курс анныкы үөрэммитэ. Кэлин министрдии сылдьан, Коля улаханнык айманан производство сүтүүтүн, үлэ-хамнас суох буолуутун утарсан мунньахтарга тыл этэрин истэрим. Ыалдьан-сүтэн күн сириттэн эрдэ бараахтаабыта. Кини айманыыта төрүөттээҕэ. Сүөһү бөҕөлөөх, хортуоппуй бөҕөнү үүннэрэн атыылыыр, тигинэччи үлэлии олорор хаһаайыстыба суох буолуута, баайа босхо түҥэтиллиитэ, маҥнай үчүгэй курдуга, онтон сыллар ааһан истэхтэрин аайы суойан, үп-харчы аҕыйаан барбыта. Ити кими барытын долгутуон сөп. Мин бу нэһилиэк олоҕор баар буолбут көстүү, дьон алмааска үлэлээһиннэрэ туох уларыйыылары киллэриэхтэрин сөбүн көрөр баҕалаахпын нэһилиэк баһылыгар Мария Васильевна Брагинаҕа эппитим. Билигин бу нэһилиэктэн 63 киһи «Анаабыр Алмаастарыгар» вахтаҕа үлэлиир эбит. Биир нэһилиэктэн элбэх киһи. Баһылыкка олорон суоттаан көрбүппүт бу үксэ эдэр дьон вахтаҕа үлэлээн биир киһи ортотунан 400 тыһыынчаны өлөрөн карточкатыгар илдьэ кэлэр буоллаҕына, 25 мөлүйүөн солкуобайы аҕалаллар эбит. Бу харчы дэриэбинэ олоҕун укулаатын олох уларыппакка эрэ кэлэр харчы. Дэриэбинэлэригэр сүөһү иитиллэр, от оттонор, мас мастанар, оҕо-уруу үксүү турар эбит. Миигин оскуола директора Василий Мартынович Габышевка түһэрдилэр. Ыалым олох мыраан үрдүгэр олорор ыал эбиттэр. Кэргэнэ Людмила балыыһаҕа үлэлиир, Халыматтан төрүттээх эбит. Тыа сирин учууталыгар, оскуола директорыгар түбэспиппиттэн үөрдүм. Хаһаайын элбэх кэпсэллээх, олоххо олох чиҥник турар өйдөөх-санаалаах киһи буолан биэрдэ. Сарсыарда хаһаайыстыбатын көрдөрдө, үс ынахтаахтара олус үүттээх быһыылаах-таһаалаах, сириннээх барахсаттар эбит. Үчүгэй илиилээх иччилээхтэрэ биллэ сылдьар. Сылгылаах эбит, биир тиҥэһэ аһыы турар. Мыраан ортоку лаппараҥыҥар турар уһаайбалар кэккэлэһэ туран уулусса буолбут. Хортуоппуй олус торолуйан үүнэр, ыарыыга ылларбат диэн хаһаайын кэпсиир. Ол күн мин хас да ыалга сырыттым, баһылыктыын сыныйан кэпсэттим. Дьиэ кэргэнтэн элбэх киһи алмааска үлэлиир ыала диэн Яковлевтарга сырыттым. Түөрт уолаттара Илья, Егор, Корнелий, Афанасий сыллата вахтаҕа сылдьаллар эбит. Сварщик Егор баарын кытта кэпсэттим. Маҥнай стажер буолан, кэлин профессиятын баһылаан 5 разрядтаах сварщик буолбут. Биир саамай уустук үлэни тоҥ буору хаһар экскаватордар аһыыларын иһэрдэр идэни баһылаабыт. Бу дьыаланы төһө баһылаатын диэбиппэр, бу ийэм-аҕам аах дьиэлэрин сваркалаабыт киһини күлүү гынар буоллум уонна мүчүк гынан баран, ол урут бэйэм оҥорбутум, дьэ суол-иис, соччото суох үлэ доҕоор диир. Уолум мүчүҥнүүр, антах барыта үрдүк ирдэбил, сатыыр буоллаххына үүнэн-сайдан иһэҕин. Мин билигин ханнык баҕарар тутууга, газопровод, нефтепровод тутуутугар үлэлиир кыахтаахпын. «Анаабыр Алмаастарыгар» үлэлээбит дьон ханна баҕарар үрдүктүк сыаналаналлар.

– Онтон бары баран хааллаххытына дьоҥҥут хайдах оттоон-мастаан олороллоруй? – диэн ыйыттым. Аҕабытыгар мотордаах оҥочо, трактор ылан биэрбиппин, бу билигин барыахпыт диэн кыстыыр оттор маспытын барытын бэлэмнээтибит. Дэриэбинэҕэ кыстыыр мастара хото бэлэмнэммит ыаллар уолаттара бары вахтаҕа сылдьаллар. Сылдьыбыт уолаттар үгүстэрэ сөбүлээтэ, сорохтор иккиһин барбаттар, киһи барыта тулуйар буолбатах. Үптээх-хамнастаах үлэ диэн хайдаҕын билбиттэрэ эмиэ үчүгэй буоллаҕа. Дьон үксэ урут алмааһы, ыһылла сытары отоннуур курдук хомуйа барыллар курдук саныыллара. Мин урут атын дэриэбинэлэргэ ыалга, тэрилтэлэргэ ититии систематын тардарым. Ити тиийбэтин, бу суоҕун манаан сайыны, күһүнү быһа сылдьарым, ол сылдьан арааска барытыгар түбэһэҕин, ас-үөл да баар буолааччы, элбэх буоллаҕа. Кэргэним айманааччы. Билигин барыта чуолкай, өлөрбүт харчым карточкаҕа түһэр, онтон чегэ-биллэриитэ кэлэр. Кэтэһиннэрбэт. Үлэм үрдүк төлөбүрдээх. Дьиэбэр дьонум нус-хас олороллор уонна үлэһит киһиэхэ туох наада буолуой. Барыта орун оннугар. Мин киһим кэпсээнин дьып-дьап курдук туттунуутун, дьэҥкэ, бэйэтигэр эрэллээх быһаарыыларын астына иһиттим.

Нөҥүө күнүгэр ыаллар ийэлэрин кытта анаан көрсөн кэпсэтэлээтим. Яковлевтар ийэлэрэ Ольга Корнелиевна бэрт сытыы-хотуу көрүҥнээх хотун-хаан дьахтар эбит. Кэпсэтиибитигэр бэрт судургу хоруйдаах киһи буолан биэрдэ.

– Ыраах сылдьан үлэлииллэрин сирбэппин. Урукку курдук барытын сыһан-оһон үлэлээбэттэр, барар-кэлэр дьон быһыытынан эрдэттэн сулбу-халбы үлэлээн, бэлэмнээн бараллар. Сырыттыннар, миигиттэн тугу эрэ көрдүү сатыы сылдьыахтарын кэриэтэ, оҕонньор биһигиттэн тугу ылыахтарай, бүтэн истэхпит дии. Үөрэбин. Үчүгэй тэрилтэ эбит – үлэлиир сирдэрэ, – диэн кырдьаҕас ийэ кэпсэтиибитин түмүктээтэ.

Биир эдэр мэтэкэ куо барахсантан кэргэнэ ыраах сылдьарын хайдах саныырын, төһө ахтарын, харчытын хайдах туттарын ыйыттым:

– Харчы карточкаҕа түһэр. Ону мин ылбаппын. Ол үчүгэй. Ол мин илиибэр киирдэҕинэ, кэргэним барбытын курдук кураанах кэлэр буоллаҕа. Мин диэн төһөлөөх да харчыны суох оҥорор кыысчаан буоллаҕым дии, – диэн күлэр. Онтон ахтылҕан туһунан ыйытыкпар;

– Ахтан бөҕө буоллаҕа, ол гынан баран элбэх харчылаах, ахтан аҕай кэлбит киһи эмиэ атын буоллаҕа, манна күн аайы тугу да гыммакка күскэҥниир, этиһэртэн атыны билбэт киһиэхэ тэҥнээх буолуо дуо. Дьиэ туттуохпут, маһын бэлэмнээн барбыта. Билигин барыта былааннаах ыалбыт, – диэтэ эдэр ыал ийэтэ. Кэпсэппит ыалларым ийэлэрэ, эдэрдиин-кырдьаҕастыын дьонноро үлэҕэ сылдьалларын астыналларын эттилэр. Урут былыр да, совхоз да саҕана сайыны быһа айаҥҥа, арыыга оттуу сылдьаллара. Эр киһи дьиэҕэ олорон ыыра кыарыыр, өйө-санаата мөлтүүр эбит. Ону бу ааспыт сыллар көрдөрдүлэр. Маҥнай өрүү дьиэҕэ бааллара үчүгэй курдуга, хотоҥҥо эҥин сылдьаллара. Онтон улам мөлтөөн киирэн барбыппытын дьэ, саҥа өйдөөн көрдүбүм. Бу дэриэбинэбит саҥатыйан, тутуллан иҥин барбыта үс хас сыл эрэ буолла дэһэллэр.

Күнүс Далбараевтарга Афоня, Петя диэн уолаттарга сырыттым. Сүүрбэлэриттэн саҥа тахсыбыт игирэ уолаттар эбит. Эдьиийдэрэ врачка үөрэнэр үһү. Эрдэ огдообо хаалбыт ийэлэригэр иитиллибиттэр. Олбуор иһигэр киирбитим мас бөҕө мастаммыт. Афоня ол үлэтигэр туох эрэ наадаҕа барбыт. Петя дьиэҕэ баарын кытта кэпсэттим.

– Бастакы сылбытыгар өлөрбүт харчыбытын таах сыр-мыр туттубуппут. Ол-бу мотоцикл иҥин. Чэ, соччо туһата суох бүппүтэ. Онтон иккис сылбытыттан ыла харчыбытын тус туттар сыаллаах үлэлиибит. Бу сотору барыахтаахпыт. Ийэбит кыстыгын барытын бэлэмнээтибит. Билигин өлөрөр харчыбытынан эдьиийбитигэр дьиэ атыылаһыахтаахпыт. Быйыл үһүс курсу бүтэрэр. Мин поварбын. Афоня сууйууга сылдьар. Үчүгэй, үлэлииргэ тугу гынаргын барытын билэҕин. Сайдан иһэҕин. Соҕурууттан кэлбит дьон наһаа санаалара түһэр, кыҥкый баҕайылар. Тоҕо кэлэллэрин олох өйдөөбөппүн. Үлэлии кэлбит киһи үлэлии сылдьыахтаах буоллаҕа. Саха уолаттара тулуурдаахтар, ол-бу ордук хос өйдөбүллэрэ суох. Вахта диэн эр киһиэхэ сөптөөх үлэ эбит, – диэн түмүктээх киһи буолла Петя Далбараев диэн эр киһиэхэ бэрт сэдэх повар идэлээх киһи.

Барар күммүтүгэр мин мыраан үрдүттэн, Лена эбэни, кини мыраанын тэллэҕэр сытар уу-чуумпу дэриэбинэ оһоҕун аргыый унаарыйар буруотун одуулуу турбутум. Барыта орун оннугар туох да уларыйбатах курдук, ып-ыраас, уу-чуумпу. Ол гынан баран уларыйыы бөҕөтө буолбутун сонургуу көрбүт киһи турдаҕым. Алмаасчыттар олорор дэриэбинэлэрэ буолбут £лүөхүмэ Хорото. Кэпсэтиилэрэ оннук, сонуннара оннук. Сотору дэриэбинэ эмээхситтэрэ хайа бириискэҕэ хайдах алмаас хостоммутун, төһө улахан, хас караттаах тааһы булбуттарын сонун гынан кэпсээтэхтэринэ көҥүллэрэ. Дэриэбинэ сонуна олоҕун сонуна буолар буоллаҕа… Алта уон үс киһи бу дьоҕус дэриэбинэттэн бэйэтин олоҕун бүгүн алмаас хостооһунун кытта сибээстээбит. Итэҕэй-итэҕэйимэ оннук. Алмаасчыттар олорор, ынах маҕырыыр, сылгы кистиир, дэриэбинэ көссүө ыта аргыый ньаҕыйар, уулуссаларыгар каникуллара буолан оҕолор оонньоон мучумааннанар саха дэриэбинэтэ.

Аҕалара алмааска барбыт диэн сонуннаах дэриэбинэҕэ икки хоннум.

Сайыны быһа мунньа сылдьыбыт санаам батарбакка Евсеев Матвей Николаевичка киирэ сырыттым. Аны Анаабырга барарга көрдөһөн турдум, били эгэлгэтэ элбээн диэбиккэ дылы. Киһим сөбүлэстэ, Владимир Николаевич Черноградскай барыахтаах, ону кытта барыс, бириискэҕэ илтэриэхтэрэ диэн буолла. Анаабырга барар самолет суох буолан иккис күммэр көтөн тиийдим. Самолекка толору үлэлии барааччылар бааллар. Мин бииргэ үөрэммит Аля Портнягинам уола Виктор Окороков баарын кытта сэлэһэн бэркэ айаннаан тиийдим. Альбина хос сиэнэ иккитэ буолан эрэр үһү, мин сиэним түөрдүн туолуохтаах. Улахан хаалыы буолбут диэн быһаарыстыбыт. Аля хааман кынтайар бэйэтэ атаҕа ыалдьан балыыһаҕа сытарын соҥуора иһиттим, сааһырыы тыйыс тыына биһиги көлүөнэҕэ ыалдьыттаабыта ыраатта, кэккэлэһэ олорор Аля уола пенсияҕа тахсан алмаасчыттарга үлэлээбитэ үһүс сыла буолбут, сиэннээх, ол киһи мин бииргэ үөрэммит кыыһым хос сиэнэ. Итинник дьикти да, курус да кэпсээннээх Анаабыр аэропордугар түстүбүт. Пограничниктар докумеммытын көрдүлэр. Биһигини компания Анаабырга представителэ Арьянов Владимир Алексеевич көрүстэ. Эр бэрдэ олох, кырдьыбат эбит. Долган бэрдэ буоллаҕа. Үчүгэй совхоз директора, улахан салайааччы этэ. Салгыы көтүөхтээх вертолеппыт ыарыһахха көтөн биһигини гостиницаҕа илдьэн чэйдэттэ уонна вертолекка киллэрэн «Маят» бириискэҕэ көттүбүт. Эниэлэргэ хомурах хоммут сирдэригэр хаардаах, көҕөрөн эрэр туундара устун көтөн Морҕоҕорго тиийдибит. Дьэки-курус халлааннаах дойду буолла. «Таможня» диэн ааттыыр сирдэригэр таһаҕаспытын көрдүлэр. Миигин туох үлэһиккиний диэн ыйыппыттарын, үйэбэр аан маҥнай «суруйааччыбын» диэн буккулла түһэн баран суруттардым. Били убайбыт Күннүк эппитинии «үгүс сыл өлбөккө кэлбиччэ, өлгөм килиэби сиэбиччэ» диэбит курдук, мин саҕа профессиябын айааһыыр буоллум. Онон биир хатыҥыр уол суруйааччыны олорор сирин буллар диэн сорудах ылбытын батыстым. Икки этээстээх дьиэҕэ тиийдибит. Гостиница хоһо баар эбит, бэҕэһээ вертолет летчиктара хоммуттара диэн уолум кэпсиир. Кини Эбээн-Бытантайтан сылдьар эбит. Олоҕун-дьаһаҕын туһунан ыйыпыппар киһим:

– Аатым Мичил Слепцов диэммин, сааһырдым да кэргэн-оҕо суох, – диир санаарҕабыллаах соҕустук.

– Хайа, доҕор, ол хаһыҥ буолан муҥатыйдыҥ? – диибин.

– Сүүрбэ алтам, – диир, тохтообокко бэйэтин үлэтин үлэлии-үлэлии. Аһата остолобуойга илтэ, туалет ханна баарын көрдөрдө.

– Бэйи, доҕор, тоҕо дьахтар туалета суоҕуй? – диэн ыйытан уолбун соһуттум. Киһим мүчүк гынна:

– Бу дойдуга оннук тэрилтэ төрдүттэн суох. Биирдэ туттааччы суох. Аны мин соһуйдум.

Остолобуойга талбыт аспын аһаат хонтуораҕа таҕыстым. Бириискэ салайааччыта Николай Николаевич Игнатьев мин кэлсибит вертолетум £лөөнтөн төннүүтүгэр Якутскайга барар диэн буолла. Мин кинини кытта бэрт элбэх кэпсэтэр санаалааҕым. Уруккуттан билсэр дьон быһыытынан үөрэ көрүстэ. Үөлээннээҕим олох кырдьыбатах. Сытыы уоттаах харахтара, киниэхэ эрэ баар көҥдөй хамаандалыыр куолаһа олох уларыйбатах.

Былыргы колхоз ферматын уолаттара буоллахпыт, ону-маны оҕо, эдэр сааспытын ахтыһан ыллыбыт. Киһим хойутаан кэлбиппин хомуруйа соҕус санатан баран, эмискэ Якутскайга барар наада баар буолбутун эттэ уонна бириискэ техническэй начальнигын, кинини солбуйа хаалар Шамаев Виктор Эдуардович диэн эдэркээн киһини билиһиннэрдэ. Ньукулайым:

– Доҕоор, саха оҕолоро промышленноска бастакы көлүөнэ да буоллаллар, олус сыстаҕастар. Икки сыл үлэлээтилэр да үһүс сылларыттан олох үчүгэй бульдозерист буолаллар. Саастаах, биэс уоннарыттан тахсыбыт, көмүскэ старателлэр артыалларыгар уһуннук үлэлээбит нууччалар сатыыллара сүрдээх. Үйэлэрин анаабыт үлэлэрэ буоллаҕа. Олортон үс сыл үлэлээбит биһиги уолаттарбыт сорохторо олох таһыччылар. £ссө үөрэнэн иһиэхтэрэ буоллаҕа. Кадрдарбыт 50% сылын аайы үлэлииллэр. Тупсан иһэллэр. Улахан үлэ оскуолатын бараллар. Биһиги эдэр эрдэхпитинэ көмүскэ биир да рабочай саха суоҕа. Биһиги бэрт аҕыйах дьон бэртэрэ тулуһан сылдьыбыппыт. Мин «Югоренок» шахтатыгар үлэлээбитим. Бэрт аҕыйах саха уолаттара, горняктар, иҥнэн сылдьыбыппыт. Хайдахтаах курдук үтүрүйсүүгэ сылдьыбыппыт туһунан олох уһун туспа кэпсээн. Билигин манна саха уолаттара профессиональнай сайдыыларын көрөн өрө таһааран бүтүн бириискэбит үлэһиттэрин барыларын иитэн таһаардыбыт. Үлэни кыайаллар, сатыыллар, дьулуурдаахтар, саамай үчүгэйэ, баҕалаахтар. Онтон үлэ иһин эппиэтинэс кинилэри үүннэрэн-сайыннаран иһэр. Көрөөр. Кэпсэтээр, бэйэҥ астыныаҥ, – диэн киэн тутта соҕус эппитэ.

Кэпсэтиибит түмүгэр Николай Николаевичтан ыйыттым:

– Эн көмүсчүт киһи туох дии саныыгын. Айылҕаҕа көмүс хостооһуна алдьатыылаах дуу, бу эһиги хостуур ньымаҕытынан алмаас хостооһуна дуу?

– Көмүс бөҕө буоллаҕа. Онно химия элбэх. Манна таас түгэхтээх үрэх сүнньүн кумаҕын сүргэйэн, ону сууйан алмаас ылабыт. Үрүт араҥатын аспыппытын, төттөрү рекультивация кэннэ үрүйэ сүнньүн булар. Киһим вертолетугар айаннаата, истиҥник быраһаайдастыбыт.

– Бирээмэ улахан үлэҕэ киирэр курдук куонкурсу ааһан нэһиилэ үлэлии кэлбитим, – диэн кэпсэллээх завхоз Дьяконов Василий Васильевич үлэҕэ кэтиллэр халыҥ таҥас биэрдэ. Мин көрдөхпүнэ куоракка олох атын үлэни үлэлиэх көрүҥнээх, бэрт намчы киһи эбит. Манна үп-харчы өлөрөр баҕалаах кэлбит. Бэрт улахан хаһаайыстыбаны салайар эбит. Таҥаһым киһи хамсанарыгар олус табыгастаах таҥас буолан биэрдэ. Саппыкыларын сылдьыбытым тухары сөбүлээн кэттим. Ордук баата истээх сэлиэччиктэрин сөбүлээтим. Уопсайынан аныгылыы, киһи бары хамсаныытын, тиритэрин-хорутарын, тоҥорун-хатарын барытын учуоттаан тигиллибит таҥастар эбит. Алмаасчыттар олус бириинчиктээн сакаастаан тиктэрбиттэрэ дэһэллэр. Биһиэхэ киһи туһугар олус кыһаллаллар диэн киэн тутта кэпсииллэр.

Мин манна көрө-истэ кэлбит киһи быһыытынан тугу көрбүппүн күннэринэн арааран кэпсиим.

 

 

 

Оставить комментарий

Войти с помощью: