Skip to content

АНОНС

Открылся канал нашего портала в Ютубе - Канал «Якутия. Образ будущего»

Саха итэҕэлэ.

 

Кулан

01.02.2015 г.

Хас биирдии киһи дьиҥ итэҕэлэ өбүгэтин утумугар олоҕурар, айылҕа билиитигэр тирэҕирэн, олоххо эриллэн-мускуллан, тус бэйэ өйдөбүллэрин мунньунан, үөскээн-олохсуйан иһэр аналлаах уонна сааһын ситтэҕин ахсын сириэдийэн, модьураан, кыаҕыран иһиэхтээх. Ол эрээри киһи эрэ ол суолу, дьиҥ үүнүү-сайдыы, айыы суолун сырдык аартыгын аарыматыйдаҕына тутуспат. Киһи аймах баһыйар үгүс өттө хаарыан олоҕун күннээҕи түбүгүн үмүрүтүүгэ эбэтэр бэркэ гыннаҕына үп-харчы, аат-суол эккирэтиһиитигэр, баай-дуол баайыллыытыгар барыыр.

Аан ийэ дойду. Аан бастакы диэн өйдөбүлү кытта ситимнээх буолуон сөп. Эбэтэр киирэр-тахсар диэҥҥэ эмиэ этиллиэн сөп эбээт. Ол аата айыы аана буолар дойду буоллаҕа. Киһи бу дойдуга кэлэн бэйэтигэр анаммыт сырдыгын дуу, хараҥатын дуу талан, быстаҕын дуу, үйэлээҕин дуу быһааран, тус бэйэтин үүнэр-сайдар биитэр өлөр-өһөр аанын булан, талан ылыахтаах эбит…

Күн Айыы киһитэ буол диибит. Ол аата сырдыгы айааччы буол диэҥҥэ этиллэр. Айыы диэн оҥорон таһаарыы (творение). Оттон айыы киһитэ диэн — турук. Икки үрдүкү туругу өбүгэ ордук чорботон бэлиэтээбит. Айыы уонна иэйии туруктарын. Ону биэрэр күүстэр Айыыһыт уонна Иэйиэхсит буолаллар.  Ол аата айыы туруга иэйии туругун кытта холбостоҕуна сырдык тыын айыллар эбит.

Тылы ырытан көрүөххэ, өссө дириҥник өйдүүр гына. Айыы диэн тыл хайдах үөскээбитин. Тыл олоҕо АЙ (твори). Онтон тугу гыныы? диэн ыйытыыга хоруйдаан АЙ+ЫЫ – АЙЫЫ (Творить) буолла.  Бу тыл дьайыыны көрдөрөр. Онтон дьайыы түмүгэ бэлэм оҥоһуллан бүппүт эмиэ АЙЫЫ (Сотворение) буолла. Ол эрээри бу тыл өссө киһи туругун эмиэ көрдөрөр АЙЫЫ туруга (творчество, вдохновение) диэни. Бу ордук киһи туругар быһаччы сыһыаннаах ИЭЙИИ диэн тылга көстөр. Иэй, иэйии. Ол курдук атын тыллары кытта тэҥниэххэ – тут – тутуу, ыт – ытыы, биэр – биэрии, өл – өлүү, үөр – үөрүү…

Киһи сылдьарын тухары тыыны айар. Ол аата тыыныгар санаатын, ис туругун холбоон ханнык эрэ тыыны айар. Куһаҕан тыыны эмиэ айар. Ол иһин айыы-хара диэн өйдөбүл баар.

Улуу Кудаҥса обургу Саха сиригэр аата суох алдьатыылаах амырыын тымныы сатыылаабытыгар ааннаабытыгар Чаачыгыр Таас ойууну «Чолбон сулуһу тахсан кэрт» диэн модьуйар. Онуоха биирэ: «… Сир уйбат, халлаан ылбат улуу айыыта диэн буолуохтаах… Хараҥа айыылаах, халыҥ буруйдаах тылы тыллаһыма!» — диир…

Оччотугар айыы диэн өйдөбүлү суолтатын дириҥник өйдөөн, айыы буолла эрэ барыта үтүө тыыннаах диэбэккэ ылыныахха баар этэ. Ону ааһан Айыы Тойон Таҥара диэн букатын сыыһа буоларын эмиэ өйдүөххэ баара. Ол тыл эрэ суолтатыгар буолбакка, аан бастатан туран олох оҥоһуутун, тутулун өйдүүргэ тирэх буолуохтаах. Айыы Таҥара — сотворенный Бог диэн өйдөбүллээх. Баҕар киһи өйүнэн толкуйдаан таһаарбыт айыылара ол өйдөбүлгэ этиллиэхтэрин сөбө эбитэ буолуо. Ол гынан баран саха, түүр уонна монҕуол уустарыгар Таҥара — түгэҕэ биллибэт улуу халлаан, кудул Куйаар диэн өйдөбүлгэ сылдьар. Ол аата өйгөр оҥорон көрөр айыыларыҥ буолбатах, көстөн турар, били олоҥхоҕо этиллэр, дуйдаах иһити умсары уурбут курдук, сир ийэ бүрүөһүнэ буолбут айар тыыннаах, түгэҕэ көстүбэт, муҥура биллибэт улуу халлаан, дьжҥкир күөх халлаан Таҥара.

Өксөкүлээх Өлөксөй «Сайын кэлиитэ» хоһуйуутугар субу курдук этэр:

Таҥара сарыыта

Талах ойуурдарга

Тардыы көмүс табыталлаах

Талыы ырыаһыттара

Таҥараны санаан, чаргыстылар.

Күн тахсыыта

Күөх тыаларга

Көмүс түөстээх

Күндү ырыаһыттара

Күн айыыга үөрэн

Күүгүн бөҕөтүн түһэрдилэр.

Манна Өксөкүлээх таҥара сарыыта диэн халлаан сырдыырын этэр. Маны ааҕааччы таҥара диэн тыл төрүт, сахалыы суолтатынөйдөөтүн диэн киллэрдим. Ол курдук уһун кэмҥэ христианствоны кытта алтыһыы түмүгэр оҥорор, таҥар күүһэ ТАҤАРА диэн тыл кистэлэҥ, уохтаах күүһэ УОХ диэнтэн БОГ диэн өйдөбүллэнэн хаалбыт, үгүс дьон өйүгэр. Үөһэ эппитим курдук, Аҕа таҥара диэн халлаан, ону тэҥэ сир Ийэ, айылҕа. Кинилэр оҕолоро, орто туруу бараан дойдуга олохтоох Киһи буоллаҕа. Арҕаһыттан тэһииннээх айыы-хаан аймаҕа.

Былыр биир баайга нууччалар кэлэн таҥара дьиэтэ тутуо этибит диэбиттэригэр улаханнык соһуйбута эбитэ үһү. Ол бүтүн  Таҥараны хайдах дьиэлээри-уоттаары гынар баҕайыларай диэн. Оттон уонна субу көстөн турар Таҥараҕа үҥэр-сүктэр буоллахха, тугун эмиэ дьиэтэй-тойой?! Диэбит. Саха киһитэ сир Ийэтигэр сүгүрүйэр буоллаҕына, Сир дьиэтэ диэни тута сатаабат эбээт. Син эмиэ ол курдук былыр-былыргыттан үҥэр-сүктэр Аҕа Таҥараларын, улуу сүдү Халлааннарын субу утары көрөн туран үҥэн эрдэхтэрэ.

Аны үҥэр диэн тылбыт суолтата эмиэ букатын тиэрэ барбыт. Билигин дьон үксэ таҥараҕа үҥэр диэни хайдах эрэ көрдөһөр-ааттаһар курдук өйдүүллэр. Дьиҥэ буоллаҕына түүр төрүттээхтэр хаһан даҕаны көрдөһөрү-ааттаһары өрө туппуттара даҕаны баара биллибэт. Көҥүлү, чуолаан ис көҥүлү өрө тутар айылгылаах буоланнар, өбүгэлэрбит көрдөһүөхтэрин-ааттаһыахтарын кэриэтэ олохторун толук ууралларарын оророр буолаллара. Ордук уол оҕо, эр киһи олоҕо бүгүн баар, сарсын суох да буолан хааллаҕына көҥүлэ диэн өйдөнүллэрэ. Ол да иһин өбүгэлэрбит: «Биир уол оҕо ханна төрөөн өлбөтөҕөй, биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай?» диэн күүскэ эттэхтэрэ. Өлөрүн утуйарга холуур буолан, «наай гыннар биир бэйэбит өлүөхпүт!» диэн холкутук этэр буоллаҕа. Оттон өлөр өлүүттэн куттаммат — албын буолар кыаҕа суох. Тоҕо диэтэххэ, өлүү суолтатын өйдөөбүккэ, дьиктитэ диэн баар, айылҕа бэйэтин тутулун кистэлэҥин арйын биэрэр эбит.

Ол иһин өбүгэ бу сирдээҕи олох туһуттан куттанан көрдөһө-ааттаһа сатаабата. Үҥк — үҥүлүй диэн, ол аата үрүҥ тыынын өрө үҥүлүтэн, кутун-сүрүн өрө көтөҕөрө. Ол үҥүү (үҥээһин) үҥкүү буолар. Ол аата айылҕа оҕото өбүгэлэрин өйдөөн, сир Ийэтигэр, аҕа Таҥаратыгар үтүө тыынын ыытара, махтанара, астынара. Ол үҥкүү, тойук, оһуохай буолан тахсара. Ол билигин суолтатын сүтэрэн оонньуу-көр, дьону сааратыы таһымыгар түһэн хаалаахтаата. Хайа баҕарар кэмҥэ судаарыстыба бэйэтэ ыытар политикатыгар сөп түбэһэр историялаах буолар. Ол курдук сэбиэскэй  кэмҥэ нуучча омуга славян омуктары кытта сомоҕолоһон варшавскай союз тэринэ сатаабыта. Ол иһин бэйэтин славян омукпун дэммитэ. Онно сөп түбэһэр историяны айан таһаарбыта. Онтон билигин Россия бэйэтэ соҕотох кэриэтэ хаалла, ол хаалан арай өйдөөн көрбүтэ тус бэйэтин дьиҥнээх историята түүр омугу кытта олус ыкса эбит, ону ааһан дьоно-сэргэтэ барыта баһыйар үгүс өттө татаар-түүр төрүттээх эбит.

Ол иһин билигин судаарыстыба ыытар религиознай политикатын таһынан, дьиҥ бэйэтин төрдүн-ууһун билэ сатааччы ахсаана Россияҕа эмискэ элбээн кэллэ. Бу дьон түҥ былыргы Таҥара итэҕэллээх (тенгрианство) этибит диэн эмиэ өйдөөн кэллилэр. Ол итэҕэл буоллаҕына сахаларга, алтайдарга уонна эбэҥкилэргэ хаалан сылдьарын этэллэр.

Холобура, Татарстан биллэр учуонайа Рафаэль Безертинов бэйэтин кинигэтигэр бу курдук суруйар: «Ни тюрки, ни монголы никогда не отличались большой религиозностью. Пылкость воображения, религиозная ревностность и энтузиазм присущи арабам, иранцам и славянам. До принятия мировых религий — ислама, христианства и буддизма тюрки и монголы имели свою более древнюю и оригинальную религию, о которой  можно узнать из маньчжурских требников и китайских летописей. Эта религия сохранилась в довольно чистом виде у якутов, алтайских тюрков, телеутов, тунгузов…»

Бу итэҕэли, таҥара итэҕэлин Чыҥыс Хаан эмиэ бэйэтин этигэр-хааныгар иҥэринэн илдьэ сылдьыбыта. Ол эрэнтоҕо эрэ баһылаабыт норуоттарыгар, атыттар курдук, соҥнуу сатаабатаҕа. Тоҕо диэтэххэ, бу итэҕэл тэрээһиннээх буолара, судаарыстыба таһымыгар сулууспалыыра сүрдээх күчүмэҕэй. Бу итэҕэли «ылынарга» аан бастаан айылҕа тутулун дьиҥнээхтик өйдүөххэ наада. Оннук өйдөөбүт киһини норуот эндэппэккэ билэрэ, ылынара уонна кини этэрин сэргээн истэрэ.

Оннук тутул билигин биһиэхэ айылҕа бэйэтэ оҥорбут систиэмэтэ буолан сүрдээх үчүгэйдик үлэлии турар. Ону чугастан көрөр, өйдүүр сүрдээх күчүмэҕэй. Ол иһин сабыылаах саха дьоно итэҕэлбит суох диэн муҥатыйаллар. Сахалыы тыынын сүтэрбиттэрбит бу тутултан тэйэн, атын итэҕэлгэ сыста сатыыллара улаатан иһэр. Сороҕор ситэ өйдүү илик эдэр дьон эмиэ атын итэҕэлгэ охтоллор буолан баран, киһилии тыыннара уһугунна да, син биир сахалыыга төннөн кэлэллэр. Онон бу итэҕэлгэ түбэһиэх киһи кэлэр, тиийэр кыаҕа суох.

Бу итэҕэл биир сүрүн ирдэбилинэн норуот дьыалатын туһугар бэйэ туһа диэн уонна мин дуо дэниини умнуу буолуохтаах. Оннук кыах дьиҥнээхтик айылҕатын арыйбыт эрэ киһиэхэ кэлэр. Ол аата бэйэ аатын-суолун, барыһын туһугар буолбакка, үрдүкү өйдөбүллэри өрө тутар кыахтаах буолуллуохтаах. Ол кыайтара илик. Үгүс киһи бэйэтин дьиҥ кыаҕын арыйа илик буолан, мин эрэ этэрим сөп. Ону билиниигэ, бастатан туран, мин аатым ааттаныахтаах диэһин баар. Таҥара таһымыгар, айылҕа билиитигэр киһи аата-суола кыттыһыа суохтаах.

Билиҥҥи киһи бэйэтигэр тугу эрэ туһанар буоллаҕына улахан туохха эрэ сыстар, тугу эрэ кэрэхсиир кэмэ кэллэ. Сэбиэскэй кэми кырдьаҕастарбыт: улахан бөҕө киһиргэс үйэтэ үөскээтэ диэн ахсарбаттара. Ону уларытар сүрдээх күчүмэҕэй. Бэл диэтэр төрөөбүт тылы кытары оҕотугар үөрэтэр барыстаах буолуон дуу, суоҕун дуу кытары толкуйдуур, билиҥҥи киһи.

Урут саха гиэнэ буолла да барыта бастакы, ордук буоларын туһунан кэпсиир дьону сэрэнэ соҕус истэрим. Оттон билигин, Аан дойду үгүс элбэх дойдуларын,Арассыыйа эбэ хотуну, үксүн соҕотоҕун сылдьан кэрийэн, дьонун-сэргэтин кытта алтыһан, сэһэргэһэн, үс улахан итэҕэли иһиттэн киирэн дириҥник үөрэтэн баран, бэйэлээх бэйэм омугум дириҥ билиитин, сүдү итэҕэлин, түҥ былыргы  тылын сөҕөрүм-махтайарым күннэтэ күүһүрэн иһэр! Таарыччы эттэххэ, саха аймах ол сүдү билиилэриттэн быыкаатык сэгэтэн тугу эрэ өйдөөн сахам дьонун кытта үллэстэрим – мин дьолум. Онон билиилэр мин билиилэрим буолбатахтар, өбүгэм утума, ситимэ быстыбакка миэхэ  тиийэн кэлбит айылҕам билиилэрэ, өйдөбүллэрэ.

Түүр омук хас эмэ тыһыынчанан сыллар тухары олорбут историятын үөрэтэн көрдөххө, ханнык баҕарар түүр ууһа көҥүл, бэйэтэ-бэйэтигэр сылдьар кэмигэр айылҕа тутулунан олорор, таҥара, айылҕа итэҕэллээх буолар эбит. Онтон атын биистэргэ бэринэн, кинилэри кытта ыаллаһан биир сиргэ олорон хаалла да дьонугар тиэрдэргэ кэбэҕэс, судургу итэҕэли көрдөөн барар эбит. Тоҕо диэтэргин айылҕаны өйдөөһүн киһи ис туругар тирэҕирэр, өйүнэн, тылынан сааһылаан тиэрдэргэ сүрдээх күчүмэҕэй.

Эбэтэр атыннык эттэххэ, дьиҥ кырдьыксыт, киһилии тыын быраабылата, ол-бу устааба, канона суох баар буоларыгар киһи өркөн өйгө таһымыгар тиийбит, муударай буолуохтаах. Оттон ол муударас бобуу-хаайыы күүһүнэн тиэрдиллибэт. Оччотугар билиҥҥи кэмҥэ биһиги, сахалар, СҮБЭНИ холбуохпутун наада. Ол аата айылҕатын арыйбыт эбэтэр айылҕа тыыныгар чугас уонна, саамай сүрүнэ, САХА омук кэскилин туһугар сүрэҕинэн-быарынан ыалдьар дьон, мин диэн бэйэни өрө тута сатыыры умнан, сүбэ тута сүүрбэччэ, сүүсчэкэ даҕанытолкуйун тобулуох этибит. Онно биир киһи этиилэрин ылынан эбэтэр элбэх киһи этиитин холбоон, түмэн маны эрэ тутуһуллуохтаах диэн суох буолуохтаах. Араас көрүүттэн Саха киһитэ бэйэтэ сөбүн сөбүлүүр, сыыһатын сыымайдыыр, атараҕын арааран толкуйдуур төбөлөөх, ылынар сүрэхтээх буолуохтаах.онно саамай сүрүнэ, өссө төгүл хатылаан бэлиэтиибин, мин эрэ аҕай дэнэр, киһи айылҕатын алдьатар көстүү суох буолуохтаах.

Халлааҥҥа олорор айыыларыгар тиийэ наардаан биэрэн, алгыстарын нойосуус үөрэтэригэр анаан бэлэми суруйан биэрдэххэ, иннин-кэннин быһаарбат аҥала даҕаны киһини кытта үөрэтиэххэ сөп. Оннук итэҕэл син биир иирсээҥҥэ эрэ тиэрдэр религиознай итэҕэл буоларыгар тиийэр. Норуоту үүрэргэ-түрэйдииргэ ол олус үчүгэй ньыма. Оннук итэҕэлинэн сырдык айыы тыыннаах дьону ииппэккин. Оннукка, төттөрүтүн, «мин аҕай» дэнии улаатар. Ол иһин саха итэҕэлэ бэйэтин сүнньүн сүтэрбэккэ, дьон айылҕатын арыйарыгар, ис дьиҥин буларыгар көмө буолуохтаах. Ол туһунан салгыы кэпсэтэн иһиэхпит.

 

 

Один комментарий к статье: “Саха итэҕэлэ.

  1. Халлааҥҥа олорор айыыларыгар тиийэ наардаан биэрэн, алгыстарын нойосуус үөрэтэригэр анаан бэлэми суруйан биэрдэххэ, иннин-кэннин быһаарбат аҥала даҕаны киһини кытта үөрэтиэххэ сөп.

Оставить комментарий

Войти с помощью: