Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

Г Е Н Д Е Р (уөрэх үлэһиттэрин атырдьах ыйынааҕы сүбэ мунньахтарыгар).

Миитэрэй Баппаҕай (с. Верхневилюйск).

9 оҕолоох ыал иккистэрэ, 3 оҕо аҕата, сиэннэр эһээлэрэ, атаҕар уйуттар буолуоҕуттун Кыһыл Өтүйэ холкуоска, онтон Ис.Бараахап аат. сопхуоска тыҥ хатыаҕыттан хараҥарыар диэри хара үлэни үлэлии үөрэммит, 1974-76 сс. 11 ОДШБР-га сулууспалыы сылдьан туйгун сэрииһитин иһин уоппускаҕа кэлэ сылдьыбыт, устудьуоннуу сылдьан чулуунан билиниллибит, 1993с. Бүлүү эбэ тардыытыгар, 1995с. Саха сирин үөрэтээччилэригэр бастаабыт,1996с. “ Пеликан Дейли ” чэрчитинэн Арассыыйаҕа үс иһигэр киирбит, билиҥҥэ диэри эдэрдэрдиин күрэхтэһэн хачыгыратар  санаабын үллэһинним .

16.08.2015с.

Бу, үктээтэххэ маталдьыйбат Сир ийэҕэ,  туох баар тыынар-тыыннааҕы айбыт Аар айылҕабыт, олоҕу судургуттан уустукка сайдар аналлаабыт.  Тыынар-тыыннаах буолуу туохтан эрэ сүрүн уратыта – бэйэ курдугу төрөтүү уонна үөскэтии. Билиҥҥи билим быһаарбытынан 2,7 миллийээр сыл анараа өттүгэр үөскээбит бииристэр ( билимҥэ лат. Virus ) биһиги өйдүүрбүт курдук, бэл, тыымматтар. Ол эрэн төрүүллэрин уонна үөскүүллэрин иһин тыыннаахтарга киллэрэллэр. Онтулара эмиэ ураты. Оннооҕор арыый сайдыылаах диэххэ дуу, ол эрэн атыырга тыһыга арахсыбат бахтыарыйалар ( билимҥэ гир. bakteria ) сөптөөх эйгэҕэ түбэстэхтэринэ икки аҥы үллэһиллэн сиэрэ суох элбээн бараллар. Бу бахтыарыйа ийэ кута ( ДНК ) икки аҥы үллэһиллэн арахсыытынан ситиһиллэр. Сургуулга ( нууч. школа ) харамайдары үөрэтэргитигэр биир килиэккэлээх амыабаны ( гир. Amoibe > нууч. амёба буолбут ) бары үөрэттэххит. Онно билбиккитинэн кэмэ кэллэҕинэ үллэһиллэн биир амыаба икки буолан хаалар. “ Оҕолоро ” үүтүкчү “ ийэлэрин ” курдук буолаллар. Уларыйыы суох. Амыаба төрөөтө диэҕи икки аҥыы баран хаалар, өллө диэҕи өлүк суох. Тыыннаах хаалла диэҕи саҥа икки амыаба олоҕо саҕаланар. Дьэ, туһугар дьикти олох! Биир курдук көрдөххө киһи оннук үөскүүрэ эбитэ буоллар бэрт буолуо эбит. Саатар таптаабаты таптаан сордоммоккун, бииргэ олорон эрэйдэммэккин!

   Биһиги Сирбитигэр олох судургуттан уустукка кубулуйууттан турар. Ону билимҥэ өбөлүүссүйэ ( лат. Evolutio) дэнэр. Ол уларыйыы ийэ кут тутула кэһиллиититтэн үөскүүр. Кэһиллии барара тас эйгэ дьайыытыттан тутулуктаах. Ийэ кут тутула уларыйарыгар ордук күүстээх дьайааччыларынан a,v уонна g сардаҥалар буолаллар. Үллэһиллэн үөскээччилэр тас дьайыыттан ийэ куттара уларыйбатаҕа буоллар билиҥҥи олох суох буолуо этэ. Билигин ийэ кут кэһиллиитэ ордук элбээтэ. Ол курдук “ өйдөнөн ” хааламмыт эһэр дьаадарабыт сардаҥалары таһаарыыта, арааска туттар хиимийэбит, үөһэттэн саккырыыр арахыата тобоҕо, арыгы уо.д.а. дьайыылара ийэ куппут тутулун айгыратан эрэр…

    Куурусса урут баар буолбута дуу, сымыыт дуу диэн сорохтор атыттары мух-мах ыытаары сөбүлээн туттар ыйытыктаахтар. Онно мин хардам – сымыыт. Билиҥҥи кууруссалар төрүттэригэр туох эрэ дьайыыттан сымыыттарын үөскэҕин ийэ кутун тутулугар кэһиллии барбыт. Онтон чиччиктэр ( нууч. урод, билимҥэ mutant ) үөскээбиттэр. Бу чиччиктэр тулалыыр эйгэҕэ сөп түбэһэннэр үөскээн-төрөөн бэйэлэрин курдуктары тэнитэн барбыттар. Оннуктар билигин даҕаны Ииндийэ уонна Биирмэ ойуурдарыгар биһиги куртуйахтарбыт тэҥэ олороллор. Олортон былыргы быданнаабыт кэмнэргэ дьиэтиппиттэрэ сүүһүнэн боруода буолан биллэллэр. Ол эмиэ ийэ кукка кэһиллии баран саҥаттан саҥа чиччиктэр үөскээһиннэрин иччилэрэ тыыннаах хаалларан ииттинэллэриттэн баар буолбуттара. Холобура, үндүүк саҕа кохинкииннэр, холууп саҕа бэнтээмнэр, кутуруктарын куорсуна 10 м уһун онагодоорилар, сылга 400-тэн тахса сымыыты биэрээччи лөггүөрүннэр диэн боруодалар.

   Сиргэ олох уларыйыыттан турар. Билим быһаарбытынан ааспыт миллийээр уонна мөлүйүөн сылларга эҥинэ бэйэлээх чиччиктэр үөскүү сылдьыбыттарын билэбит. Тулалыыр эйгэҕэ сөп түбэспэтэхтэри айааччы суох оҥорон испитин эмиэ билэбит. Сөп түбэспиттэр үөскээн-төрөөн бэйэлэрин курдуктары тэнитэн бараллар. Уларыйыы баар буолан уустугуруу барбыта. Уларыйыы баар буолан туруору сүүһүн анныттан өрө көрөн киһи баар буолбута. Уларыйыы баар буолан киһиэхэ анаарар мэйии үөскээбитэ.  Уларыйыы баар буолан сайдыы баар. Уларыйан уларыйан хаһан эрэ халлаан куйаарын ( kosmos ) Өркөн Өйүгэр киһи-аймах салгын кута, а.э. өйө-санаата холбоһуоҕа. Билигин да ол хамсааһын барар, ол эрэн Сирдээҕи, а.э. Орто Дойду олоҕун киһитийии суолун тутуспуттар салгын куттара холбоһор. Халлаан куйаарын Өркөн Өйүн айыы үөрэҕин итэҕэлинэн биһиги Таҥара диибит. Өркөн Өйү нуучча улуу анаарааччыта Бэрнээскэй “ ноосфера ” ( noo — разум + sphaira – оболочка ) диэн ааттаан бастакынан үөрэтэн испитэ да, былыт үөһэ олорор тараҕай буохтарын эмэгэт оҥостон үҥэр киристийээннэр саба баттаабыттара. Эгэ, “ Религия – есть опиум для народа ” диэн ыҥырыылаах Лиэнньин төрүттээбит сүбэ дойдутугар өрө тутуохтара дуо!

   Уларыйыы күүскэ барарын туһугар сайдыылаах диир харамайдарбыт атыырдаммыттара уонна тыһыламмыттара. Үүнээйилэрбит эмиэ. Ити кэрэтин көрөн манньыйар, сыллаан ылан астынар чэчиктэрбит дьиҥэр үүнээйи ууһуур тэрилэ. Тычыынкатын иһигэр уллуруктар (нууч. живчик, билимҥэ sperma), соҕооччугун иһигэр аһыйдар (нууч. яйцеклетка, билимҥэ gyne) бааллар. Онон икки тус туһунаннар иссиһиилэрин түмүгэр аҕа уонна ийэ куттар буккуһаннар уларыйыы барар. Холобура, саха уонна нуучча ийэ куттара буккустаҕына хайаларыттан да уратылаах сиэнчэрдэр үөскүүллэрин курдук.

   Аны айылҕаҕа атыыр уонна тыһы баар буолан тыһы чулууттан оҕолонон төрүөҕүн тупсарар дьаһаҕа баар. Ол хамсааһыны ыраата барбакка 15 тыһ. сылы быһа “ киһититэ ” сатаабыт ыттарбыттыттан да көрүөххэ сөп. Киристийээн итэҕэллээх нууччаларбыт тыһы ыты суука диэн ааттаан сыыһа үөхсэллэр. Өйдөөбөттөрүттэн. Арай сүүлбүт тыһы ыт көрсүбүт атыыр ытын кытта иссиһэн истин. Арай ол атыыр өй аҥардаах, эбэтэр бодоҥ буоллун. Оччотугар кырата өй чиэппэрдээхтэри, эбэтэр оккураҥнары үөскэтиэ этэ. Айылҕа дьаһаҕа кытаанах, тыһы ыт киһи олобурун биир гына сүүрэн туох баар атыыр ыттары мунньан, охсуһуннаран хайаан, талан, чулууларын кытта иссиһиэ. Сорохтор кыахтаахтар охсуһа сырыттахтарына мөлтөх сабааччы дииллэр. Ол аата сабааччы күүһүнэн мөлтөҕүн иһин оҕуруктаах өйдөөх буоллаҕа дии. Биһиэхэ, киһилэргэ даҕаны дьаһахтаах тойон, эргитиилээх баай буолбуттар улахан күүстээх дьон дуо?

   Ити курдук айылҕаҕа ордук кыахтаах удьуорун хаалларар буолан тупса уларыйыы барар дьаһаҕа баар.

   Оттон биһиэхэ дьоннорго, дэбдэтинэн бэйэбитин homo sapiens диэн ааттаммыттарга ити сайдыы, ити өбөлүүссүйэ хайдах барарый? Чулуу дьахтар буолан чулуу эргэ тахсан уларыйа турар эйгэҕэ сөп түбэһэр чулуу удьуору тэнитэ сатааһын, а.э. өбөлүүссүйэлээһин төһө барарый? Киһитийии суолун тутуһан homo sapiens-тан homo kosmos-ка, эбэтэр Өркөн Өйгө дьулуһуу хайдах таһымҥа сылдьарый?

   Амыарыканы уонна Дьобуруопаны үтүктэн биһиги дойдубутугар үөрэҕирии хамыһаара Луначаарыскай 31.05.18 с. “ О введении обязательного совместного обучения ” диэн уурааҕа тахсыбыта, сургуулларга уолу кыыһы холбуу үөрэтии уонна иитии саҕаламмыта. Ити хайысханы билигин да тутуһан олоробут. Арай, 1943 – 54 сс. арааран үөрэтии буола сылдьыбыта. Ити уол оҕону эр киһи, кыыһы дьахтар буола үөрэтэр-иитэр өйдөбүллээх куруһуун ( нууч. грузин ) омук уола Дьугусабылы-Ыстаалын киллэрбит хайысхата буолуохтаах. Сэриилэһиннэрэр эдэр дьоно дьахтардыы майгыламмыттарыттан ыксаатаҕа буолуо. Ыстаалын өлүөҕүттэн ыла уолу кыыһы холбуу, дьааһылаттан, дьыссааттан оскуоланы нөҥүөлэтэн үөрэтэн уонна иитэн кэллибит. Бу кэмнэригэр оҕолор төрөппүттэриттэн ылаллара отой кыччыыр. Син-биир үҥкүбээтэр ( лат. Incubare ) чуппуускаларын тэҥэ. Ол содула тугуй, чуппуускалар улаатан баран сымыыт баттыахтааҕар, оҕолорун көрөн-харайан улаатыннарыахтааҕар, сымыыттаат тута сиэн кэбиһэллэр.

   Айбыт аар айылҕа дьаһаҕынан тыһы эрдэ ситэн, төрөөн-ууһаан көрүҥ эстибэтин хааччыйыахтаах. Ол иһин тыһылар ордук сэрэх буола улаатыахтаахтар. Онтон атыырдар бэйдиэ буоланнар, тонононнор, оҕо оҥорор саастарыгар аҕыйахтара тиийиэхтээх. Ол да тиийэн тыһылар тустарыгар дуолан киирсиини ааһыахтаахтар. Чулуу атыыртан чулуу оҕолор төрүөхтээтэр. Оннук дьайыытттан буор, ийэ уонна салгын кут тупсан бу харамай көрүҥэр сайдыы барыахтаах. Өбөлүүссүйэ.

   Биһиги, дьоннор харамайтан арахсыбыппыт билим быһаарбытынан баара-суоҕа 40 тыһ. сыл буолла. Бу уларыйыыга отой кыра кээмэй. Тыынар- тыыннаах үөскээн кэлбит кээмэйигэр чыпчылыйыы эрэ тэҥэ. Онон кыыс оҕо эрдэ ситэр. Уйулҕатынан сэрэх буолан ордук истигэн уонна сорудаҕы толорумтуо. Кыайан билбэтэҕин түүннэри да олорон хатыланыы күүһүнэн долоҕойугар хатыа. Ону дьааһылаҕа, дьыссаакка уонна сургуулга үөрэтээччи-иитээччи сөбүлүө, өрө тутуо. Оттон билиҥҥи кэмҥэ бу тэрилтэлэргэ, бэл оҕо буор кутун эрчийээччи ( нууч. физрук ) дьахтар буолла. Бу көстүү ордук нууччаларбытыгар баар буолла. Биһиги сахалар айыы үөрэхпит тоһумарын син илдьэ сылдьар буолан сургуулларга сырыттахха эр дьон үөрэтээччи син элэҥниир…

Аны кыыс оҕо буор кута эмиэ эрдэ ситэр. Онон саҕалыыр кылаастартан тохсуска тиийэ кыргыттар уолаттартан ордук бөдөҥнөр. Ол аата ордук күүстээхтэр. Инньэ гынан уолаттары тобуойдаан да биэриэхтэрин сөп. Онон кыргыттар баһылыахтаах уолаттар оннуларын, уолаттар баһыйтарыахтаах кыргыттар оннуларыгар түһэллэр. Ол содула туохха тиэртэ?

   Бастатан, ҕормуоннарын ( гир. Hormon ) тутула кэһиллэр. Сөпкө айыллыбыт уол 60% тиэстэстэриэн ( нууч. тестостерон ) диэн эр киһи, 40% эргэстэриэн ( нууч. эргостерон ) диэн дьахтар ҕормуоннардаах төрүүр. Кыыс киэнэ таҥнары. Холбоон дьайыыга бу турук кэһиллиэн сөп. Оччотугар киэрмэбирэдииттэр ( гир. Hermaphrodites ), һомосөксүйэлиистэр уонна лэсбийээҥкэлэр үөскүөхтэрин сөп. Маннык дьону билигин сорохтор алын өттүнэн быдьар курдук көрөллөр. Дьиҥэр бу имэҥ өттүнэн атаҕастаммыт сордоохтор. Маннык көстүү биһиги дойдубутуттан төһө эмит инники уолу кыыһы холбуу иитиини уонна үөрэтиини саҕалаабыт, ымсыырар Амыарыкабытыгар уонна Дьобуруопабытыгар баар буолла. Дэлэҕэ дьобуруобиидэнньийэлэригэр Ханчыыта бастыа дуо? Дэлэҕэ тас көрүҥнэринэн икки эр киһи ыал  буоларын сорох судаарыстыбаларга Төрүт Дьаһахтарынан ( лат. Constitutio ) көҥүллүөхтэрэ дуо?

   Иккиһинэн, уол оҕолор Y хоромосуомалара дарбайан Х –кэ уларыйыытын анал үөрэхтээхтэр бэлиэтиир буоллулар. Сургуулга удьуордааһыны уонна уларыйыыны ( гир. Genetikos ) үөрэтэргитигэр XY эрэ буоллаҕына уол, XX – кыыс буоларын удумаҕалаабыт буолуохтааххыт.

   Үсүһүнэн, уол оҕолор ситэллэрин саҕана уллуруктарын ( билимҥэ гир. Sperma ) ахсаана аҕыйыырын уонна буоһатар күүстэрэ мөлтүүрүн бэлиэтииллэр. Имэҥ кэмигэр эр киһиттэн дьахтар соҕотох аһыйыгар 200 мөл. кэриҥэ уллурук айаннаатаҕына биирдэ буоһатыы барарын эмиэ үөрэппит буолуохтаахтар.

   Аны уол оҕону дьиэҕэ үксүгэр соҕотох ийэ иитиитэ, дьааһылаҕа, дьыссаакка уонна сургуулга эмиэ дьахталлар такайыылара дьахтардыы уйулҕалаах эр киһи үөскээһинигэр тиэрдэр. Оннук киһи ойох ыллаҕына да өр олорботтор. Икки дьахтар уйулҕата этиһиитэ, аны эр киһилии уйулҕаламмыт дьахтар эрин кырбааһына арахсыыга тиэрдэр. Итинник көстүү дойдубут ордук киин өттүгэр баар буолла. Биһиги да улууска сылга 120 ыал үөскүүр буоллаҕына 50 арахсар. Биһиэхэ билигин 2000 кэриҥэ соҕотох ийэлэр бааллар. Дьэ, бу биирдиилээн эрэ дьон иэдээннэрэ буолбатах. Бу омук, киһи аймах эстиитигэр тиэрдэр суол!

   Булкуйан оҕолору улаатыннарыыга буор куттарын ( лат. Organismus ) туруга эмиэ кэһиллэр. Билигин оннук улааппыттар оҕолоро 1000-тан 700 – 800-кэлэрэ төрүөхтэриттэн буор куттарыгар туох эрэ уларыйыылаах буолаллар. Мөлтөөһүн өттүгэр. Бэл, Москуба уобалаһыгар чинчийии ыыппыттара кыргыттар самыылара суоҕа, уолаттар таҥнарытын самыылаахтара бигэргэтиллибит. Дьахтар эр киһилии самыыта суох буоллаҕына төрүүрүгэр күчүмэҕэйдэри көрсөр. Билигин дьахтар хаһа кыайан төрүүр кыаҕа суох буолан оҕото курдары хостоноро ( бил. нууч. кесарево сечение ) буолла?

  Аны, эмиэ чинчийэн көрбүттэрэ маннык кэһиллиилээхтэр ордук норкуотукка ыллараллар эбит. Сотору сэрии буоллаҕына ийэ дойдубутун эр киһилии көмүскүүр кыахтаах да суох буолар чинчилээх. Сургуулу бүтэрээри сылдьар уолаттартан аармыйаҕа сулууспалыахтарын төһө баҕаралларын ыйытан көрүҥ эрэ. Сымыйанан биир сылбын таахха тоҕо сүтэриэхпиний буолуохтара. Дьиҥэр, дьахтар уйулҕаламмыт уолаттар куттаналлар…

   Онон, хайдах да ырыт, булкуйан үөрэтии уонна иитии дьону мөлтөтөн, ахсааннарын аҕыйатан омук курдук, судаарыстыба курдук эстиигэ тиэрдэр хайысха буолар. Биһиги иннибитигэр куруук буоларын курдук “ Тугу гыныахха? ” диэн ыйытык турар.

   Хардата биир – уолу кыыһы арааран үөрэтиини уонна иитиини олоххо киллэриэххэ. Арҕааҥҥылар диэн ааттыыр дойдуларбытыгар маны өйдөөн арааран үөрэтиигэ киирбиттэрэ син ыраатта. Ол курдук Аангылыйаҕа 80%-нара сургууллара тус туһунан. Уолаттар уонна кыргыттар киэннэрэ диэн. АХШ-ка оннук сургууллар уонунан төгүл элбээтилэр, Быраансыйаҕа туох баар кэтэх сургууллара уолга кыыска араарыллаллар. Биһиги дойдубутугар бу өттүгэр хамсааһын отой мөлтөх. Оттон Саха Сиригэр Уус Алдаҥҥа уонна Сунтаарга уолаттар гиминээһийэлэрэ, Дьокуускай к. уонна Чарнысыабыскай бөһ. кадеттар сургууллара баарын билэбин. Биһиги улууспутугар эдэр, кэскиллээх Сахаарап Бииктэр Онотуолуйа дириэктэрдии сылдьан 2№-дээх сургуулга уолаттар кылаастарын астарбыта үчүгэй өттүн көрдөрөр. Онотуолуй билигин 1№-дээх сургуулга дириэктэрдиир. Онно да уолга кыыска араартаан үөрэтиини тэрийиэ диэн эрэнэбин. Аны эмиэ эдэр, элбэҕи эрэннэрэр, Борбууйап Өлүөк Испирдиэнэ Хоро сургуулугар итинник хайысханы киллэрбитэ. Хомойуох иһин Испирдиэни улуус салалтатыгар көһөрбүттэрэ.

   Дьиҥэр, маннык дьаһаныы кыһалҕаны туоратыы аҥаара эрэ. Улуус киинигэр сургуулларынан араарар ордук буолуо этэ. Оттон тыа сирдэригэр араарар билиҥҥи кэмҥэ кыаллыбат. Сорох сургуулларга кылааска 4-5 үөрэнээччилэрдээхтэр. Уонна тыа сиригэр эр киһи дьайыыта билигин даҕаны күүстээх, уолаттар аҕаларын көрөн үтүктэ улааталлар. Хата ол оннугар билигин умуннарыллыбыт “ Үрүҥ Уолан ”, “ Туйаарыма Куо”, “ Дьиэ-кэргэн чөл олоҕо ” курдук биридимиэттэри сөргүтүөххэ баара. Оттон үрдүк үөрэххэ аҥаара уол буоларын ситиһиэххэ. Оччотугар уолаттар сургуулларыгар үлэлиир эр дьон да элбиэ этэ. Үөһээ суруйбутум курдук кыыс оҕо сэрэх буолан үөрэҕэр ордук кыһанар, ол түмүгэр ордук билиилээх, о.а. өйдөөх курдук көстөр.

   Айыы үөрэҕиттэн оҕону хайдах үөрэтиллиэхтээҕин сүһэн ылбыт исилээм итэҕэллээхтэр харыыта суох үөскээн аан дойдуну тэпсиэх курдук буоллулар. Кыргыттарыгар үчүгэй ыал ийэтэ буолан аллаахтара төһө биэрэринэн оҕолонон дойдуларын кыаҕырдар сорук турар. Уолаттарыгар дьоннорун уонна дойдуларын туһугар тыыннарын да кэрэйбэт сорук туруоруллар. Оттон биһиги биһигини солбуйааччылары хайдах үөрэтэн-иитэн таһаарарбытыттан дойдубут инникитэ тутулуктаныа. Онон уолга кыыска арааран үөрэтии уонна иитии инникитин дьоһуннаах ыал буолан омук, судаарыстыба кыаҕырарын туһугар олоҕун аныыр дьону үөскэтиэ этэ.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Оставить комментарий

Войти с помощью: