Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

«Доомат» уонна «дуомат» — саха дуоматтарын тилиннэриэҕиҥ!

       Ама дуу? Аан дойдуну алта төгүл кыайбыт, онтон билигин кинини баһыйан солбуйар буолбут киһилээх, сүүһүнэн маастардаах уонна араас таһымнарга чөмпүйүөннэрдээх эрээри тугу-тугу тылластыҥ дииргит биллэр. Бу туһунан отуттан тахса сыл устата хам-түм араастаан бэлиэтээнааһааччыбын, болҕомто уурдара сатыыбын.

          Биһиги, сахалар, өбүгэлэрбит дуоматы билиҥҥи курдук ааҕан, үөрэтэн, билии (теория) күүһүнэн буолбакка, өркөн өй оонньуутун быһыытынан дьарыктаналлара. Атына диэн сахалыы буоларын быһыытынан тоҕус харахтаах буолуохтааҕа, ол аата уопсайа 81 харахтаах. Тоҕус ахсаан үрдүк айыылар айылҕаҕа баар толору ахсааннара, онтон сахалар олоххо тумулук туттар тоҕустарыттан туораабатахтара чахчы. Саха дуоматыгар, биһиги сэрии кэнниттэн кэлбит көлүөнэ оҕолор оонньуурбутугар, көрбөккө эбэтэр соруйан сиэбэтэхпинэ «силлээн ылыы» диэн  быраабылалаах  буолара. Ол аата «сиир» эбэтэр «сиэбэт» бырааптаах диэн эбиккин.

          Дьэ, оннук түбэлтэтигэр «теория» диэннэрэ туһата суоҕунан сибээстээн тохтууругар тиийэр эбит. Иккилии эрээтинэн, икки өттүттэн тоҕустуу ньыкылаах киирсэллэрэ. Икки бастакынан буолбут «даамка» билиҥҥитин курдук толору бырааптааҕа. Аатын эмиэ «доомат», «дуомат» диэн ааттыырбыт. Үсүһүнэн, тахсыбыт «даамка» тула өттүгэр, хайа баҕар диэки биирдии эрэ хараҕынан хаамар бырааптаах буолара. Бу биһиэхэ диэри тиийэн кэлбит быраабылатынан. Биллэн туран бэлэминэн уонна баарынан сибээстээн 64 харахтаах дуоскаҕа оонньуурбут уонна буолуохтааҕын курдук бары ылынан кэлээхтээбиппит.

         Бу биллэн туран биһигиттэн үтүктүбүт, кэлин айбыт оонньуулара эбит, ол иһин нуучча (ол аата хомуур омуктар) дуомата диэн араараллар эбит.  Өбүгэ барахсан дуоматын төһө үгүс үйэлэргэ, үтүмэн кэмнэргэ хааныгар хатаан, уҥуоҕар уктан, этигэр-сиинигэр иҥэринэн илдьэ кэлбитэ буолуой? Ол даҕаны иһин, дьоннорбут, оҕолорбут дуомакка ситиһиилэрэ сөҕүмэр, бу өбүгэ ситимин күүһэ, ким даҕаны үтүөтэ буолбатах. Онон сибээстээн эйиэхэ анаан бэйэм туспунан сыаналатан көрдөхпүнэ эрэ, оччотугар сиэрэ ситэри, туома толору буолуох курдук. Мин Чурапчы таһымынан хаһан даҕаны бастакы эрэсэрээт нуорматын толорор гына оонньооботоҕум. Аҕам барахсан тоҕус оҕотуттан, ол аата дьиэ кэргэммит иһигэр төрдүс миэстэлээхпин, төрөөбүт Хатылым бөһүөлэгэр, оччолорго биэс уон иһигэр нэһиилэ хапсарым эбитэ буолуо? Ол даҕаны буоллар, 46 тыһыынча үлэһиттээх «Якутзолото» көмүс хостуур холбоһугар профсоюзтар көҕүлээһиннэринэн үйэтигэр биирдэ буолбут чөмпүйэнээтигэр бастакы дуоскаҕа чөмпүйүөммүн. Биир кэппиэйкэ кыбытыыта суох, чаһыы бириистээх, хайҕал мэктиэ суруктара билигин даҕаны баар. Араас өй мөккүөрдээх билии бэрт былдьаһар түгэннэргэ, дьэ, оччотугар «нуучча дуоматыгар» быһаарсыахха диэн эдэр эрдэххэ эмиэ буолаттыыра даҕаны кэлии омуктарга хотторон көрө иликпин. Тыа сирин ханнык баҕарар дэриэбинэлэрин хомуур хамаандалара, өскөтүн уонтан тахсалыы дуоскаҕа оонньуур буоллахтарына, хас даҕаны сүүһүнэн тыһыынча нэһилиэнньэлээх киин куораттар, уобаластар хамаандаларын барыларын баһыйалларыгар бүк эрэнэбин уонна итэҕэйэбин, боруобаланан даҕаны көрүҥ.

        Аны, аатын-суолун быһаара сатыым. Бастакыта — Өй, иккиһэ — Дуо (дүө), эн өйдүө — диэнтэн уларытан, ити билигин хомуур омуктарга уонна биһиэхэ эмиэ «идея» (Тараҕай Бүөтүр) диэн өйдөбүл буола сылдьар. Дуомат «тоҕус харахтаах» эрэ буоллаҕына, ол аата уопсайа 81 харахтаах хонуутугар эрэ икки уһун быһыта охсуһар эбэтэр икки тэбис-тэҥ уһун кэккэлэһэ сытар сүүрэр үөстэнэр. Бииргэ үөскээбит, улааппыт үөлээннээхтэр эрэ «доо» диэн ыҥырсаллар. Онтон иккиһэ «дуомат» диэн буолуохтаах. Философияҕа «дуализм» диэн термин баар, ол аата «параллель, симметрия». Бу «дуо» диэн ити суолтаҕа туттуллар, онтон «мат» диэн матарсарын иһин «дуомат» диэн аатырар. Ол иһин «дуобат» дииллэрин сөбүлэспэппин. Ким кими даҕаны, тугу даҕаны баппат, сымыйа тоҥ быһыыттан «дуобат» буола сылдьар. Билигин интернет үөдүйбүт кэмигэр түөлбэлэринэн мустан уопсайа биир эрэ эппиэти биэриилээх күрэхтэһиилэри төһө баҕарар тэриниэххэ, тэрийиэххэ сөп. Уксаантан саҕалаан саахыматыгар тиийэ. Дьэ, оччоҕо тиийэн кэлиэҕэ түөлбэнэн мустан туһалаахтык бириэмэҕитин атаарыы, оҕолоргутун эдэр, кыра саастарыттан «уһуйуу», биир өйгө-санааҕа тиийии, түмсээнин, бэйэни сыаналаныы, атыттары убаастааһын уонна ытыктааһын. Ити билигин тэлэбиисэргэ көстөр спорт «ыарыһахтарын» курдук сутуруккун сүгэн ханна барыаххыный, утарылаһааччыларыҥ ханна эрэ Абый, Муома быыстарынан ыраах эбэтэр ыаллыы даҕаны бөһүөлэктэргэ олорор буоллахтарына? Күндү ааҕааччыларым, дьэ онон дооматы уонна дуоматы оонньуур быраабылаларын чопчулуурга эһиги этиилэргитин, бырайыактаргытын кэтэһэбин.

С.Ф.Попов-Айыы Сиэн

 

 

Оставить комментарий

Войти с помощью: